Բեդվին արաբների վերաբերմունքը համակենտրոնացման ճամբարների հայ աքսորականների նկատմամբ - Մարգարյան, Նարինե Վ. (ՀՀ ԳԱԱ Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտ)
Հայոց ցեղասպանության իրականացման ընթացքում հայ տարագիրները բռնի տեղահանվում են սիրիական անապատներ՝ ճանապարհին պարբերաբար ենթարկվելով քարավաններն ուղեկցող ոստիկանների, տարածքի քրդերի ու թուրքերի բռնություններին: Տեղահանության ողջ ընթացքում համակենտրոնացման վայրերում կարևոր դերակատարություն ունեին նաև տեղի արաբները, մասնավորապես՝ բեդվին արաբները, որոնց դիրքրոշումը կարող էր իրենց և հարակից ցեղախմբերի շրջաններում հայ տարագիրների հետագա ճակատագրի հարցում վճռորոշ լինել: Սիրիայի արաբներն ականատես են եղել հայերի ցեղասպանությանն ու տեղահանությանը: Հայ տարագիրների նկատմամբ արաբների դիրքորոշումը տարբեր դրսևորումներ է ունեցել՝ քաղաքական և տնտեսական տարբեր իրավիճակներով պայմանավորված՝ կարելի է հանդիպել դրականից մինչև խիստ բացասական վերաբերմունքի: Հոդվածում ուսումնասիրվել է հայ գաղթականների նկատմամբ ցուցաբերված վերաբերմունքն արաբական ցեղախմբերում՝ քաղաքական իրավիճակի, ցեղախմբերում տիրող տրամադրությունների, նրանց ընկալումների և դրանցից բխող գործողությունների (ինչպես վերնախավում, այնպես էլ անհատների մակարդակներում) համատեքստում: Քննարկվել են արաբական ցեղախմբերի ցուցաբերած օգնությանը նպաստող կամ խանգարող հանգամանքները, վերլուծվել դրանց պատճառներն ու հետևանքները: Աղբյուրագիտական հենք են ծառայել ժամանակի մամուլը, մի շարք հուշամատյաններ, ժողովածուներ, վերապրողների տպագիր և անտիպ հուշագրություններ, ինչպես նաև օտարերկրացի ականատեսների, դիվանագետների վկայություններ: During the Armenian Genocide, Armenian refugees were deported to the Syrian deserts, periodically facing violence along the road from police accompanying the caravans, Kurds, and Turks. During the entire deportation, local Arabs, especially Bedouins, played a signiﬁ- cant role, as their attitude could aﬀect the fate of the Armenian Genocide. Arabs’ attitude towards the Armenian refugees was changing based on diﬀerent politi- cal and economic circumstances – from quite positive to negative. The paper analyses the attitude towards Armenian refugees among Arab tribes, taking into account the political situation, the mood among tribes, and the perceptions both at the leadership and personal levels. The paper discusses circumstances contributing to or hindering support from the Arab tribes, its reasons, and implications. Based on survivors’ published and unpublished memoirs, articles in the press, published volumes, and testimonies of foreigners and diplomats, it could be concluded that Arabs living in the deserts both supported the refugees and were involved in the killings and robberies. Simulatenauly, the developments in Armenian–Arab relations were analyzed. It was concluded that the formation of the 150,000 strong Armenian community was proof of the tolerant attitude towards the Armenian refugees. Во время Геноцида армян армянские беженцы были депортированы в сирийские пустыни, периодически сталкиваясь по дороге с насилием со стороны жандармов, сопровождавших караваны, курдов и турок. В ходе депортации значительную роль играли местные арабы, особенно бедуины, поскольку их отношение могло повлиять на судьбу армян. Отношение арабов к армянским беженцам менялось в зависимости от различных политических и экономических обстоятельств – от довольно положительного до отрицательного. В статье анализируется отношение к армянским беженцам среди арабских племён с учётом политической ситуации, настроений среди племён, а также восприятий как на уровне вождей, так и на личном уровне. В статье обсуждаются обстоятельства, способствующие или препятствующие поддержке армян со стороны арабских племён, их причины и последствия. Основываясь на опубликованных и неопубликованных мемуарах выживших, статьях в прессе, свидетельствах иностранных дипломатов, можно сделать вывод, что арабы, живущие в пустынях, как помогали беженцам, так и были причастны к убийствам и грабежам. Одновременно было проанализировано развитие армяно-арабских отношений, приходя к выводу, что формирование 150-тысячной армянской общины в арабских странах стало доказательством в целом толерантного отношения к армянским беженцам.
Keywords: Հայոց ցեղասպանություն