Բեմադրական նորագույն և ավանդական եղանակներն Արմեն Գուլակյանի արվեստում (նվիրվում է Արմեն Գու-լակյանի ծննդյան 125-ամյա հոբելյանին) - Վանյան, Գոռ (ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ.)
Արմեն Գուլակյանի արվեստում նորի ու ավանդականի ուսումնասիրությունը, ըստ էության, նրա վաղ և հասուն շրջանի ստեղծագործական նկարագրի բացատրությունն է։ Ռեժիսորի 1920-ական թվականների պայմանական կերպաձևումներով ու գաղափարական տուրքերով հագեցած բեմադրություններն իրենց գեղագիտությամբ էականորեն տարբերվել են հասուն շրջանի ստեղծագործական ձեռքբերումներից, տարակարծության առիթ տվել։ Գուլակյանի բեմական-հասարակական գործունեության մեջ չեն եղել վայրի-վերումներ, սկզբունքի պակաս, անհարկի հակասություններ: Սակայն քիչ չեն նրա մասին ձևավորված հակասական կարծիքները։ Շատերը Գուլակյանին համարում են 20-րդ դարի հայ թատրոնի ամենապրոֆեսիոնալ ռեժիսորը, ոմանք էլ այն կարծիքին են, որ նա պարզապես զբաղված է եղել խորհրդային գաղափարախոսության պրոպագանդայով: Ռեժիսորի շատ բեմադրություններ տարբեր մեկնաբանությունների առիթ են տվել և չբացահայտված շերտեր են ենթադրում: Հետազոտության նպատակն է քննել, թե բեմադրական ինչ եղանակներով են դրսևորվել թատերական նորագույն և ազգային ավանդական կերպաձևերը Գուլակյանի արվեստում, որտեղ են հատվել կամ փոխատեղվել նորն ու ավանդականը։ Քննելով բեմադրական նորագույն և ավանդական եղանակներն Արմեն Գուլակյանի արվեստում, հանգում ենք հետևյալ եզրակացության։ Ռեժիսորը ոչ թե ավանդականից է գնացել դեպի նորագույն թատերական ըմբռնումներն, այլ հակառակը. գերպայմանական թատրոնով հրապուրված` նա էքսցենտրիկ, ծայրահեղ պայմանական բեմավիճակներով հանդես գալուց հետո համոզվել է, որ բեմական ճշմարտության հասնելու ուղին այն է, ինչը տեսել ու սովորել էր դեռ Օվի Սևումյանի ստուդիայում և ավելի խորը ըմբռնել՝ ՄԽԱՏԻ ներկայացումները դիտելիս։ Ստեղծագործական կյանքի հասուն շրջանում Գու-լակյանը դերասանին է համարել բեմական արվեստի հիմքը: Ինքը եղել է հոգեբանական ռեալիզմի հետևորդ, սունդուկյանական ավանդույթի պահպանողն ու շարունակողը և, այս ամենին զուգահեռ, իր արվեստում կիրառել է Գեղարվեստական թատրոնի ստեղծագործական սկզբունքները: Նա շարունակել է և՛ ազգային թատերական ավանդույթները, և՛ եղել հայ թատրոնում, Օվի Սևումյանից հետո, Ստանիսլավսկու «սիստեմի» լավագույն գործնական մեկնաբանը: Изучение нового и традиционного в искусстве Армена Гулакяна по сути сводится к анализу подходов в раннем и зрелом периодах его творчества. Спектакли режиссера 1920-х годов, насыщенные условными типажами и данью идеологии, своей эстетикой существенно отличались от творческих достижений зрелого периода. Мнения по этому поводу разнились. В сценической и общественной деятельности Гулакяна не наблюдалось сколько-нибудь значительных подъемов и спадов, как и отхода от принципов, неоправданного разномыслия, и тем не менее, противоречивых мнений о его творчестве высказывается не-мало. Так, если по мнению многих Гулакян – самый профессиональный режиссер армянской сцены ХХ века, то есть и такие, кто полагают, что он занимался лишь пропагандой советской идеологии. Многие постановки режиссера давали повод для несхожих толкований и подразумевают наличие невыявленных пластов. Цель исследования – проанализировать, какими постановочными приемами воплощались новейшие и национальные, традиционные театральные образы и формы в искусстве Гулакяна, где пересекались либо взаимозамещались новое и традиционное. Рассматривая новейшие и традиционные методы постановки в искусстве Армена Гулакяна, мы пришли к выводу что режиссёр шел не от традиционных пониманий к новейшим, а наоборот: прельщенный сверхусловным театром, он, имея опыт воплощения эксцентричных, предельно условных ситуаций, убедился, что для достижения сценической правдивости необходимо было увидеть и узнать то, что увидел и узнал он в студии Ови (Ованеса) Севумяна и глубже осмыслил, наблюдая за спектаклями в МХАТ. В зрелом периоде своего творчества Гулакян центральной фигурой сценического искусства видел актера. Он был последователем психологического реализма, хранителем и почитателем сундукяновских традиций и, наряду со всем этим, применял в своём искусстве творческие принципы Художественного Театра. Гулакян – продолжатель нацио-нальных театральных традиций, наилучший после Ови Севумяна интерпретатор системы Станиславского в армянском театре. The study of the novel and traditional in Armen Gulakyan’s art basically comes down to the explication of approaches in the early and mature periods of his crea-tivity. The director’s productions of the 1920s, abounding in conditional characters and tributes to the ideology, drastically differed from his achievements of the later period. Opinions differed on that matter. In Gulakyan’s social and scenic career, no major ups and downs were observed, neither there was a lack of principles or groundless controversies. Nonetheless, conflicting views about his art are plenty. Thus, if many consider Gulakyan the most professional stage director of the Armenian theater of the XX century, some others find that all he was concerned about was the propaganda of Soviet ideology. The director’s productions had given rise to varying interpretations and implied presence of undetected strata. The goal of the study is to analyze the staging techniques through which the newest and national traditional images and forms were being embodied in Gulakyan’s art, as well as where the novel and traditional intersected or substituted each other. While considering the newest and traditional staging techniques in Armen Gulakyan’s art, we came to the conclusion that the stage director did not move from the traditional to the latest theatrical concepts, but rather in the opposite direction: being captivated by the super-conditional theater, having the experience of embodying eccentric, highly conditional stage situations, he became convinced that, in order to achieve truthfulness on the stage, one should have seen and learned what he had seen and learned in Ovi (Hovhannes) Sevumyan’s studio, and got a deeper insight having watched the performances at the Moscow Art Theater. In the mature period of his creative career, Gulakyan considered the actor as the central figure of stage art. He himself was a follower of psychological realism, keeper and admirer of Sundukyan’s traditions and, along with this, he applied in his art the creative principles of the Moscow Art Theater. Gulakyan was the continuer of the national theatrical traditions and the best, after Ovi Sevumyan, interpreter of Stanislavsky’s system in Armenian theater.
Keywords: Արմեն Գուլակյան; Թատերագիտություն