Էջեր երաժշտական թումանյանապատումից. «Ախթամար» - Ասատրյան, Աննա (ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ.)
Հոդվածում ներկայացված է երաժշտական թումանյանապատումի ախթամարյան էջը, որը, ինչպես պարզվեց հետազոտության ընթացքում, բավական բազմաժանր է: «Ախթամարը» ստեղծագործական ոգեշնչման աղբյուր է ծառայել ինչպես բանաստեղծի ժամանակակիցների, այնպես էլ նրա մահից հետո՝ երկրագնդի տարբեր ծայրերում ստեղծագործող հայ կոմպոզիտորների համար, մարմնավորվել տարբեր ժանրերում՝ կամերային պիեսներից մինչև բալետ: Դրանց մի մասը հրատարակվել է և մտել համերգային կյանք, իսկ մյուս մասը՝ դեռևս ձեռագիր, սպասում է իր կատարողին և ունկնդրին: «Ախթամար»-ին հայ երաժշտության մեջ առաջինն անդրադարձել է Սպիրիդոն Մելիքյանը՝ գրելով կանտատ սիմֆոնիկ նվագախմբի և քառաձայն երգչախմբի համար: Երվանդ Սարդարյանը հեղինակել է «Ախթամար» Պոեմը մենակատարի և երգչախմբի համար, դաշնամուրի նվագակցությամբ: Անուշավան ՏերՂևոնդյանի «Ախթամար» ծրագրային սիմֆոնիկ պոեմը (1923) դարձավ ազգային սյուժեով ծրագրային սիմֆոնիկ առաջին երկերից մեկը: Թումանյանի մահից հետո շարունակվեց «Ախթամարի» երաժշտական մարմնավորումների շարքը՝ հիմք դառնալով հայկական բալետի համար ևս: 1966 թ. Երևանի օպերային թատրոնում բեմադրվեցին Գրիգոր Հախինյանի «Ախթամար», «Ուռենի» և «Լոռեցի Սաքոն» մեկ գործողությամբ բալետները: «Ախթամարին» անդրադարձել են սփյուռքահայ կոմպոզիտորները ևս: Նկատի ունենք Ալան Հովհաննեսի (ԱՄՆ) «Ախթամար» դաշնամուրային պիեսը, Սիրվարդ Գարամանուկյանի (Թուրքիա) «Ախթամար» Պոեմը երգչախմբի և նվագախմբի համար, Հակոբ Մանուկյանի (Եթովպիա) «Ախթամար» օրատորիան և Պետրոս Շուժունյանի (Կանադա) «Ա՜խ, Թամար»-ը մենանվագ ֆագոտի և հատուկ կամերային նվագախմբի համար: «Ախթամարի» երաժշտական մարմնավորումները հնչում են նաև ռուսերեն: Կ. Բալմոնտի թարգմանության հիման վրա Արամ Խաչատրյանը բարձր ձայնի և նվագախմբի համար գրել է իր «Երեք կոնցերտային արիաներից» երկրորդը՝ «Լեգենդը», իսկ Վանո Մուրադելին՝ «Ախթամարը» ձայնի և դաշնամուրի համար: В статье представлены страницы из музыкальной туманяниани, посвященные «Ахтамар» О. Туманяна. Как выяснилось в ходе исследования, на основе поэмы писалась многожанровая музыка. Легенда «Ахтамар» послужила источником творческого вдохновения как для современных поэту, так и последующих поколений армянских композиторов, творящих как на родине, так и в разных концах планеты, воплотивших ее в самых разных жанрах – от камерных пьес до балета. Одним сочинениям выпало быть опубликованными и войти в концертную жизнь, а другие остаются в рукописном варианте и ждут своего исполнителя и слушателя. Первым в армянской музыке к «Ахтамар» обратился Спиридон Меликян, создавший кантату для симфонического оркестра и четырехголосного хора. Ерванд Сардарян написал Поэму «Ахтамар» для солиста и хора в сопровождении фортепиано. Программная симфоническая поэма Анушавана Тер-Гевондяна «Ахтамар» (1923) стала одним из первых программных симфонических произведений на национальный сюжет. После смерти Туманяна серия музыкальных воплощений поэмы «Ахтамар» продолжилась, послужив материалом для армянской балетной музыки. В 1966 г. в оперном театре Еревана были поставлены одноактные балеты Григора Ахиняна «Ахтамар», «Урени» и «Лореци Сако». К «Ахтамар» обращались и зарубежные армянские композиторы. Так, Алан Ованнес (США) сочинил фортепианную пьесу «Ахтамар», Сирвард Гараманукян (Турция) – Поэму «Ахтамар» для хора и оркестра, Акоб Манукян (Эфиопия) – Oраторию «Ахтамар», Петрос Шужунян (Канада) – «Ах, Тамар!» для солирующего для фагота и специального камерного оркестра. Музыкальные воплощения «Ахтамар» звучат также на русском языке. На основе переведенной К. Бальмонтом поэмы Арам Хачатурян написал «Легенду» – вторую из «Трех концертных арий» для высокого голоса и оркестра, а Вано Мурадели – «Ахтамар» для голоса и фортепиано. The article presents pages from the musical tumanyaniana, dedicated to O. Tumanyan’s “Akhtamar”. As it was revealed in the course of the research, they embrace music of multiple genres. The legend “Akhtamar” served as a source of creative inspiration for the poet’s contemporary and further generations of Armenian composers, living in the homeland and in various parts of the world, and creating in various genres of music – from chamber pieces to ballet. Some compositions have been published and enriched the chronicles of concert life, others are still in a handwritten version and await their performer and listener. In Armenian music, the earliest to address “Akhtamar” was Spiridon Melikyan, who composed a cantata for symphony orchestra and four-voice choir. Yervand Sardaryan wrote the Poem “Akhtamar” for solo voice and choir with piano accompaniment. The program symphony poem “Akhtamar” (1923) by Anushavan Ter-Ghevondyan became one of the first program symphony pieces based on a national plot. After O. Tumanyan’s death, the series of musical representations of the poem continued and served as material for Armenian ballet music. In 1966, Grigor Hakhinyan’s one-act ballets “Akhtamar”, “Ureni” and “Saqo of Lori” were staged in the Yerevan Opera House. Armenian composers of Diaspora also addressed the poem. Thus, Alan Hovhannes (USA) composed a piano piece named “Akhtamar”, Sirvard Garamanoukian (Turkey) – the Poem “Akhtamar” for choir and orchestra, Akob Manoukian (Ethiopia) – the oratorio “Akhtamar”, Petros Shuzhunian (Canada) – “Akh, Tamar!” for solo bassoon and special chamber orchestra. Musical representations of “Akhtamar” sound in Russian too. Based on K. Balmont’s translation of the poem, Aram Khachaturian composed “Legend” – the second of the “Three Concert Arias” for high voice and orchestra, while Vano Muradeli wrote “Akhtamar” for voice and piano.
Keywords: Արվեստ