Շարժման բայերը միջին հայերենում - Ազիզբեկյան, Տաթևիկ («ԱՐՑԱԽ» հրատ.)
Սույն հոդվածում նպատակ ենք հետապնդում ներկայացնել բայական բառապաշարում ամենաբազմանդամ խմբերից մեկի` շարժման բայերի սահմանները, առանձնահատկությունները, դրսևորած կապակցական հնարավորությունները միջին հայերենի համաժամանակյա լեզվավիճակի շրջանակներում: Առաջադիր նպատակին հասնելու համար մեր առջև խնդիր ենք դրել կազմել միջին հայերենի շարժման բայերի բառացանկը և նկատի ունենալով միջինհայերենյան բնագրերի ընձեռած հնարավորությունները՝ բացահայտել քննվող իմաստային խմբի բայերի բառիմաստի և շարահյուսական- կապակցական փոխպայմանավորվածությունները: Առաջնորդվել ենք համաժամանակյա նկարագրության, համալիր հետազոտության, վերլուծության և համադրության մեթոդներով: Միջին հայերենի շարժման բայերի քննությունից ակնհայտ է դառնում, որ իմաստային այս խմբի բայական միավորների համար ընդհանուրը տարածության մեջ տեղափոխություն (աղարկել, հեռենալ, մանրաքայլել, սղալ, քալել), անորոշ ուղղվածությամբ շարժման իմաստ (խպլտալ, թապլտիլ, ճօճկըտալ, թալթլիլ, շրջմրջիլ) կամ առարկայի դիրքի այլևայլ փոփոխություններ արտահայտելն է (արձկնալ/արձականալ, բլչիլ, ընգնել/ընգնիլ/ընկնալ/ընկնիլ, խօնարհանալ, կնկզիլ): Իմաստային այս խմբում ընդգրկված բայերը հիմնականում չեզոք սեռի են, սակավաթիվ շարժման բայեր են ներգործական սեռի (թապլել, թափահրել, շարժել, քսել և այլն), որոնց խնդրառությունը դրսևորվում է կրող խնդիր ստանալով, իսկ չեզոք սեռի շարժման բայերը միջին հայերենում կապակցելիության տեսանկյունից միօրինակ չեն. քննության ենթակա բայերի մի ստվար մաս, պայմանավորված իրենց արտահայտած նրբիմաստներով, կապակցվում է խնդիրների, իսկ սակավաթիվ բայեր էլ` միայն պարագաների հետ: The given article aims to present one of the numerous groups of the verb lexis – the limits, abilities for coordination of verbs of motion in Middle Armenian in the sphere of linguistic synchronicity. In order to reach the goal set, we planned to make a list of verbs of motion of the Middle Armenian language and, taking into account the opportunities provided by the Middle Armenian originals, to find out the mutual dependence between the meaning and syntactical relationships of the verbs within the studied semantic group. In our research, we were guided by the methods of simultaneous description, complex research, analysis and combination. As a result of studying the verbs of motion in Middle Armenian, it becomes quite obvious that the main aim of the verbs of this semantic group is to denote the movement in space (աղարկել – to send, հեռենալ – to leave, մանրաքայլել – to trot, սղալ – to slide, քալել – to walk), the movement in an indefinite direction (խպլտալ – to flutter, թապլտիլ – to tumble, ճօճկըտալ – to swing, թալթլիլ - , շրջմրջիլ – to twirl), or any change of the position or location of the subject (արձկնալ/արձականալ – to set free, բլչիլ – to crash, ընգնել/ընգնիլ/ընկնալ/ընկնիլ – to fall, խօնարհանալ – to bow,կնկզիլ – to bend). The words included in this semantic group are chiefly verbs in the Active Voice. Several verbs make a group of the Passive Voice (this voice is active, but can turn into passive) (թապլել – to throw, թափահրել – to brandish, շարժել – to move, քսել – to rub, etc.) which can be displayed in the ability to take a direct object. The Active verbs of motion in Middle Armenian are not homogeneous from the point of view of their coordination: most of the words, due to the nuances in their meanings, take objects, the minority takes adverbials. For example, transitive motion verbs take objects in the Dative Case, and the verbs meaning indefinite direction of movement are used with adverbials only. Данная статья имеет целью представить одну из наиболее многочисленных групп глагольной лексики – границы, особенности, возможности согласования глаголов движения в средне-армянском языке в сфере языковой синхронности. Для достижения поставленной цели мы определили следующую задачу: составить список глаголов движения средне-армянского языка и, принимая во внимание возможности, предоставляемые средне-армянскими рукописями, выяснить взаимозависимость между значением и синтаксической связью глаголов исследуемой смысловой группы. Мы руководствовались методами синхронного описания, комплексного исследования, анализа и комбинации. В результате изучения глаголов движения средне-армянского языка становится очевидным, что главным для глагольных единиц данной смысловой группы является обозначение передвижения в пространстве (աղարկել - отправлять, հեռենալ - отдаляться, մանրաքայլել - семенить, սղալ - скользить, քալել – шагать), движения в неопределенном направлении (խպլտալ - трепыхаться, թապլտիլ - кувыркаться, ճօճկըտալ - раскачиваться, շրջմրջիլ - вертеться), либо какое-либо изменение положения предмета (արձկնալ/արձականալ-отпускать, բլչիլ-рушиться, ընգնել /ընգնիլ/ ընկնալ/ ընկնիլ - падать, խօնարհանալ - кланяться, կնկզիլ -наклоняться). Входящие в данную смысловую группу слова – являются в основном глаголами действительного залога. Немногие глаголы движения относятся к пассивному залогу (данный залог активный, но может стать пассивным) (թապլել - бросать, թափահրել - размахивать, շարժել - двигать, քսել – тереть и т.д.), что может проявляться в способности иметь при себе прямое дополнение. Глаголы движения действительного залога в средне-армянском с точки зрения сочетаемости неоднородные: большая часть изучаемых слов, в силу своих смысловых нюансов, требует после себя дополнения, малая же часть – обстоятельства. Так, например, глаголы движения со значением переходности принимают дополнения в дательном падеже, а глаголы движения значении неопределенности направления употребляются только с обстоятельствами.
Keywords: Լեզվաբանություն