271-278
Author: User
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00

«Դարձվածք» ձայնեղանակները հայ հոգԵՎոր երգարվեստի մխիթարյան երգվածքում (Առաջին ձայն «դարձվածքի» օրինակով)

Հարությունյան Լ.Ա.

Դեռևս նախաքրիստոնեական ժամանակներում ձևավորված Ութձայն համակարգը, անցնելով զարգացման բազմադարյան ուղի, մեր օրերում ևս հանդիսանում է որպես հայ հոգևոր երգաստեղծության հիմնական կատեգորիա: Այն նաև հայ միջնադարյան մասնագիտացված երաժշտության ուսումնասիրության գլխավոր ելակետն է: Իր ձևավորումից ի վեր կրել է փոփոխություններ, ենթարկվել է դասակարգումների, ունեցել է բազմաթիվ ճյուղավորումներ: Վերջինների հիմնական տեսակը համարվում են «դարձվածք» ձայնեղանակները:Ի տարբերություն լատինական ու բյուզանդական եկեղեցական երաժշտությունը սխեմայացնող Ութձայնի, հայկական երաժշտության մեջ, ըստ պահպանված երգային նմուշների, Ութձայնն իր բաղադրյալների ու ճյուղավորումների նույնպիսի փոխհարաբերություն չձևավորեց: Ձայնեղանակների կողքին հայկական «կողմ» ձայնեղանակները միայն անունով են ածանցյալ, իսկ ըստ էության, բոլորովին ինքնուրույն են, նույնքան ավտենտիկ[1], որքան բուն ձայները: Ասվածը վերաբերում է նաև ստեղիներին և «դարձվածք» ձայնեղանակներին: Իր զարգացման երկարատև ժամանակաշրջանից հետո, որոշակի կարծրացման պայմաններում հայկական Ութձայն համակարգը շարունակում է գոյատևել գործնական երաժշտության ոլորտում՝ հիմնականում բանավոր ավանդույթով: Հայ հոգևոր երաժշտությունը XVIII-XIX դդ. սահմանագծին բաժանվել է հինգ ավանդական երգվածքների, որոնցից մեկը Վենետիկում կենցաղավարող՝ Մխիթարյան միաբանության ավանդական երգվածքն է[2]: Այդ երգվածքում արտացոլված «դարձվածք» ձայնեղանակները ներկայացնում ենք՝ հիմնվելով շարականերգության վերլուծության վրա:

«Դարձվածք» ձայնեղանակների հիշատակումների հանդիպում ենք VIII դ. սկսած: Դրանք ինքնուրույն ձայնակարգային և մեղեդիական բնութագիր ունեցող ձայնեղանակներ են, թեև անունով կցվում են այս կամ այն ձայնեղանակին (ԱՁ «դարձվածք», ԱԿ «դարձվածք» և այլն):

Երաժշտագետ Ռոբերտ Աթայանը ներկայացրել է «դարձվածք» ձայնեղանակների՝ բուն ձայնեղանակներից տարբերակելու իր տեսակետը: Ըստ նրա, «դարձվածք» ձայնեղանակներն իրենց բուն ձայների հետ ունեն հետևյալ հարաբերությունները. ա) նոր հնչյունաշար՝ նոր վերջավորող ձայնով, բ) նույն վերջավորող ձայնը՝ նոր հնչյունաշարով, գ) նույն հնչյունաշարը՝ տարբեր վերջավորող ձայներով[3]:

Հայ հոգևոր երգվածքի մխիթարյան ճյուղի Ութձայն համակարգը երբևէ չի ենթարկվել տեսական վերլուծության: Ուստի բոլոր դիտարկումներն ու սահմանումները տալիս ենք Միաբանության երաժշտագետ Ղ. վրդ. Տայյանի՝ 1950-1960-ական թթ. հրատարակած Շարակնոցների երաժշտական նյութի մեր ուսումնասիրությունների հիման վրա: Այսպես, ինչպես էջմիածնական, այնպես էլ մխիթարյան ավանդույթում «դարձվածք» ձայնեղանակները հստակ նշումով հանդես են գալիս միայն Շարակնոցների սկսվածքներում: Դրան խիստ կարևորություն ենք տալիս, քանի որ բուն շարականների ձայնեղանակային ցուցչի հետ չի նշվում՝ «դարձվա՞ծք» է ձայնեղանակը, թե՞ ոչ: Սակայն նույնիսկ այստեղ «դարձվածք» ձայնեղանակները ցուցադրվում են միայն վերջավորող հատվածի տիրույթում: Այսինքն, այստեղ յուրաքանչյուր սկսվածքի վերջում ընդամենը բերվում է վերջավորող մեղեդիական մի հատված՝ «դարձվածք» ձայնեղանակային նշումով:Մխիթարյան միաբանությունում կենցաղավարող սկսվածքները մեզ հասել են 1957 թ. գրված կամ արտագրված ձեռագիր տետրակով: Հայտնի չէ, թե տետրակն ում գրառածն է, սակայն գրառման ժամանակը համընկնում է Ղ. Տայյանի գործունեության տարիների, ինչպես նաև շարակնոցների հրատարակման տարեթվերի հետ: Բացի այդ, գրառման սկըզբունքը լիովին համապատասխանում է տպագիր Շարակնոցների սկզբունքին՝ մասնավորապես, մեղեդու տակտավորումը, տեմպային նշումներն ու ալտերացիայի նշանները: Հետևաբար, վստահ կարող ենք ասել, որ գրառումը պատկանում է կամ Ղ. Տայյանին, կամ էլ նրա սկզբունքներով առաջնորդվող այլ երաժշտի: Ուստի վերոնշյալ տետրակը վստահելի աղբյուր ենք համարում «դարձվածք» եղանակների մասին տեղեկություններ ստանալու համար:

Շարականներում ձայնեղանակների շարադրանքը նմանեցնելով տետրակից մեզ ծանոթ նկարագրին՝ փորձել ենք առանձնացնել ԱՁ, ԴՁ և ԴԿ «դարձվածք» եղանակները: Իսկ էջմիածնական երգվածքի՝ արդեն ուսումնասիրված Ութձայն համակարգի տախտակներից ելնելով՝ վերլուծության շնորհիվ դուրս ենք բերել նաև ԲՁ, ԲԿ, ԳՁ և ԳԿ «դարձվածքները»՝ իրենց վառ արտահայտված մեղեդիական նկարագրի շնորհիվ:

ԱՁ «դարձվածք» ձայնեղանակը ճանաչելի է իր մեղեդու զարգացման սկզբից մինչև վերջ: Այն հստակ ձևակերպված է և՛ սկսվածքներում՝ վերջավորող մեղեդիական դարձվածքի ձևով, և՛ Շարակնոցներում՝ բանալու մոտ բուն ԱՁ-ին հատուկ ալտերացիայի նշանների բացակայությամբ:

Ինչպես երևում է օրինակից, երկու տարբերակներն էլ ունեն «ԱՁ» հայերեն և 1er Mode ձայնեղանակային նշումը, սակայն տարբերվում են առաջին իսկ հայացքից՝ վերոնշյալ պատճառով:

Տայյանական Շարակնոցի հատորներում գտանք քառասունինը ԱՁ «դարձվածք» ձայնեղանակ պարունակող շարականներ[4]: Այդ թվում, կա տասներեք շարական, որտեղ մեղեդու զարգացման ընթացքում տեսնում ենք ԱՁ և ԱՁ «դարձվածք» ձայնեղանակների զուգորդում, անցում մեկից մյուսին: Դրանցից յոթը[5] սկսվում և ավարտվում են բուն ԱՁ ձայնեղանակում, վեցը[6] սկսվում են ԱՁ-ում, իսկ ավարտվում են արդեն «դարձվածքում»: Երբեմն նաև հանդիպում ենք հակառակ երևույթի. ողջ շարականը երգվում է ԱՁ «դարձվածքում», սակայն ամենավերջում՝ շարակնոցի համար խիստ հատկանշական «և այլն» նշումից առաջ մեղեդում ի հայտ են գալիս բուն ԱՁ-ի դրսևորումներ: Դրանք են՝ ԱՁ-ի վերջավորող ձայնի ներքևի ձգտող տոնի և վերևի մեդիանտայի՝ քառորդ տոն բարձրանալը: Այստեղից կարող ենք ենթադրել, որ այս կտորները կամ անցում են ապահովում դեպի հաջորդիվ երգվող երգային միավորը, որը կատարվում է ԱՁ ձայնեղանակում, կամ էլ ներկայացնում են շարականի վերջին վերջավորող դարձվածքը, որը, ցավոք, գրանցված չէ ու թողնված է բանավոր ավանդույթին[7]:

ԱՁ «դարձվածքի» ձայնակարգն ունի տերցիային կամ կվարտային հիմք և կառուցված է երբեմն բարձրացվող առաջին ու երրորդ աստիճաններով իոնական տրիխորդի և ալտերացվող առաջին աստիճանով էոլական (ալտերացիաների արդյունքում երբեմն փռյուգիական կամ լոկրիական երանգ ձեռք բերող) հեպտախորդի միակցություն: Ստորև ներկայացնում ենք ԱՁ «դարձվածքի»՝ մխիթարյան և էջմիածնական տարբերակները:

Հանգչող ձայնի գործառույթ կատարում են վերջավորող ձայնը, վերջինիս ներքևի ձգտող տոնը և վերևի չորրորդ աստիճանը: Եզակի դեպքում հանդես է գալիս նաև վերջին վերջավորող ձայնը՝ վերջավորողից սեկունդա ներքև: Այս ձայնեղանակի ձայնակարգի հստակ ձևակերպումը հանդիպել ենք նաև Քր. Կուշնարյանի հիմնարար աշխատության մեջ: Այնտեղ ձայնակարգը բնութագրվում է որպես «փոփոխված ներքևի ձգտող տոնով հիպոդորիական-էոլական»[8]:

Ձայնեղանակի ներքևի մեդիանտան հաճախ չի երևում: Սակայն այդ հազվադեպ դրսևորման ժամանակ այն կարող է ալտերացվել (ներկայանալ բնական տեսքով կամ՝ կես տոն վերև)[9]: Երկու դեպքում (Բուն Բարեկենդանի կարգի «Ողորմեա ինձ... Որ զառաջինն» Ողորմեա և «Փառք յարութեան... Որ տրտմական» Տէր յերկնից շարականներում) հանդիպում ենք շարականի ծավալման ընթացքում հիմնաձայնի՝ դեպի վեր ալտերացիայի[10]:

ԱՁ «դարձվածքը» սկսող մեղեդիական դարձվածքները հետևյալն են.

ԱՁ «դարձվածք», սկսող մեղեդիական դարձվածքներ.

Սկսող դարձվածքներում հանդիպում ենք վերընթաց կվարտային թռիչքների՝ վերջավորող ձայնից դեպի չորրորդ աստիճան (օրինակներ 1, 2, 8, 9, 13, 15), ինչպես նաև կվինտային թռիչքների՝ ներքևի ձգտող տոնից դեպի նույն վերևի չորրորդ աստիճանը (օրինակ 6): Թռիչքների այս երկու տեսակներն էլ այնուհետև վարընթաց լուծվում են դիմող ձայնի մեջ՝ արտահայտված վերևի մեդիանտայով:

ԱՁ «դարձվածք», հանգչող մեղեդիական դարձվածքներ

Հանգչող մեղեդիական դարձվածքներում վերոնշյալ կվարտային թռիչքը հաճախ հանդես է գալիս հակառակ ուղղությամբ՝ չորրորդ աստիճանից դեպի հանգչող ձայնը (օրինակներ 1, 7, 12, 14, 15): Երբեմն էլ հանգչող ձայնը շրջազարդվում է:

Վերջավորող մեղեդիական դարձվածքներն իրենց դրսևորումներով համեմատաբար ավելի կայուն են:

ԱՁ «դարձվածք», վերջավորող մեղեդիական դարձվածքներ

Դրանք հանդես են գալիս հիմնականում զարդոլորուն ոճով (օրինակներ 1, 4, 6): Մեղեդին վարընթաց քայլերով իջնում է դեպի ձայնեղանակի վերջավորող ձայնը: Որոշ դեպքերում՝ վերջավորող մեղեդիական դարձվածքը սկսվում և ավարտվում է վերջավորող ձայնով (օրինակներ 3, 6):

Ողջ Շարակնոցում կարելի է գտնել միայն մեկ օրինակ՝ բոլորովին այլ վերջավորող մեղեդիական դարձվածքով (Մարտիրոսաց հարցնակարգերի «Զինաւորն Քրիստոսի» Մանկունքում): Այստեղ տարբեր է նույնիսկ վերջավորող ձայնը: Այն գտնվում է մեր սահմանած ԱՁ «դարձվածքի» վերջավորող ձայնից սեկունդա ցած: Քանի որ այս մեղեդիական կառույցը շարականի վերջում է, և դրան չի հաջորդում «և այլն» նշումը, ապա այն կարող ենք անվանել վերջին վերջավորող դարձվածք (օրինակ 4): Բացի այդ, այս վերջին վերջավորող մեղեդիական դարձվածքում արտացոլված է նաև քիչ առաջ ներկայացված, հազվադեպ հանդիպող գործածվող ձայներից մեկը՝ այստեղ արտահայտված վերջին վերջավորող հնչյունի ներքևի ձգտող տոնով:

Խոսելով եզակի դեպքերի մասին՝ նշենք նաև, որ տայյանական Շարակնոցի չորրորդ հատորում, Ավագ շաբաթ օրվա կարգից հետո, «Ճաշու Գովեա Յինանց» նշումով «Գովեա Երուսաղէմ» Մանկունքը գրանցված է «ԱՁ» ցուցիչով, սակայն այդ երգային միավորի հնչյունաշարը չի համընկնում ոչ բուն ԱՁ-ի, ոչ էլ ԱՁ «դարձվածքի» հնչյունաշարին, ոչ էլ ձայնակարգին:

Որոշակի ճշտումներ կատարելու նպատակով նշենք, որ Էջմիածնի թաշճյանական Շարակնոցում կարող ենք գտնել «ՃԱՇՈՒ ԳՈՎԵԱՅՔ ՅԻՆԱՆՑՆ» նշումով, թվով վեց «Գովեա Երուսաղէմ» շարական՝ բոլորն էլ «ԱՁ» ցուցչով[11]: Այնուամենայնիվ, այդ վեցից առաջինի ու երրորդի ձայնեղանակի հնչյունաշարն ու ձայնակարգը տարբերվում են ԱՁ-ի էջմիածնական սահմանված տարբերակից:

Օրինակում ամբողջ նոտայով նշված է երկու շարականների տներն ավարտող հնչյունը, իսկ քառակուսի փակագծերի մեջ վերցված է շարականների վերջին վերջավորող հնչյունը:

Այս և նախորդող (եզակի հանդիպող վերջին վերջավորող հնչյունի) խնդիրները թողնում ենք մեր հետագա ուսումնասիրություններին: Հնարավոր է՝ դրանք կարելի կլինի հստակեցնել՝ խնդրո առարկա շարականների բանավոր կատարումը կամ այլ գրանցված աղբյուրներ (եթե այդպիսիք ապագայում կգտնենք) ուսումնասիրելով:

Гласы типа “дарцвацк” в МХИТАРИСТской певческой традиции армянской духовной музыки (на примере Первого Гласа “дарцвацк”)

Арутюнян Л.А.

Резюме

Одной из основных проблем армянской медиевистики является изучение системы Утдзайн (Осьмогласия) армянского духовного песнетворчества. Анализ одного из главных ответвлений системы Утдзайн – гласов типа “дарцвацк”, “дарцвацка” Первого Гласа позволяет определить характеристики его мхитаристского варианта. За основу исследования были взяты Шаракноцы (Гимнарии) Мхитаристской конгрегации в Венеции.

“Dartsvatsq” moduses in Mekhitarist singing tradition of Armenian sacred music (on example of the First “dartsvatsq” modus)

L. HARUTYUNYAN

Abstract

One of the main issue of Armenian medieval studies is the study of the Utzayn (Octoechos) system of the Armenian sacred music. The article presents one of the main branches of the Utzayn system - "dartsvatsq" moduses, using the example of "dartsvatsq" of the First Mode. For the first time an attempt is made to determine the characteristics of its Venetian variant. The study was conducted on the basis of Sharaknots (Hymnary) of the Mekhitarist Congregation in Venice.

Заметки

[←1]

Ըստ Սպիրիդոն Մելիքյանի, «ձայն» եղանակներն ավտենտիկ են, իսկ «կողմ» եղանակները՝ պլագալ (տե՛ս Աթայան Ռ., Հայկական խազային նոտագրություն, Ե., 1959, էջ 160, տողատակ):

[←2]

Թահմիզյան Ն., Մակար Եկմալյան, կյանքն ու ստեղծագործությունը, Ե., 1981, էջ 65-66:

[←3]

Տե՛ս Աթայան Ռ., նշվ. աշխ., էջ 161:

[←4]

Դրանցից մեկը Շարակնոցում գրառված էր առանց որևէ ձայնեղանակային նշումի: Մեր ուսումնասիրության ընթացքում երևաց, որ այդ շարականը կատարվում է ԱՁ «դարձվածք» ձայնեղանակում (տե՛ս Շարական Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ, հ. Ը, Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1966, էջ 447):

[←5]

Շարական Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ, հ. Գ, Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1963, էջ 31, հ. Դ, Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1954, էջ 25 և 369, հ. Ե, Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1957, էջ 61 և 148:

[←6]

Նույն տեղում, հ. Բ, Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1960, էջ 203 և 381, հ. Գ, էջ 54 և 64, հ. Զ, Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1965, էջ 5 և 96:

[←7]

Նույն տեղում, հ. Բ, էջ 192, 194, 250, 252, 268, 380 և 389, հ. Գ, էջ 25, հ. Դ, էջ 402 և հ. Ե, էջ 163, 166, 174 և 182:

[←8]

Кушнарев Х. Вопросы истории и теории армянской монодической музыки, Л., 1958, с. 388.

[←9]

Շարական Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ, հ. Ե, էջ 173:

[←10]

Նույն տեղում, հ. Գ, էջ 26 և 28:

[←11]

Ձայնագրեալ Շարական հոգեւոր երգոց, Ի Վաղարշապատ, Ի տպարանի Սրբոյ Կաթուղիկէ Էջմիածնի, 1875, էջ 437-440: