Կրթութիւն, իրաւունք, լեզու. միջնադարից լուսաւորութիւն - Պօղոսեան, Սամուէլ սրկ. (Մայր Աթոռոյ Սրբոյ Էջմիածնի)
Բուն լուսավորության տարածումն արեւմտահայոց մեջ ԺԹ. դարից սկսած՝ բազմաբեւեռ ընթացք է ստանում եւ զգալի փոփոխությունների բերում։ Միջնադարյան կրթությունը, իրավական ընկալումները եւ լեզվական գործադրությունը աննախադեպ փոխակերպումների են ենթարկվում։ Տեղի ունեցած փոփոխությունները որոշիչ ազդեցություն են ունենում հետագա տասնամյակների ոչ միայն եկեղեցականության, այլեւ ընդհանրապես հայ ժողովրդի կենսակերպի վրա։ Սա մի կողմից աշխարհիկացման, մյուս կողմից ժամանակի պահանջներին համընթաց քայլելու փորձ էր։ Среди армянской общины Османской империи, начиная с 18 века, европейское просвещение распространялось по многим векторам, что привело к значительным изменениям образования, литературного языка и юридического статуса. Осуществленные изменения, в течении последующих десятилетий, оказывали существенное влияние на общее мировоззрение армянского народа. В какой-то мере это был не только процесс секуляризации и попыток приноравливания к условиям данного времени, но также культурного пробуждения и подъема. Among the Armenian community of the Ottoman Empire, the European Enlightenment spread by many vectors and led to significant changes from the 18th century onwards. Under these influences, medieval modes of education, legal status, and literary language underwent an unprecedented transformation. These changes had a decisive influence not only on the Church in the following decades, but also on the general outlook of the Armenian people. It was in some measure a process of secularization, but also of revival and attempt to adapt to the conditions of the time.
Keywords: Կրթություն