Օսմանյան կայսրության քաղաքականությունը Արևելյան Կովկասում XVIII դարի երկրորդ կեսին – XIX դարի սկզբին - Թովմասյան, Անահիտ (ՀՀ ԳԱԱ)
Աշխարհագրական բարենպաստ դիրքի շնորհիվ Արևելյան Կովկասը մշտապես եղել է տարածաշրջանի խոշոր տերությունների ռազմավարական շահերի բախման գոտի, որոնցից յուրաքանչյուրը ձգտում էր իր ազդեցությունը տարածել այնտեղ: Դարեր շարունակ Կովկասն ընդհանրապես և Արևելյան Կովկասը, մասնավորապես, եղել են Օսմանյան կայսրության արտաքին քաղաքականության կարևոր ուղղություններից։ Օգտվելով Իրանական տերության թուլացումից և մասնատումից՝ XVIII դարի 50-ական թթ. սկզբին Օսմանյան կայսրությունն ակտիվացնում է իր քաղաքականությունն Արևելյան Կովկասում: Չհաշտվելով Կովկասում ռուսական դիրքերի ամրապնդման հետ՝ մի շարք պատերազմներում պարտված և թուլացած Օսմանյան կայսրությունը մտադիր չէր հրաժարվել նրա նկատմամբ իր դարավոր հավակնություններից։ Նման իրավիճակում Օսմանյան կայսրությունը վարում էր դիվանագիտական պայքար՝ իրականացնելով այսպես կոչված փափուկ ուժի քաղաքականությունը: XVIII դարի երկրորդ կեսին – XIX դարի սկզբին մեծաքանակ գործակալներ սուլթանական հրովարտակ-ներով և թանկարժեք նվերներով ուղարկվում էին այսրկովկասյան խաների ու դաղստանյան տիրակալների մոտ։ Վերջիններիս գործունեությունը հատկապես ակտիվանում էր ռուս-թուրքական պատերազմների նախօրեին և պատերազմների ընթացքում։ Թուրք գործակալները փորձում էին գումարով, առատաձեռն պարգևներով սիրաշահել տեղական կառավարիչներին, այդպիսով իրականացնել հակառուսական քարոզչություն և, օգտագործելով կրոնական լծակները, հրահրել նրանց ընդդեմ Ռուսաստանի: Օսմանյան կայսրության վարած կովկասյան քաղաքականության հիմնական միտումների և առանձնահատկությունների վերաբերյալ առատ տեղեկություններ են հաղորդում տարբեր արխիվային հավաքածուներում զետեղված տարաբնույթ և բազմալեզու փաստաթղթերը, որոնց համեմատական ուսումնասիրությունը նոր մանրամասներով է հարստացնում Արևելյան Կովկասի XVIII դարի երկրորդ կեսի – XIX դարի սկզբի պատմությունը։ Thanks to its advantageous geographical location, the Eastern Caucasus has always been a zone of conflict for the strategic interests of major powers in the region. For centu-ries, the Caucasus, especially the Eastern Caucasus, were important directions of Ottoman foreign policy. Seizing the opportunity presented by the weakening and fragmentation of the Iranian state in the early 1750s, the Ottoman Empire intensified its policies in the Eastern Caucasus. Unwilling to accept the growing Russian influence in the Caucasus, the Ottoman Empire, which had suffered defeats in a series of wars and was weakened, embarked on a diplomatic struggle. In the second half of the 18th century and the early 19th century, a signifi-cant number of agents were dispatched to the Transcaucasian khans and Dagestani rulers, bearing Sultan's proclamations and valuable gifts. These emissaries attempted to influence the local rulers through financial incentives and generous gifts, as well as by using religious leve-rage to turn them against Russia. A wealth of information on the main trends and peculiarities of the Ottoman Empire's Caucasian policy is provided by various multilingual documents kept in archival collections, the comparative study of which enriches the history of the Eastern Caucasus in the second half of the 18th – the beginning of the 19th century with new details. Благодаря своему выгодному географическому положению Восточный Кавказ всегда являлся зоной конфликта стратегических интересов крупнейших держав региона. На протяжении столетий Кавказ в целом и Восточный Кавказ в частности были важными направлениями внешней политики Османской империи. Воспользовавшись ослаблением и раздробленностью иранской державы, в начале 50-х годов XVIII века Ос-манская империя активизировала свою политику на Восточном Кавказе. Не смирившись с усилением российских позиций на Кавказе, Османская империя, потерпевшая поражение и ослабленная в ряде войн, не собиралась отказываться от своих многовековых притязаний на него. В такой ситуации Османская империя вела дипломатическую борьбу, реализуя так называемую политику мягкой силы. Во второй половине XVIII и начале XIX веков к закавказским ханам и дагестанским правителям направилось огромное число агентов с султанскими прокламациями и дорогими дарами. Деятельность последнего особенно активизировалась накануне и во время русско-турецких войн. Турецкие агенты пытались заслужить расположение местных правителей, ведя таким образом ан-тироссийскую пропаганду и, используя религиозные рычаги, настраивая их против России. Обширную информацию об основных направлениях и особенностях кавказской политики Османской империи дают разнообразные и многоязычные документы, хранящиеся в различных архивных фондах, сравнительное изучение которых обогащает историю Восточного Кавказа второй половины XVIII – начала XIX в. новыми подробностями.
Keywords: Քաղաքագիտություն; Պատմություն; Արևելյան Կովկաս; Օսմանյան կայսրություն