Զմյուռնիայի աղետը և ժողովրդի պատմական հիշողությունը - Սվազլյան, Վերժինե Գ. (ՀՀ ԳԱԱ Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտ)
1915-1923 թթ. Հայոց ցեղասպանության մասին տարբեր լեզուներով լույս են տեսել բազմաթիվ ուսումնասիրություններ, փաստաթղթերի ժողովածուներ, քաղաքագետների և հասարակական գործիչների ասույթներ, գեղարվեստական տարբեր ժանրերի ստեղծագործություններ, սակայն հրատարակված այդ հսկայական գրականության մեջ հաճախ բացակայել է ժողովրդի ձայնը՝ պատմական հիշյալ իրադարձություններից անմիջական տպավորություններ ստացած ականատես- վկա վերապրողների պատմած հուշերն ու հաղորդած ժողովրդական երգերը, որոնք ևս պատմաճանաչողական, փաստավավերական և սկզբնաղբյուրային կարևոր արժեք են ներկայացնում: Եվ ինչպես ամեն մի հանցագործություն բացահայտելիս որոշիչ են վկաների ցուցմունքները, նույնպես և Զմյուռնիայի աղետի ուսումնասիրման պարագայում պետք է հենվել նաև ականատես վերապրողների վկայությունների վրա, որոնք օբյեկտիվորեն ներկայացնում են հայերի և հույների այդ զանգվածային ողբերգության մանրամասները, և որոնցից յուրաքանչյուրն իրավական տեսակետից ապացուցողական նշանակություն ունի Հայկական հարցի արդարացի լուծման և Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործում: The greatest witness of the Armenian Genocide is the Armenian people, inasmuch as the Armenians themselves have endured all those unspeakable suﬀerings, consequently, the nation itself is the object of that massive political crime. And, as in the elucidation of every crime, the testimonies of the witnesses are decisive, similarly, in the case of studying the Izmir calamity as well, we take as a basis the testimonies (memories and songs) of 15 eyewitness survivors, which objectively present the details of that mass tragedy of the Armenians and Greeks. Самым главным свидетелем Геноцида армян является армянский народ, так как он стал объектом данного массового политического преступления. Известно, что при раскрытии л‏юбого преступления решающую роль играют показания свидетелей. Именно поэтому при изучении катастрофы Измира мы основывались на свидетельствах (воспоминания и песни) 15-и очевидцев-свидетелей, которые объективно представляют подробности той массовой трагедии армян и греков.
Keywords: Հայոց ցեղասպանություն; Հայոց պատմություն