Вхождение армянской легенды в европейскую историко-литературную традицию - Карагёзян, Гоар (ՀՀ ԳԱԱ)
Թաթար խանի և Հայաստանի արքայադստեր մասին առասպելը, որը պատմում է, թե ինչպես արքայադստեր ծնած հրեշը մկրտության շնորհիվ դառնում է հրաշագեղ երեխա, որը խանին դրդում է իր ժողովրդի հետ միասին քրիստոնեություն ընդունել, իրենց պատմությունների մեջ են ներառել բազմաթիվ եվրոպացի մատենագիրներ ու պատմիչներ: Առասպելի սյուժեն հիմնականում բաղկացած է նույն տարրերից: Սակայն առանձին տարեգրություններում ու ժամանակագրություններում, ինչպես նաև «Տարսա արքա» ասպետական վեպում փոխվում են դրանց հարաբերակցությունը և համադրությունը. երբեմն սյուժետային գծերից մեկը դուրս է մնում, կամ էլ գործող անձը փոխարինվում է մեկ ուրիշով: Հաճախ սյուժեին գումարվում են այլ պատմություններ, ինչպես, օրինակ, Երուսաղեմի գրավումը թաթար խանի կողմից, սարակինոսների վտարումը Երուսաղեմից, Հալեպի, Դամասկոսի և այլ քաղաքների գրավումը թաթարների, Հայաստանի և Վրաստանի արքաների միավորյալ զորքերի միջոցով: Եգիպտոսի սուլթանության դեմ ռազմական արշավների և մոնղոլների քրիստոնեացման վերաբերյալ սյուժեում հիմնական աղբյուրը Հեթում պատմիչի «Ծաղիկ պատմութեանց Արևելեան աշխարհին» հայտնի աշխատությունն էր, որին հղում է անում նաև Ջովանի Վիալանին՝ առաջարկելով մոնղոլների արարքներին ծանոթանալու համար կարդալ Կղեմենտ V պապի հանձնարարությամբ գրված վանական Այթոնի գիրքը: Ինչ վերաբերում է եվրոպական պատմագրական ավանդույթի մեջ այս առասպելի հայկական հետքին, ապա «Սասունցի Դավթի» առաջին ճյուղի և օտարահավատի հետ ամուսնացող հայ արքայադստեր պատմության վերաբերյալ Արևմուտքում շրջանառվող լեգենդների սյուժեների միջև կան ակնհայտ զուգահեռներ: Իսկ Յուրի Վեսելովսկու կողմից «Շուշանի սուգը» հայկական ժողովրդական պոեմից բերված՝ թաթար մոնղոլական նվաճումների ժամանակաշրջանին առնչվող հատվածը, որը նա վերցրել է Ղ. Ալիշանի «Ռազմական երկք հայոց» ժողովածուից, լիովին համապատասխանում է Արևմուտքում տարածված առասպելի առաջին մասին: Легенду о татарском хане и дочери царя Армении, произведшей на свет чудовище, которое в результате крещения превратилось в прекрасного младенца, что побудило хана вместе с народом принять христианство, включили в свое повествование многие европейские хронисты. Сюжет легенды слагается в основном из одних и тех же элементов. Однако в отдельных хрониках и летописях, а также в рыцарском романе «Король Тарса» меняется их соотношение и комбинация. Зачастую происходит приращение к сюжету, как например: взятие Иерусалима татарским ханом, изгнание сарацин из Иерусалима, взятие Алеппо, Дамаска и других городов объединенными войсками татар, царей Армении и Грузии. Основным источником этих привнесений в сюжет служила широко известная история Хетума «LaFlordesestoiresdelaTerred'Orient», на которую ссылается и Джованни Виллани, который рекомендует для ознакомления с деяниями монголов прочитать книгу монаха Айтона, написанную им по поручению папы Климента V. Что касается армянского следа этой легенды в европейской историко-литературной традиции, то между сюжетами первой ветви «Давида Сасунского» и циркулируемыми на Западе легендами относительно истории дочери армянского царя, которую выдают замуж за иноверца, обнаруживаются явные параллели. Приведенный же Юрием Веселовским отрывок из армянской народной поэмы под названием «Плач Сусанны», почерпнутый им из изданного Г. Алишаном сборника «Armenian popular songs», полностью согласовывается с первой частью распространенной на Западе легенды Many European chroniclers included in their narrations the legend of the Tatar Khan and the Armenian king’s daughter, who gave birth to a monster, which, as a result of baptism, turned into a beautiful baby, prompting the Khan and the people to accept Christianity. Mainly the same elements constitute the plot of the legend. However, their correlations and combinations change in individual chronicles and annals, as well as in the chivalric novel "The King of Tars". The narrative is often augmented with supplementary events, such as the capture of Jerusalem by the Tatar Khan, the expulsion of the Saracens from Jerusalem, the capture of Aleppo, Damascus, and other cities by the combined armies of the Tatars, Armenian and Georgian kings. The main source of such additions, brought into the plot, was the well-known history by Hethum "La Flor des es-toires de la Terre d'Orient", to which Giovanni Villani refers as well, recommending the book by monk Hayton, written upon the commission of Pope Clement V, to get acquainted with the deeds of the Mongols. As for the Armenian trace of this legend in the European historical-literary tradition, there are obvious parallels between the plots of the first branch of "David of Sassoun" and the legends, concerning the story of the Armenian king's daughter, given in marriage to a non-Christian, which circulated in the West. Veselovsky's excerpt, cited from an Armenian folk poem called "The Lament of Susanna", which he had taken from the collection of "Armenian Popular Songs" published by G. Alishan, is fully consistent with the first part of the legend spread in the West.
Keywords: Филология