Վերանվանման գործընթացը Արցախի տեղանվանական համակարգում․ հիմունքներ, պատճառներ ու հետևանքներ

Object structure

Процесс переименования в топонимической системе Арцаха: основания, причины и последствия ; The Process of Renaming in the Toponymic System of Artsakh: Foundations, Causes and Consequences

Մարգարյան, Lուսինե

Գլխ․ խմբ․՝ Մ․ Գ․ Ներսիսյան (1958-1998) ; Վ․ Միքայելյան (1999-2005) ; Գլխ․ խմբ․ պաշտոնակատար՝ Պ․ Մ․ Մուրադյան (2005) ; Ա․ Զաքարյան (2005) ; Գլխ․ խմբ․՝ Ս․ Հարությունյան (2006-2018) ; Ա․ Զաքարյան (2018-)

Լեզվաբանություն ; Արցախ ; Տեղանուններ

բնապատկեր ; վերանվանում ; տեղանվանական համակարգ ; աշխարհագրական տեղավայրերի գեղարվեստական ընկալում ; պատմական հիշողություն ; ինքնություն ; քարտեզագրություն ; լեզվական ստանդարտացում ; վարչատարածքային փոփոխություն

130-151

Արցախի տեղանվանական համակարգում բնականունների վերանվանումը պատմական, լեզվական, մշակութային և քաղաքական գործոնների փոխազդե- ցությամբ ձևավորվող բազմաշերտ գործընթաց է։ Անվանափոխության միջոցով վերաիմաստավորվում են բնականվան բովանդակությունը, պատմական կենսա- գրության ընկալումը և հանրային գիտակցության մեջ նրա ունեցած խորհրդանշական արժեքը։ Վերանվանումների հիմքում ընկած են վարչատարածքային վերաձևումները, հասարակատնտեսական հարաբերություններն ու դրանք արտացոլող գաղափարական փոփոխությունները, լեզվական շփումները, գրավոր արձանագրութ- յան և քարտեզագրության պահանջները։ Տարբեր ժամանակներում թարգմանությունը, հնչյունափոխությունը, բառապատճենումը, վերաիմաստավորումը, տառա- դարձությունը, գրականացումը և ստանդարտացումը դարձել են բնականունների փոփոխության եղանակներ։ Դրնավարզ / Կարմիր գյուղ, Ստեփանակերտ, Շահումյան, Ամարաս, Խաչեն, Վարդաշատ, Կարմրակուճ, Պատարա, Առաքել, Գառնաքար, Մեհտիշեն / Լուսաձոր և այլ օրինակներ վկայում են, որ վերանվանումը հաճախ վերակոդավորում է տարածքի պատմական հիշողությունը՝ երբեմն վերականգնելով, երբեմն էլ խզելով անվան և իրական պատմաաշխարհագրական միջավայրի կապը։ Այս գործընթացի հետևանքով առաջանում են հին և նոր անվանումների համատեղ գործածություն, քարտեզագրական ու փաստաթղթային տարասեռություն, տարածական կենսագրության տրոհում, ինչպես նաև ինքնության նոր խորհրդանշական շերտեր։ Արցախի բնականունների փոփոխությունները տարբեր պատմաշրջանների քաղաքական, մշակութային և լեզվական իրողությունների լեզվական հետքերն են՝ տարածքի պատմական հիշողության և ինքնության վերակազմավորման կարևոր վկայությունը։
Переименование ойконимов в топонимической системе Арцаха представляет собой многоуровневый процесс, формирующийся во взаимодействии исторических, лингвистических, культурных и политических факторов. В результате переименования подвергается изменению содержание ойконима, восприятие его исторической биографии, а также его символическая значимость в общественном сознании. В основе переименований лежат административно-территориальные преобразования, социально-экономические отношения и отражающие их идеологические изменения, языковые контакты, а также потребности письменной фиксации и картографирования. В разные исторические периоды перевод, фонетическая трансформация, калькирование, переосмысление, транслитерация, литературная нормализация и стандартизация становились способами изменения ойконимов. Примеры Дрнаварз / Кармир гюх, Степанакерт, Шаумян, Амарас, Хачен, Вардашат, Кармракуч, Патара, Аракел, Гарнакар, Мехтишен / Лусадзор и ряд других свидетельствуют о том, что переименование нередко приводит к перекодированию исторической памяти территории, в одних случаях восстанавливая, а в других – разрывая связь между названием и реальной историко-географической средой. Следствием этого процесса становятся параллельное употребление старых и новых названий, картографическая и документальная неоднородность, фрагмен- тация пространственной биографии, а также формирование новых символических пластов идентичности. Изменения ойконимов Арцаха являются отражением политических, культурных и лингвистических реалий разных исторических эпох и важным свиде- тельством реконфигурации исторической памяти и идентичности территории
The renaming of oikonyms in the toponymic system of Artsakh is a multilayered process shaped by the interaction of historical, linguistic, cultural, and political factors. The renaming causes changes to the semantic content of an oikonym, the perception of its historical biography, and its symbolic value in public consciousness. The renaming is grounded on administrative-territorial restructuring, socioeconomic relations and the ideological changes that reflect them, linguistic contacts, as well as requirements of written documentation and cartographic representation. In different historical periods, translation, phonetic transformation, calquing, reinterpretation, transliteration, literary normalization and standardization have served as mechanisms of oikonymic changes. The examples of Drnavarz/Karmir Gyugh, Stepanakert, Shahumyan, Amaras, Khachen, Vardashat, Karmrakuch, Patara, Arakel, Garnakar, Mehtishen/Lusadzor, and others show that renaming often recodes the historical memory of a territory, in some cases restoring, and in others disrupting, the connection between the name and the actual historical-geographical environment. This process leads to the parallel use of old and new names, cartographic and documentary heterogeneity, fragmentation of spatial biography, and formation of new symbolic layers of identity. The changes in the oikonyms of Artsakh reflect the political, cultural, and linguistic realities of different historical periods and serve as important evidence of the reconfiguration of the territory’s historical memory and identity.

Երևան

ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ.

Հոդված

pdf

АЖ 359

ՀՀ ԳԱԱ Հիմնարար գիտական գրադարան