«Պաշտպանելու պարտականություն» սկզբունքի կիրառելիության սահմաններն Արցախում - Հարությունյան, Ավետիք; Գրիգորյան, Մարիամ («Արցախ» հրատ.)
«Պաշտպանելու պարտականություն» սկզբունքը (Responsibility to Protect, R2P) միջազգային իրավունքի կարևորագույն հիմնահարցերից է, որի նպատակն է կանխել մարդու իրավունքների զանգվածային խախտումները, ինչպես օրինակ՝ ցեղասպանությունը, պատերազմական հանցագործությունները, էթնիկ զտումները և մարդկության դեմ ուղղված հանցագործությունները։ Սկզբունքն ընդունվել է միջազգային հանրության կողմից որպես միջոց՝ կանխելու հումանիտար աղետները և ապահովելու բռնության զոհերի պաշտպանությունը։ Սույն հոդվածի նպատակն է վերլուծել «Պաշտպանելու պարտականություն» (Responsibility to Protect, R2P) սկզբունքի կիրառելիությունը Արցախի դեպքի շրջանակում՝ միջազգային իրավունքի և քաղաքական պրակտիկայի տեսանկյունից։ Հետազոտության գիտական նորույթն այն է, որ Արցախում ստեղծված իրավիճակը դիտարկվում է ոչ միայն R2P-ի կիրառման իրավական հիմքերի, այլև այն քաղաքական գործոնների համատեքստում, որոնք այս դոկտրինի կիրառությունը դարձնում են խիստ ընտրողական։ Հոդվածը հիմնված է նորմատիվ ակտերի (ներառյալ ՄԱԿ-ի փաստաթղթերի), դոկտրինալ աղբյուրների, միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպությունների զեկույցների վերլուծության, ինչպես նաև այլ դեպքերի համեմատական վերլուծության վրա, երբ հետազոտվող սկզբունքը կիրառվել է կամ չի կիրառվել (Լիբիա, Սիրիա, Ռուանդա և այլն)։ Այսպիսով՝ հոդվածում առաջադրվող հիմնական խնդիրն է ուսումնասիրել՝ արդյո՞ք միջազգային հանրությունն ուներ իրավական կառուցակարգեր՝ Արցախի պարագայում կիրառելու «Պաշտպանելու պարտականության» (Responsibility to Protect, R2P) սկզբունքը։ Հետազոտության իրականացման ընթացքում հեղինակների կողմից կիրառվել են ինչպես համագիտական (անալիզ, պատմականության սկզբունք), այնպես էլ հատուկ (համեմատական-իրավական) սկզբունքներ: Հետազոտության հիմնական եզրահանգումն այն է, որ Արցախի դեպքը մատնանշում է «Պաշտպանելու պարտականության» (Responsibility to Protect, R2P) ընտրողական կիրառումը և քաղաքական կախվածությունը, ինչը հարցականի տակ է դնում դրա արդյունավետությունը՝ որպես համընդհանուր մեխանիզմ հումանիտար աղետները կանխելու գործում։ Միաժամանակ, այն կարևոր փորձ է, որը կարող է ծառայել որպես հիմք այս սկզբունքի վերանայման և ապագայում ավելի ճկուն ու անկախ գործիքակազմերի մշակման համար։ The Responsibility to Protect (R2P) is one of the most important principles in international law, aimed at preventing mass violations of human rights, such as genocide, war crimes, ethnic cleansing, and crimes against humanity. The principle was adopted by the international community as a mechanism for preventing humanitarian disasters and ensuring protection for victims of violence. The aim of this article is to analyze the applicability of the R2P principle in the context of the Nagorno-Karabakh case from the perspective of international law and political practice. The scholarly novelty of the research lies in the fact that the situation in Nagorno-Karabakh is examined not only in terms of the legal grounds for invoking R2P, but also within the broader context of political factors that contribute to the highly selective application of this doctrine. This article is based on the analysis of normative acts (including UN documents), doctrinal sources, reports by international human rights organizations, and comparative case studies in which the R2P principle was either applied or not applied (e.g., Libya, Syria, Rwanda, etc.). Accordingly, the central question of this study is whether the international community had the legal mechanisms to apply the Responsibility to Protect (R2P) principle in the case of Nagorno-Karabakh. In conducting this research, the authors applied both general scientific methods (analysis, historical approach) and specific methods such as comparative legal analysis. The main conclusion of the study is that the case of Artsakh highlights the selective application and political dependency of the “Responsibility to Protect” (R2P) principle, which calls into question its effectiveness as a universal mechanism for preventing humanitarian catastrophes. At the same time, it represents an important experience that may serve as a basis for revising this principle and developing more flexible and independent instruments in the future. Принцип «Ответственность за защиту» (Responsibility to Protect, R2P) является одним из ключевых вопросов международного права, направленным на предотвращение массовых нарушений прав человека, таких как геноцид, военные преступления, этнические чистки и преступления против человечности. Принцип был принят международным сообществом как инструмент предотвращения гуманитарных катастроф и обеспечения защиты жертв насилия. Цель настоящей статьи — проанализировать применимость принципа R2P в контексте ситуации в Нагорном Карабахе с точки зрения международного права и политической практики. Научная новизна исследования заключается в том, что ситуация, сложившаяся в Нагорном Карабахе, рассматривается не только в контексте правовых оснований для применения R2P, но и сквозь призму политических факторов, делающих применение этой доктрины крайне избирательным. Статья основана на анализе нормативных актов (включая документы ООН), доктринальных источников, докладов международных правозащитных организаций, а также сравнительном исследовании других случаев, в которых принцип R2P был либо применён, либо проигнорирован (Ливия, Сирия, Руанда и др.). Основной вопрос, изучаемый в данной работе, заключается в том, имело ли международное сообщество правовые механизмы для применения принципа «Ответственность за защиту» в случае с Нагорным Карабахом. В ходе исследования авторы использовал как общенаучные методы (анализ, принцип историзма), так и специальные методы, включая сравнительно-правовой анализ. Основной вывод исследования заключается в том, что пример Арцаха указывает на избирательное применение и политическую зависимость принципа «Ответственности по защите» (Responsibility to Protect, R2P), что ставит под сомнение его эффективность как универсального механизма предотвращения гуманитарных катастроф. В то же время это является важным опытом, который может послужить основой для пересмотра данного принципа и разработки в будущем более гибких и независимых инструментов.
Keywords: Իրավագիտություն