Առաքել Կոստանդյանցի «Պատմություն Արցախի» երկասիրության գրականագիտական անդրադարձերը - Բալայան, Զինաիդա
XIX դարի հայ գրականության ընդհանուր համապատկերին, Արցախի թեման ներկայացնող բազմաբնույթ աղբյուրների մեջ, իր արծարծած թեմաներով, ներկայացրած ազգային գաղափարակառույցով, հետապնդած հիմնախնդրով, առաջադրած ծրագրով առանձնանում է Առ. Կոստանդյանցի «Պատմություն Արցախի» բարձրարժեք գիրքը, որն իր մեջ ամփոփում է երկու ձեռագիր (թիվ 7822 և թիվ 7823): Հեղինակը շուրջ 20 տարվա ընթացքում է ավարտին հասցրել այդ մատյանները: Հոգևոր առաքինություններով պսակյալ Գտչավանքի վանահայր պատմիչի` Առ. Կոստանդյանցի գրքի սահմռկեցուցիչ նկարագրությունները ներկայացնում են հայրենի Դիզակ գավառի քաղաքական կյանքի մռայլ, ողբերգություններով լի նկարագիրը, վիպապատմական երանգներով, մեծ ցավով գծում ժամանակի անբարո դիմագիծը, հատկանշում Արցախի մելիքների մաքառող ոգին: В общем контексте армянской литературы XIX века, в различных источниках, представляющих тему Арцаха, с упомянутыми темами, с представленной национальной идеологической структурой, исследуемой проблемой, предложенной программой, выделяется ценная книга Апостола Костандянца "История Арцаха", в которой обобщены две рукописи (№7822 и №7823). Автор работал над этими книгами около 20 лет. Книга монаха-историка Гтчаванка, обладающего духовными добродетелями Апостола Костандянца, представляет собой мрачное описание политической жизни его родной провинции Дизак. Автор, используя традиционные художественно- исторические мотивы, с большой болью описывает безнравственный облик времени, характеризует боевой дух меликов Арцаха. In the general context of the Armenian literature of the 19th century, in various sources representing the theme of Artsakh, with the topics raised by him, represented by the national ideological structure, pursued by the problem, proposed by the program, the most valuable book by A. Kostandyants "History of Artsakh" stands out, in which two manuscripts are summarized (No. 7822, No. 7823). The author completed these books in about 20 years. The monk-historian Gtchavank, who possesses strong virtues, presents how in the book of A. Kostaryants the gloomy image of the political life of his native province of Dizak is presented with horrifying descriptions, the description is full of tragedies, with novelistic nuances, paints the immoral appearance of the time with great pain, characterizes the fighting spirit of the meliks of Artsakh.
Keywords: Հայ գրականություն