Հայոց ցեղասպանության արձագանքները ժողովրդական տոմարում - Սարգսյան, Արմեն Շ. (ՀՀ ԳԱԱ Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտ)
Սկսած 19-րդ դարավերջից՝ Հայոց ցեղասպանության հիշողության փոխանցումն արտացոլվել է ոչ միայն հայ ժողովրդական վիպական և քնարական բանահյուսության մի շարք տեսակներում, այլև տարաբնույթ հուշագրություններում, որոնցից մեկն էլ ժողովրդական տոմարային արտացոլումներն են։ Վերջինիս դեպքում ուղիղ կամ միջնորդավորված անձն է իբրև փաստ ներկայացնում ցեղասպանությունն իրագործողի վայրագությունները։ Ցեղասպանական իրողությունների հիշողության փոխանցման տոմարային արտացոլումներն իրագործվում են բանավոր հարցումների՝ տրամախոսության միջոցով։ ժողովրդական ասույթաբանությամբ արտահայտված երկխոսական- հարցուպատասխանական նմանատիպ կառույցները թեմատիկ տարատեսակ դրսևորումներով են հանդես գալիս՝ ա. ծննդյան տարեթվերի տոմարային նկարագրությամբ, բ. ամուսնության տոմարային ժամանակի փաստարկմամբ, գ. ցեղասպանության ժամանակ ականատեսի տարիքի վերաբերյալ հարցմամբ և գաղթ-աքսորի արտացոլմամբ, դ. ինքնապաշտպանական հերոսամարտի մատնանշմամբ, ե. ազգային-ազատագրական շարժման հերոսներին առնչվող դրվագների պատ-կերմամբ։ Ժողովրդական տոմարի նման արտացոլանքները հիշողության ինքնատիպ և խոսուն պատառիկներ են։ Դրանք մատուցվում են որպես ականատեսների, նրանց ժառանգների կամ այլ անձանց կողմից ներկայացվող իրողություններ, որոնք ևս առանձնանում են Հայոց ցեղասպանությունը հավաստող պատմավավերագրական նյութի մատուցման յուրահատկությամբ: The transmission of the memory of the Armenian Genocide has been reflected not only in a number of types of Armenian folk epic-lyrical folklore, but also in various memoirs, one of which has been the folk calendar. In the latter case, the person directly or through the mediator allegedly presents the atrocities of the perpetrators of the Armenian Genocide. Calendar reflections on the transmission of the memory of Genocide realities are made through oral inquiries. Dialogical-interrogative structures expressed in these folk sayings come in various thematic manifestations: a. with a calendar description of birth dates, b. with the argument of the calendar time of marriage c. with survey of the age of an eyewitness during the Genocide, reflecting the deportation/exile, d. pointing to the self-defense heroic battles, e. through episodes related to the heroes of the national liberation movement. The folk calendar is original, eloquent fragments of memory. They are presented through eyewitness-survivors’, their relatives’ or other persons’ accounts, as a unique historical and documentary material certifying the Armenian Genocide. Передача памяти о Геноциде армян нашла отражение не только в ряде видов армянского народного эпико-лирического фольклора, но и в различных мемуарах, одним из которых являются отражения этих воспоминаний в народном календаре. Календарные размышления о передаче воспоминаний о реалиях Геноцида производятся посредством устных запросов. Подобные диалогически-вопросительные структуры, выраженные в народных поговорках, имеют различные тематические проявления: а. с календарным описанием дат рождения, б. с аргументом календарного времени заключения брака, в. возраст очевидца во время Геноцида, отражающий изгнание, г. указывая на самооборонительные героические бои, д. с изображением эпизодов, связанных с героями национально-освободительного движения. Отражения – подобные народному календарю – это оригинальные, красноречивые фрагменты памяти. Они представлены как факты, приведенные очевидцами, их наследниками или другими лицами, отличаются уникальностью изложения исторического и документального материала, подтверждающего Геноцид армян.
Keywords: Հայոց ցեղասպանություն; Հայոց պատմություն