Object structure

«քվանտային-դինամիկ» զարգացում ; «քվանտային» սոցիոլոգիա, սուպերպոզիցիա ; ռեզոնանս ; սոցիալական գրավիտացիա ; ոչ գծային սոցիալական զարգացում ; ցատկային զարգացում

Ժամանակակից սոցիալական գիտություններում պետությունների անհավասար զարգացման դինամիկան շարունակում է մնալ առանցքային տեսական խնդիրներից մեկը։ Համաշխարհային փորձը ցույց է տալիս, որ որոշ հասարակություններ և պետություններ կարողանում են համեմատաբար կարճ ժամանակահատվածում իրականացնել խորքային տնտեսական, ինստիտուցիոնալ և քաղաքական վերափոխումներ, մինչդեռ այլ սոցիալական համակարգեր երկար ժամանակ մնում են հարաբերական իներտության պայմաններում։ Սոցիալական զարգացման դասական տեսությունները, որոնք հիմնված են գծային և աստիճանական փոփոխության տրամաբանության վրա, հաճախ դժվարանում են բացատրել նման արագ և որակական վերափոխումները, ինչը պահանջում է սոցիալական զարգացման նոր տեսական մոտեցումների ձևավորում։ Հոդվածում ներկայացվում է Քվանտային-դինամիկ զարգացման մոդելը (Quantum-Dynamic Development Model — QDDM)՝ որպես սոցիոլոգիական տեսական և մեթոդաբանական շրջանակ, որի նպատակն է բացատրել արագ պետական զարգացումը՝ սոցիալական համակարգերի ոչ գծային դինամիկայի տեսանկյունից։ Մոդելի հիմնական դրույթն այն է, որ սոցիալական զարգացումը պետք է դիտարկել ոչ միայն որպես աստիճանական գործընթաց, այլ նաև որպես համակարգային վերափոխում, որի ընթացքում որոշակի կառուցվածքային պայմանների համընկնման դեպքում սոցիալական համակարգը կարող է անցնել շեմային փոփոխության փուլ և մտնել արագ ինստիտուցիոնալացման գործընթաց։ Մոդելի տեսական հիմքը ձևավորվում է ոչ գծային զարգացման տեսության (non-linear development theory) և բարդ համակարգերի տեսության (complex systems theory) համադրմամբ։ Այս մոտեցումների համաձայն՝ սոցիալական համակարգերը դիտարկվում են որպես բաց և փոխազդեցություններով պայմանավորված համակարգեր, որոնցում փոփոխությունը հաճախ տեղի է ունենում շեմային անցումների միջոցով։ Միաժամանակ մոդելը հենվում է ընդհատված հավասարակշռության մոտեցման (punctuated equilibrium) և կրիտիկական հանգույցների տեսության (critical junctures) վրա, որոնք ցույց են տալիս, որ երկարատև կայունությունից հետո համակարգերը կարող են կարճ ժամանակահատվածում մտնել արագ փոփոխությունների փուլ։Մոդելի հայեցակարգային նորարարությունը կապված է նաև քվանտային սոցիալական գիտության (quantum social science) գաղափարների մեթոդաբանական կիրառման հետ։ Այս շրջանակում սոցիալական գերդիրքայնությունը (social superposition) նկարագրում է այնպիսի վիճակ, երբ սոցիալական համակարգում միաժամանակ գոյակցում են զարգացման մի քանի մրցակցող սցենարներ։ Սոցիալական ռեզոնանսը (social resonance) վերաբերում է դերակատարների գործողությունների և քաղաքական օրակարգերի համաժամանակացմանը, որը կարող է արագացնել սոցիալական փոփոխությունների դինամիկան, իսկ սոցիալական գրավիտացիան (social gravitation) նկարագրում է այն գործընթացը, որի ընթացքում ռեսուրսները և քաղաքական նախաձեռնությունները կենտրոնանում են որոշակի զարգացման ուղղության շուրջ՝ ձևավորելով ազդեցության կենտրոններ և մոտեցնելով համակարգը շեմային ինստիտուցիոնալ ընտրության (threshold institutional choice) փուլին։
Քվանտային-դինամիկ զարգացումը ներկայացվում է որպես սոցիոլոգիական նոր տեսական մոտեցում, որը նպատակ ունի ընդլայնել զարգացման սոցիոլոգիայի տեսական հնարավորությունները և առաջարկել սոցիալական արագ փոփոխությունների վերլուծության նոր մեթոդաբանական շրջանակ։
In contemporary social sciences, the dynamics of uneven state development remain one of the key theoretical challenges. Global experience demonstrates that some societies and states are capable of implementing profound economic, institutional, and political transformations within a relatively short period of time, whereas other social systems remain in a state of relative inertia for extended periods. Classical theories of social development, largely based on the logic of linear, gradual change, often struggle to explain such rapid, qualitative transformations, thereby necessitating the development of new theoretical approaches to the study of social development. This article introduces the Quantum-Dynamic Development Model (QDDM) as a sociological theoretical and methodological framework aimed at explaining rapid state development from the perspective of the non-linear dynamics of social systems. The central premise of the model is that social development should be interpreted not only as a gradual process but also as a systemic transformation in which, under certain structural conditions, a social system may pass through a threshold and enter a period of accelerated institutionalisation. The theoretical foundation of the model is based on the combination of non-linear development theory and complex systems theory. Within these approaches, social systems are viewed as open and interdependent structures in which transformations often occur through threshold transitions. The model also draws on the concepts of punctuated equilibrium and critical junctures, which suggest that after long periods of stability, systems may enter phases of rapid transformation within relatively short time frames. The conceptual novelty of the model is also related to the methodological application of ideas from quantum social science. In this framework, social superposition describes a situation in which several competing development scenarios coexist within a social system. Social resonance refers to the synchronisation of actors’ actions and political agendas that may accelerate the dynamics of social change. In contrast, social gravitation describes the process through which resources and political initiatives concentrate around a particular development trajectory, forming centres of attraction and bringing the system closer to a stage of threshold institutional choice. Thus, quantum-dynamic development is presented as a new sociological theoretical approach that aims to expand the analytical capacity of the sociology of development and to propose a new methodological framework for the analysis of rapid social transformations.
В современных социальных науках динамика неравномерного развития государств продолжает оставаться одной из ключевых теоретических проблем. Мировой опыт показывает, что некоторые общества и государства способны за сравнительно короткий период осуществлять глубокие экономические, институциональные и политические преобразования, тогда как другие социальные системы длительное время остаются в состоянии относительной инертности. Классические теории социального развития, основанные преимущественно на логике линейных и постепенных изменений, нередко затрудняются объяснить подобные быстрые и качественные трансформации, что требует формирования новых теоретических подходов к анализу социального развития. В статье представлена Квантово-динамическая модель развития (Quantum-Dynamic Development Model — QDDM) как социологическая теоретическая и методологическая рамка, направленная на объяснение быстрого государственного развития с точки зрения нелинейной динамики социальных систем. Основное положение модели заключается в том, что социальное развитие следует рассматривать не только как постепенный процесс, но и как системную трансформацию, в ходе которой при совпадении определённых структурных условий социальная система может перейти в фазу пороговых изменений и войти в процесс ускоренной институционализации. Теоретическая основа модели формируется на основе сочетания теории нелинейного развития (non-linear development theory) и теории сложных систем (complex systems theory). В рамках этих подходов социальные системы рассматриваются как открытые и взаимозависимые структуры, в которых изменения нередко происходят через пороговые переходы. Одновременно модель опирается на концепции прерывистого равновесия (punctuated equilibrium) и критических узлов (critical junctures), показывающие, что после длительных периодов устойчивости системы могут в относительно короткий срок вступать в фазу быстрых трансформаций. Концептуальная новизна модели также связана с методологическим использованием идей квантовых социальных наук (quantum social science). В данном контексте социальная суперпозиция (social superposition) описывает состояние, при котором в социальной системе одновременно сосуществуют несколько конкурирующих сценариев развития. Социальный резонанс (social resonance) отражает синхронизацию действий социальных акторов и политических повесток, что может ускорять динамику социальных изменений, тогда как социальная гравитация (social gravitation) описывает процесс концентрации ресурсов и политических инициатив вокруг определённого направления развития, формируя центры притяжения и приближая систему к стадии порогового институционального выбора (threshold institutional choice). Таким образом, квантово-динамическое развитие рассматривается как новый социологический теоретический подход, направленный на расширение теоретических возможностей социологии развития и формирование нового методологического инструментария анализа быстрых социальных трансформаций.

Երևան

«Ալվարդ Օհանջանյան Վառլենի»

2026

Միջազգային գիտաժողովի նյութեր

pdf

ՀՀ ԳԱԱ Հիմնարար գիտական գրադարան