Journal or Publication Title:

Լեզու և լեզվաբանություն= Язык и языкознание= Language and linguistics

Date of publication:

2025

Number:

2 (33)

ISSN:

1829-0183

Additional Information:

Сирунян Т. Г., Sirunyan T. G.

Other title:

«Грамматика 8 частей речи» (17-ий век). природа и источники ; “Grammar of the 8parts of Speech” (17th century). its nature and sources

Corporate Creators:

ՀՀ ԳԱԱ Հ․ Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտ

Contributor(s):

Գլխ․ խմբ․՝ Վազգեն Համբարձումյան (2003-)

Coverage:

26-46

Abstract:

Քերականական զրուցարանը (քերականական կատեխիզիս) հայերենի քերականության պատմության մեջ հայտնի ժանրային ձև է, այդպիսի գործեր պարունակող մեզ հայտնի ձեռագրերը թվագրվում են ԺԴ-ԺԹ դարերով: Այս ժանրի՝ ծավալով փոքր գործերը, այսպես կոչված, մանր քերականությունները հազվադեպ են դարձել քննության առարկա, նաև ոչ միշտ է խնդիր դրվել դրանց ամբողջական ուսումնասիրության: «Քերականութիւն է Ը. մասանց բանի» վերնագրով զրուցարանի ուսումնասիրությունը Գ. Ջահուկյանը սահմանափակել է մի քանի խոսքի մասերի նկարագրությամբ, ընդ որում՝ նկատի է առել ընտրովի հատկանիշներ, որոնք քննել է մեկ այլ կատեխիզիսի համեմատությամբ: Մենք փորձել ենք հնարավորինս սպառիչ կերպով նկարագրել այս քերականության բնույթը և հիմքում եղած աղբյուրները՝ նպատակ ունենալով որոշակի օրինակով ընդարձակել այդ քերականական ժանրի ճանաչողությունը: Ուսումնասիրության համար հիմք ենք ընդունել ՄՄ 1916 ձեռագիրը, որը ամենավաղ օրինակն է՝ ամբողջական շարադրանքով և հստակ գրությամբ: Ուսումնասիրությամբ պարզվել է, որ զրուցարանի հեղինակը (անունը հայտնի չէ) օգտվել է մի շարք աղբյուրներից․ գլխավորը Հովհաննես Ծործորեցու քերականությունն է, օժանդակ դեր են կատարել Հովհաննես Երզնկացու, Եսայի Նչեցու, Վարդան Արևելցու, Դավիթ Զեյթունցու գործերը: Աղբյուրների առատությունը հաշվի առնելով՝ այս քերականությունը համարել ենք բանաքաղություն, և քանի որ այն պատկանում է կատեխեզիսի ժանրին, այդպիսով նաև՝ այդ ժանրի ուշագրավ օրինակ։ Նկատելի է նաև, որ հեղինակն աղբյուրների տեղեկությունները փոխանցել է ընտրողաբար՝ համառոտագրելով ու մշակելով դրանք և միաժամանակ մատչելի ձևակերպելով իր մեկնությունները։ Այդ պարզ ոճը, ինչպես նաև կառուցվածքային որոշ առանձնահատկություններ վկայում են, որ զրուցարանն ունեցել է դասագրքի նշանակություն:
The Grammatical Dialogue (Catechesis) is a well-known genre in the history of Armenian grammar. The manuscripts containing such works that are known to us are dated from the 14th to the 19th centuries. The shorter works of this genre, the so-called minor grammars, have rarely been the subject of study, and a comprehensive examination of them has not always been undertaken. The study of the dialogue titled “Grammar of the 8 Parts of Speech” by G. Jahukyan was limited to the description of a few parts of speech, taking into account selected features, which he examined in comparison with another catechesis.We have tried to describe the nature of this grammar and its underlying sources as thoroughly as possible, with the goal of expanding the understanding of this grammatical genre through a specific example of the dialogue. For the study, we have used manuscript MM 1916 as the basis, which, in addition to being complete, is also the earliest known example and has a clear script. The study has shown that the author of the dialogue, who is anonymous, drew on several sources, the main one being the grammar of Hovhannes Tsortsorets’i, while the works of Hovhannes Yerznkats’i, Yesayi Nchets’i, Vardan Arevelts’i, and Davit Zeytunts’i played a supporting role. Considering the abundance of sources, this grammar can be regarded as a compilation, and since it belongs to the catechesis genre, it is also a remarkable example of that genre. It is noticeable that the author conveyed information from the sources selectively, summarizing and processing it while at the same time presenting his comments in an accessible form. This simple style, as well as certain structural features, indicate that the dialogue served the function of a textbook. Грамматический диалог (Катехизис) является известным жанром в истории армянской грамматики. Известные нам рукописи, содержащие такие произведения, датируются XIV–XIX веками. Короткие произведения этого жанра, так называемые малые грамматики, редко становились предметом исследования, и не всегда проводилось их полное изучение. Исследование диалога под названием «Грамматика 8 частей речи» Г. Джахукяна было ограничено описанием некоторых частей речи с учетом выбранных особенностей, которые он рассматривал в сравнении с другой катехезой. Мы пытались максимально полно описать природу этой грамматики и содержащиеся в ней источники, с целью расширить знание об этом грамматическом жанре на примере конкретного диалога. В качестве основы для исследования был принят манускрипт ММ 1916, который, будучи полным, также является самым ранним известным примером и имеет четкое письмо. Исследование показало, что автор диалога, который анонимен, опирался на несколько источников, главным из которых является грамматика Ованеса Цорцореци, а вспомогательную роль сыграли работы Ованеса Ерзнкаци, Есая Нчеци, Вардана Аревелци и Давида Зейтунци.Учитывая обилие источников, эту грамматику можно рассматривать как компиляцию, а поскольку она относится к жанру катехезиса, также представляет собой заметный пример этого направления. Примечательно, что автор передавал сведения из источников выборочно, суммируя и перерабатывая их, при этом представляя свои комментарии в доступной форме. Этот простой стиль, а также некоторые структурные особенности указывают на то, что диалог выполнял функцию учебника.

Place of publishing:

Երևան

Format:

pdf

Identifier:

click here to follow the link ; oai:arar.sci.am:429765

General note:

Հանդեսի հիմնադիրն է ՀՀ ԳԱԱ Հ. Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտը։ Լույս է տեսնում 2003 թ., տարին երկու անգամ։

Location of original object:

ՀՀ ԳԱԱ Հիմնարար գիտական գրադարան