Ադրբեջանցիների՝ որպես էթնիկ ընդհանրության ինքնաճանաչողության ձևավորման շուրջ - Պողոսյան, Աստղիկ (Լիմուշ հրատ.)
Ներկայիս ադրբեջանցիների՝ կովկասյան թյուրքերի մոտ որպես էթնիկ ընդհանրություն ինքնաճանաչողության սաղմնավորումը, համընկնելով գլոբալ ասպարեզում ընթացքող ազգաստեղծման գործընթացներին, ակնհայտորեն կրում է օսմանա–թուրքական ազդեցություն և ուղղորդում։ Գործընթացն իր ամենավաղ փուլում դրսևորվեց կովկասյան թյուրքերի մոտ՝ կրոնական ինքնագիտակցության փոխարեն էթնիկ ընդհանրության գիտակցման գերակայությամբ՝ ադրբեջանցիների՝ համաթյուրքական ընտանիքի մաս կազմելու թեզի հիման վրա։ Ըստ այդմ, կարող ենք ասել, որ ադրբեջանցիների մոտ ինքնաճանաչողության սաղմնավորումը սերտաճած էր պանթյուրքիստական գաղափարներին։ Պանթյուրքիզմի առաջին առանցքային գաղափարախոսներից է հանդիսանում ծագումով ադրբեջանցի գրող, հասարակական–քաղաքական գործիչ Ալի բեյ Հուսեյնզադեն, ով մեծ հետք է թողել ինչպես կովկասյան թյուրքերի համախմբման, այնպես էլ գաղափարախոսության հետագա զարգացման ու բյուրեղացման վրա։ Պանթյուրքիզմի հայր, սոցիոլոգ Զիյա Գյոքալփը, կրելով Ալի Հուսեյնզադեի գաղափարական ազդեցությունը, նոր մակարդակի հասցրեց գաղափարախոսությունը՝ նախանշելով թուրքական ու ադրբեջանական պետությունների հետագա գաղափարական ուղին։ Հենց այս գաղափարախոսների հայացքները Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի կողմից դրվեցին 1923թ. Թուրքիայի Հանրապետության գաղափարախոսական հիմքում։ Ներկայիս աշխարհաքաղաքական վերաձևումների ֆոնին էլ պանթյուրքիզմի նոր դրսևորումները ցայտուն կերպով արտացոլվում են հարևան Թուրքիայի ու Ադրբեջանի արտաքին քաղաքականության մեջ՝ այդ թվում ՀՀ դեմ։ Привитие самосознания нынешним азербайджанцам, кавказским тюркам, как этнической общности, совпадающее с процессами нациестроительства, происходящими на мировой арене, явно несет османо-турецкое влияние. Наиболее ранним образом этот процесс проявился у кавказских тюрков с преобладанием этнического общинного сознания над религиозного самосознания, исходя из тезиса о принадлежности азербайджанцев к пантюркистской семье. По этому можно сказать, что "зародыш" самосознания у азербайджанцев был связан с пантюркистскими идеями. Одним из первых ключевых идеологов пантюркизма был писатель, общественный и политический деятель азербайджанского происхождения Али-бек Гусейнзаде, оставивший большой след в объединении кавказских тюрков, а также в дальнейшем развитии и кристаллизации идеологии. Отец пантюркизма социолог Зия Гёкальп, являясь носителем мировоззрения Али Гусейнзаде, поднял на новый уровень идеологию пантюркизма, наметив тем самым идеологию дальнейшего развития турецкого и азербайджанского государств. Взгляды именно этих деятелей Мутафа Кемал Ататюрк использовал в 1923 году как основу идеологии Турецкой Республики. На фоне современных геополитических трансформаций новые элементы пантюркизма ярко проявляются во внешней политике Турции и Азербайджана, в том числе, и против Армении. Ключевые слова: самопознание, пантюркизм, национальное строительство, просвещение, джихадистское движение, Али бек Гусейнзаде, Зия Гокалп. The emergence of the consciosness of ethnic community as a form of self-identity among the Caucasian Turks or present-day Azeris, coinciding with the processes of nation-building taking place in the global arena, obviously bears Ottoman-Turkish influence as well. At an early stage of the process ethnic community consciousness became predominant instead of the religious selfconsciousness among Caucasian Turks, based on the thesis that Azeris are part of the pan-Turkic family. Accordingly we can say that birth of self-identity among the Azerbaijanis is closely attached to the pan-Turkic ideas. One of the first key ideologues of Pan-Turkism is azeri writer, public and political figure Ali Bey Huseynzade, who left a significant mark on the unification of Caucasian Turks, as well as on the further development and crystallization of the ideology. The father of pan- Turkism sociologist Ziya Gökalp, under the ideological influence of Ali Huseinzadeh, raised the ideology of panturkism to a new level, outlining the future ideological path of the turkish and azerbaijani states. The views of these intellectuals were implemented as the basis of the state ideology of Republic of Turkey by Mustafa Kemal Atatürk in 1923. In the context of current geopolitical transformations, the contemporary ellements of pan-Turkism are vividly reflected in the foreign policy of neighboring Turkey and Azerbaijan, including their policy against RA.
Keywords: Պատմագիտություն