Journal or Publication Title:

Ցեղասպանագիտական հանդես=Journal of Genocide Studies=Журнал исследований геноцида

Date of publication:

2025

Volume:

13

Number:

1

ISSN:

1829-3980

Additional Information:

Bakhchinyan Artsvi, Бахчинян Арцви

Other title:

Not Only Franz Werfel: The Lesser-Known Works of Foreign Writers on the Armenian Genocide ; Не только Франц Верфель: малоизвестные произведения зарубежных писателей о геноциде армян

Coverage:

64-91

Abstract:

Հոդվածը ներկայացնում է աշխարհի 28 երկրների գրականության մեջ ստեղծված քիչ ծանոթ երկեր, որոնք ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն անդրադառնում են Հայոց ցեղասպանությանը։ Դրանք ընդգրկում են գրական բոլոր տեսակները՝ բանաստեղծություն, արձակ, թատերգություն և գրեթե բոլոր ժանրերը՝ պատմական, հոգեբանական, արկածային, երևակայական, սարսափ, մանկական` ապահովելով խնդրի վերաբերյալ իրազեկությունն ամենատարբեր ընթերցող շրջանակներում։ Հոդվածի մեջ չեն հիշատակվում միջազգային գրականության հայկական ծագումով հեղի-նակների երկերը (բացառություն են կազմում քառորդ հայկական արյամբ մի քանի հեղինակներ)։ Քանի որ սույն թեմայով մեծաթիվ փաստական նյութ արդեն իսկ առկա է 1996-ին հրա-տարակված «Հայկական հարց» հանրագիտարանում և առանձին երկրների գրականության մեջ եղեռնի թեմայի անդրադարձը ներկայացնող մենագրություններում, այդ իսկ պատճառով գլխավորապես ներկայացված են նշված աղբյուրներում տեղ չգտած, ինչպես նաև 1996-ից հե-տո ասպարեզ իջած գրական գործերը՝ առանց հավակնելու սպառիչ խոսք ասել։ Հոդվածը հիմնականում վերաբերում է միջազգային գրականության մեջ 1915 թվականի Մեծ եղեռնի արտացոլմանը, սակայն կան առանձին անդրադարձներ Օսմանյան կայսրության մեջ 1894–1923 թթ. հայոց տեղահանությանը և կոտորածներին, Բաքվի հայերի ջարդերին (1905, 1918, 1988, 1990)։ Հայոց ցեղասպանության մասին գրած օտարազգի հեղինակներն իրենց ստեղծագոր-ծությունները գրելիս մեծ մասամբ հենվել են տարբեր լեզուներով աղբյուրների, հիմնականում՝ Ցեղասպանության ոչ հայ ականատեսների և ժամանակակիցների վկայությունների հիման վրա։ Շատերը Եղեռնը ներկայացրել են վերապրածների ճակատագրերի (հաճախ՝ կանանց կամ երեխաներիի կերպարներով) և զգայացունց սիրավեպերի (հաճախ՝ հայուհու և թուրքի միջև) միջոցով։ Ոմանք ստեղծել են հորինովի կերպարներ, իսկ որոշ գրողներ հերոս են դարձրել պատմական դեմքերի։ Այլևայլ գործերում թռուցիկ հիշատակվել են Ցեղասպանությանն առնչվող տարբեր իրողություներ (հայ փախստականները, որբերը, թուրքերի հայատյացությունը և այլն)։ Հիշատակվող հեղինակների մեջ բազմաթիվ են տարբեր ազգերի գրականության մեջ համեստ տեղ գրավող հեղինակներ, կան նաև ականավոր անուններ (Ջոզուե Կարդուչի, Էռնեստ Բիրզնիեկս-Ուպիտիս, Ջոն Գոլսուորդի, Ջոն Չիվեր, Օլդոս Հաքսլի, Ֆազիլ Իսկանդեր, Սեմ Լունդվալ, Լի Հարվուդ, Ջոն Ափդայք, Ռիչարդ Կալինոսկի, Գոնսալո Գուարչ, Յորղոս Մոլեսկիս)։ Ուշագրավ են նաև թուրք և ադրբեջանցի գրողների երկերում հիշատակումները հայերի կոտորածների մասին։
This paper introduces little-known works of literature of 28 countries around the world that fully or partially address the subject of the Armenian Genocide. It encompasses all types of literature—poetry, prose, drama—and nearly all genres, including historical, psychological, adventure, fantasy, horror, and children’s literature, thus raising awareness of the issue among a wide range of readers. The paper does not mention works by authors of Armenian origin in international literature (with a few exceptions of authors with one-quarter Armenian ancestry). A wealth of factual material on this topic can be found in the Armenian Question encyclopedia published in 1996 (in Armenian), as well as in monographs addressing the theme of the Genocide in the literature of specific countries. Therefore, the paper mainly presents literary works that are not mentioned in these sources, as well as those that appeared after 1996—without claiming to be exhaustive. The paper primarily focuses on the 1915 Armenian Genocide, although it also includes individual references to the deportations and massacres of Armenians in the Ottoman Empire from 1894 to 1923, as well as the massacres of Armenians in Baku (1905, 1918, 1988, 1990). Foreign authors writing about the Armenian Genocide have mostly based their works on sources in various languages, primarily on testimonies by non-Armenian eyewitnesses and contemporaries of the Genocide. Many have portrayed the Genocide through the fate of survivors (often using the perspective of a woman or a child), or through emotionally charged romantic plots (often involving a romance between an Armenian woman and a Turk). Some have created fictional characters, while others have made historical figures into protagonists. Various works contain passing references to aspects of the Genocide (Armenian refugees, orphans, Turkish hatred of Armenians). Among the mentioned authors are both relatively minor writers from various national literatures and prominent figures such as Giosuè Carducci, Ernests Birznieks-Upītis, John Galsworthy, John Cheever, Aldous Huxley, Fazil Iskander, Sam Lundwall, Lee Harwood, John Updike, Richard Kalinoski, Gonzalo Guarch, Yiorgos Moleskis. Also noteworthy are references to the massacres of Armenians in works by Turkish and Azerbaijani authors.
В данной статье рассматриваются малоизвестные произведения литератур 28 стран мира, которые полностью или частично затрагивают тему Геноцида армян. В неё включены все виды литературных произведений — поэзия, проза, драматургия — и почти все жанры: исторический, психологический, приключенческий, фантастический, ужасы, детская литература, что дает возможность познакомить с проблемой самые разные слои читателей. В статье не рассматриваются произведения авторов армянского происхождения, пишущих на иностранных языках (за исключением нескольких авторов с четвертью армянской крови). По данной теме обширный фактический материал представлен в опубликованной в 1996 году энциклопедии “Армянский вопрос” (на армянском) и в монографиях, посвящённых отражению темы Геноцида в литературе отдельных стран. Поэтому в статье в основном представлены произведения, не упомянутые в указанных источниках, а также появившиеся после 1996 года – без претензии на исчерпывающий охват. В центре внимания статьи – Геноцид армян 1915 года, однако также затрагиваются депортации и резня армян в Османской империи в 1894–1923 гг., а также резня армян в Баку (1905, 1918, 1988, 1990 гг.). Иностранные авторы, писавшие о Геноциде армян, при работе над своими произ-ведениями в основном опирались на источники на различных языках, главным образом — на свидетельства неармянских очевидцев и современников событий. Многие описывали Геноцид через судьбы выживших (часто – с точки зрения женщины или ребёнка), либо через трогательные любовные истории (часто – между армянкой и турком). Некоторые создавали вымышленные персонажи, другие делали героями исторических личностей. В ряде произведений кратко упоминаются различные реалии, связанные с Геноцидом (армянские беженцы, сироты, ненависть турок к армянам). Среди упомянутых авторов – как малоизвестные представители национальных литератур, так и выдающиеся имена: Джозуэ Кардуччи, Эрнест Бирзниекс-Упитис, Джон Голсуорси, Джон Чивер, Олдос Хаксли, Фазиль Искандер, Сэм Лундвалл, Ли Харвуд, Джон Апдайк, Ричард Калиноски, Гонсало Гуарч, Йоргос Молескис. Примечательны также упоминания армянских погромов в произведениях турецких и азербайджанских писателей.

Place of publishing:

Երևան

Publisher:

ՀՀ ԳԱԱ Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտ

Format:

pdf

Identifier:

oai:arar.sci.am:426144

Language:

hy ; ru ; en

Location of original object:

ՀՀ ԳԱԱ Հիմնարար գիտական գրադարան