Քրոնոտոպի գործառույթը Խ. Աբովյանի «Վերք Հայաստանի» վեպում - Մարգարյան, Սիրանուշ (ԱԵԳՄՄ հրատ.)
Հոդվածի քննության առարկան քրոնոտոպի, տարածաժամանակային պայմանաձևերի գործառույթն է Խաչատուր Աբովյանի «Վերք Հայաստանի» պատմավեպում։ Ուսումնասիրության հիմքում դնելով Մ. Բախտինի՝ ժամանակի և քրոնոտոպի ձևերի հարաբերակցության, ապա Յու. Լոտմանի՝ տարածական քրոնոտոպի և մշակութային հիշողության տեսությունների մի քանի հիմնարար դրույթներ՝ վիպական տեքստը քննության ենք առել նոր դիտանկյունից՝ ցույց տալու, որ «Վերք Հայաստանի» ստեղծագործության մեջ տարերային ոչինչ չկա. այն որոշակի համակարգով ձևավորված, հստակ և ճշգրտորեն մտածված վիպական կառույց է, որտեղ քրոնոտոպը հսկայական կազմակերպական դեր է ունեցել հեղինակային մտադրույթի ու գեղարվես-տական աշխարհի կառուցման ճանապարհին։ Նպատակն ենք ունեցել հնարավորության սահմաններում դիտարկելու քրոնոտոպի դրսևորման, զուգորդությունների առանձնահատկությունները «Վերք»-ում, ցույց տալու, թե տարածաժամանակային օրինաչափ կապերի դրսևորումը պատմավեպում պետք է դիտարկել որպես ընդհանուր գեղարվես-տական հնարա՞նք, թե դրանք վիպական ձևույթի կարևորագույն, ժանրա-կազմիչ ցուցիչներ են՝ առաջին անգամ դրսևորված հայ գրականության մեջ։ Ըստ այդմ, ձևակերպել ենք ուսումնասիրության առաջադիր խնդիրները: Կարևոր համարելով գեղարվեստական ստեղծագործության վերլուծության տարբեր մեթոդների համադրական կիրառության հանգամանքը՝ քննադատութ-յան հերմենևտիկ և կառուցվածքաբանական մեթոդների միջոցով ցույց տալ գրական տեքստի հիմքում առկա, տեքստը կազմակերպող տարածաժամանա-կային որոշակի օրենքները, քրոնոտոպների զուգորդությունների բարդագույն շղթան, մասի և ամբողջի հարաբերակցությունը, մեկնաբանել նշանային, ծածկագրված տարածությունը, որը պայմանավորում է տեքստային կառույցի ժանրային առանձնահատկություններն ու պոետիկան, որոշարկել տիպաբա-նորեն կայուն որոշ քրոնոտոպներ վեպում, ցուցանել դրանց իմաստակիր ու կառուցակազմիչ դերը, գործառույթը վեպի կոմպոզիցիայի ու կառուցվածքի ձևավորման գործընթացում: Քննության արդյունքում ստացված եզրակացությունները՝ կապված հայ մեծ լուսավորիչ-վիպասանի փիլիսոփայական ու ստեղծագործական աշխարհայացքի, վիպաստեղծման նրա մտադրույթի և իրացման գործիքակազմի հետ, ամփոփել ենք Եզրակացություններ բաժնում։ The subject of the analysis of the article is the function of the chronotope, the space-time continuum in the historical novel “Wounds of Armenia” by Khachatur Abovyan. Drawing upon fundamental principles of the theory of the relationship between the forms of time and the chronotope of M. Bakhtin and the theory of the spatial chronotope and the cultural memory of Y. Lotman, we approached the text of the novel from a fresh perspective to show that there is nothing spontaneous in the “Wounds of Armenia” novel: it is a clear and precisely thought-out novel structure formed on the basis of a certain system, where the chronotope plays an important organizing role in the author’s plan and construction of the artistic world. Our purpose is to consider, within the limits of possibilities, the features of the manifestation of the chronotope in the “Wounds of Armenia” and to show whether the manifestation of space-time regular connections in the historical novel should be considered as a general artistic device or these are the most important, genre-forming features of the novel form that first appeared in the Armenian literature. In accordance with the above, we have formulated the main objectives of the study: given the importance of the combined application of various methods of analysis of the artwork, using hermeneutic and structural methods of criticism to show certain spatial and temporal laws underlying the artistic text, organizing the text, to reveal the complex chain of combinations of chronotopes, to explore the relationship between the part and the whole, to interpret the iconic, coded space that determines the genre features and poetics of text structure, to identify some typologically stable chronotopes in the novel and show their semantic and constructive role and function in the process of forming the composition and structure of the novel. We have summarized the findings of the research concerning the philosophical and creative worldview of the great Armenian enlightenment novelist, his intentions in creating novels and the tools for their realization in Conclusion. Предметом анализа статьи является функция хронотопа ‒ пространственно-временного континуума в историческом романе Хачатура Абовяна «Раны Армении». Принимая за основу некоторые основные положения теории соотношения форм времени и хронотопа М. Бахтина и теории пространственного хронотопа и культурной памяти Ю. Лотмана, мы рассматриваем текст романа под новым углом зрения, чтобы показать, что в произведении «Раны Армении» нет ничего непродуманного: это сформированная на основе определенной системы четкая и точно организованная романическая структура, в которой хронотоп играет важную организующую роль в замысле автора и построении художественного мира. Наша цель рассмотреть в пределах возможногоособенности проявления хронотопа в «Ранах…» и попытаться ответить на вопрос, следует ли рассматривать проявление пространственно-временных закономерных связей в историческом романе как обще-художественный прием, или они являются примером важнейших жанрообразующих признаков романической формы, впервые проявившихся в армянской литературе. В соответствии с вышеуказанными целями нами сформулированы основные задачи исследования: используя герменевтические и структуралистские методы критического подхода, выявить определенные пространственно-временные принципы, лежащие в основе литературного текста и организующие текст, а также сложнейшую цепь сочетаний хронотопов, представить трактовку знакового, кодированного пространства, обуславливающего жанровое своеобразие и поэтику структуры текста, выделить некоторые типологически устойчивые хронотопы в романе, выявить их смыслонесущую и структурообразующую роль и функцию в процессе формирования композиции и структуры романа. В результате применения указанных методов анализа художественного текста мы пришли к примечательным выводам, касающимся философского и творческого мировоззрения великого армянского романиста-просветителя, его замыслов при создании романа и в инструментарии их реализации.
Keywords: Գրականագիտություն