Publication Details:

Պարբերականն ընդգրկում է արվեստի պատմության և հումանիտար գիտությունների ոլորտի ուսումնասիրություններ, թարգմանություններ և ուսումնամեթոդական հետազոտություններ

Journal or Publication Title:

Գեղարվեստի ակադեմիայի Տարեգիրք=Yearbook of the Academy of Fine Arts=Ежегодник академии художеств

Number:

20/1

ISSN:

1829-4278

Official URL:

www.yearbook.yafa.am

Additional Information:

Налбандян Арман, Nalbandyan Arman

Other title:

Хачкары Лорийской крепости XII-XIII веков и причины их утраты ; The 12-13th Century Khachkars Of Loreberd AndThe Reasons For Their Loss

Corporate Creators:

Հայաստանի գեղարվեստի պետական ակադեմիա

Coverage:

152-183

Abstract:

Լոռե բերդաքաղաքը միջնադարյան Հայաստանի ամրոցաշինության լավագույն օրինակներից մեկն է։ Կյուրիկյան հարստության մայրաքաղաք, արքայանիստ, ապա իշխանանիստ Լոռեն հարուստ է պատմաճարտարապետական հուշարձաններով, կոթողային արվեստի բազմաթիվ նմուշներով և հնագիտական շերտերով։ Յուրաքանչյուր հետազոտական աշխատանքից հետո Լոռեբերդը բացում է իր անցյալի «պատուհանները» և ամենամյա բազմաթիվ բացահայտումները լույս են սփռում ամրոցի պատմական և մշակութային անցուդարձերի վրա՝ առաջ բերելով նորանոր հարցադրումներ ու խնդիրներ։ Անվանի շատ պատմաբաններ ու ճարտարապետներ են անդրադարձել Լոռեբերդ ամրոցի կառույցների պատմությանը, ճարտարապետությանը, առանձին մանրամասներին, որոնց հիման վրա ժամանակի ընթացքում ստվար գրականություն է ձևավորվել։ Սակայն, պետք է նշել, որ այդ բոլոր աշխատություններում Լոռեբերդի խաչքարերին և առհասարակ կոթողային մշակույթին կա՛մ անդրադարձ չկա, կա՛մ խիստ հպանցիկ է. հիմնականում փաստագրվել են նորահայտ խաչքարերը կամ լուսաբանվել վիմագրերը։ Այս հոդվածի ուսումնասիրության առարկան Լոռեբերդի խաչքարային մշակույթն է, որի հիման վրա փորձ է արվում Լոռեբերդի խաչքարերը դիտարկել խաչքարագործության ձևաբանական և գեղարվեստական ուրույն առանձնահատկություններով ու օրինաչափություններով ուղղություն, որը բնորոշ է Գուգարաց աշխարհին։ Ուսումնասիրությունները հիմնված են վաղուց հայտնի և պեղումների (հաճախ էլ վերականգնողական աշխատանքների) ժամանակ ամրոցում հայտնաբերված ուշագրավ, երբեմն էլ եզակի նմուշների վրա։ Շատ կարևոր է նաև հասկանալ և պարզաբանել Լոռեբերդի մեզ հայտնի խաչքարերի մեծագույն մասի «անմխիթար» վիճակի պատճառները, որի հետ կապված կան տարակարծություններ։ Տարեցտարի իրականացվող պեղումները վկայում են, որ Լոռեբերդում ինչ-որ ժամանակ իրականացվել է խաչքարերի միտումնավոր ոչնչացում. դրանք վերացվել են, տարբեր մեթոդներով քողարկվել կամ օգտագործվել որպես շինաքար:
Город-крепость Лори является одним из лучших образцов крепостного строительства средневековой Армении. Столица династии Кюрикидов, царская, а позднее княжеская резиденция Лори богата историко-архитектурными памятниками, многочисленными образцами монументального искусства и археологическими слоями. После каждого этапа исследовательских работ Лорийская крепость распахивает окна своего прошлого и ежегодные открытия проливают свет на исторические и культурные процессы, выдвигая все новые вопросы и задачи. Многие выдающиеся историки и архитекторы обращались к истории, архитектуре и отдельным деталям сооружений Лорийской крепости, в результате чего со временем сформировался солидный объем литературы. Однако следует отметить, что во всех этих работах упоминание о хачкарах Лорийской крепости и, в целом, о монументальной культуре, либо отсутствует, либо носит крайне поверхностный характер, — в основном в контексте документирования новообнаруженных хачкаров или освещения эпиграфических надписей. В настоящей статье объектом исследования является культура хачкаров Лорийской крепости. На основании проведенного анализа мы попытались представить хачкары крепости как уникальное направление искусства резьбы хачкаров Гугаркской области, обладающее собственными морфологическими и художественными особенностями и закономерностями. Исследования опираются на давно известные в крепости образцы, а также на примечательные, порой уникальные находки, выявленные в ходе археологических раскопок, и нередко реставрационных работ. Кроме того, важной задачей является понимание и разъяснение причин плачевного состояния большинства известных нам хачкаров Лорийской крепости, вопроса, по которому существуют разногласия. Тем не менее ежегодно проводимые раскопки свидетельствуют в пользу мнения о том, что в Лорийской крепости в определенный период имело место целенаправленное уничтожение хачкаров, сокрытие их различными способами или, в лучшем случае, использованием в качестве строительного материала, что отражает пренебрежительное отношение к этим памятникам.
The fortress-city of Lore stands as one of the best examples of medieval Armenian fortification architecture. As the capital of the Kyurikid dynasty— serving first as a royal residence and subsequently as a princely seat—Lore is exceptionally rich in historical and architectural monuments, numerous specimens of monumental art, and diverse archaeological strata. With each successive research endeavor, Loreberd opens new windows into its past. The annually made discoveries shed light on the historical and cultural trajectory of the fortress while simultaneously raising new scholarly inquiries and complexities. Numerous prominent historians and architects have studied the history, architecture, and intricate structural details of the Loreberd fortress, contributing to a vast literature that has evolved over time. However, it should be noted, that these scholarly works contain strictly cursory, if any, references to the khachkars of Loreberd and its monumental culture in general; they primarily document newly discovered khachkars or interpret inscriptions. This article studies the khachkar culture of Loreberd: the khachkars of the fortress city are presented as a distinct branch of the khachkar craftsmanship tradition of Gugark Province, characterized by its own morphological and artistic features and regularities. The research draws upon both long-established artifacts and noteworthy—often unique— specimens discovered during ongoing excavations and restoration efforts within the fortress. Furthermore, a critical objective of this study is to comprehend and elucidate the causes behind the “deplorable” state of the vast majority of khachkars found in Loreberd—a matter characterized by divergent scholarly views. Nevertheless, the findings from annual excavations lend credence to the hypothesis that, at some point in history, a deliberate destruction of khachkars occurred in the fortress city. This systematic erasure involved their deliberate destruction, concealment through various means, or, in the least damaging instances, their repurposing as building material—a practice that manifests a blatant disrespect for their significance.

Place of publishing:

Երևան

Format:

pdf

Other physical description:

click here to follow the link

Identifier:

oai:arar.sci.am:435809 ; doi:10.54503/1829-4278

Language:

hy