83-92
Author: User
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00

ՄԱՐՇԱԼ Հ. ԲԱՂՐԱՄՅԱՆԻ ԵՎ ԾՈՎԱԿԱԼ Հ. ԻՍԱԿՈՎԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԼՈՒՍԱԲԱՆՈՒՄԸ ՀԱՅ ՊԱՏՄԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ Վ.Ա.

Խորհրդային Միության բոլոր ժողովուրդների հետ հայ ժողովուրդը ևս ամենաակտիվ մասնակցությունն ունեցավ 1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմին և իր արժանի ավանդը ներդրեց գերմանաֆաշիստական զավթիչների դեմ տարած հաղթանակում: Պատերազմին մասնակցել է 600 000 հայ, որից 300 000-ը` Խորհրդային Հայաստանից, ավելի քան 200 000-ը` ԽՍՀՄ մյուս հանրապետություններից, իսկ շուրջ 100 000-ը` աշխարհի այլ երկրներից, որոնցից ավելի քան 200 000-ը զոհվեցին ռազմաճակատում: Հայերը ոչ միայն քանակով աչքի ընկան, այլև մարտերում ցուցաբերած իրենց մարտավարական տաղանդով ու սխրանքներով: Պատերազմին մասնակից հայ զինվորականներից Իվան Ստեփանի Իսակովին շնորհվեց Խորհրդային Միության նավատորմի ծովակալի կոչում (հիշեցնենք, որ այդ կոչմանն արժանացել է ընդամենը 3 մարդ), Իվան Քրիստափորի Բաղրամյանին՝ Խորհրդային Միության մարշալի, Համազասպ Խաչատուրի Բաբաջանյանին՝ զրահատանկային զորքերի գլխավոր մարշալի, Սերգեյ Ալեքսանդրի Խուդյակովին (Արմենակ Արտեմի Խանփերյանցին)՝ ավիացիայի մարշալի, իսկ Սերգեյ Քրիստափորի Ագանովին՝ ինժեներական զորքերի մարշալի կոչում:

1945 թ. դեկտեմբերի 31-ի տվյալներով պատերազմին մասնակցել են 64 հայ գեներալներ, իսկ պատերազմի մասնակից հայ սպաներից ևս 83 հոգու շնորհվել է գեներալի, իսկ 8-ին՝ ծովակալի կոչում: Մարտերում սխրանքներով աչքի ընկած 99 հայորդու շնորհվել է Խորհրդային Միության հերոսի կոչում: Ընդհանուր առմամբ, այդ բարձր կոչմանն է արժանացել 106 հայ, ընդ որում 4-ը՝ 1939-1940 թթ. Խորհրդաֆիննական պատերազմում, իսկ 3-ը՝ հետպատերազմյան տարիներին: Հովհ. Բաղրամյանը և լեգենդար օդաչու Նելսոն Ստեփանյանը դարձել են Խորհրդային Միության կրկնակի հերոսներ: Հայրենական մեծ պատերազմում կատարած սխրանքների համար 26 հայ ռազմիկներ, պարգևատրվելով Փառքի շքանշանի 3-րդ, 2-րդ և 1-ին աստիճաններով, դարձել են այդ շքանշանի լրիվ ասպետ: Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին գիտության և արդյունաբերության բնագավառներում ակնառու ծառայությունների համար 8 հայորդու շնորհվել է Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչում: Պատերազմի մասնակից 3 հայ ականավոր գիտնականների՝ «ՄԻԳ» կործանիչ ինքնաթիռների գլխավոր կոնստրուկտոր, ինժեներատեխնիկա-կան ծառայության գեներալ-գնդապետ Արտեմ Իվանի Միկոյանին հրթիռամիջուկային վահանակի ստեղծման գլխավոր կոնստրուկտոր, տեխնիկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Սամվել Գրիգորի Քոչարյանցին և Հայաստանի գիտությունների ակադեմիայի պրեզիդենտ, ակադեմիկոս Վիկտոր Համազասպի Համբարձումյանին, այդ բարձր կոչումը շնորհվել է կրկնակի: 1994 թ. հոկտեմբերի 11-ին Վ. Համբարձումյանին շնորհվել է նաև Հայաստանի Հանրապետության ազգային հերոսի կոչում: Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից Կիրիլ Իվանովիչ Շոլկինին (Կիրակոս Հովհաննեսի Մետաքսյանին՝ 1949, 1951 և 1958 թթ.) շնորհվել է Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչում՝ միջուկային և ջրածնային ռումբի ստեղծման համար[1]: Այդ առումով էլ Հայրենական մեծ պատերազմին հայ ժողովրդի զավակների մասնակցության թեման մշտապես եղել է հայ պատմագրության ուշադրության կենտրոնում, հատկապես պատերազմի մասնակից հայ ականավոր զորավարների կյանքի ու գործունեության հիմնահարցը:

Հայ պատմաբաններից առաջինը, որ առանձին մենագրություն է գրել Խորհրդային բանակի ականավոր զորավար, Խորհրդային Միության մարշալ, Խորհրդային Միության կրկնակի հերոս Հովհ. Բաղրամյանի մասին, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Արամայիս Մնացականյանն էր: 1978 թ. «Հայաստան» հրատարակչությունը լույս ընծայեց նրա «Մարշալ Բաղրամյան» (կյանքի և գործունեության ուրվագիծ) մենագրությունը[2]` բաղկացած առաջաբանից, վեց բաժիններից և օգտագործված գրականության ցանկից (ընդամենը՝ 314 էջ): Պրոֆեսոր Ա. Մնացականյանը անձամբ ծանոթ էր մարշալին, ձեռք էր բերել բավականաչափ հարուստ փաստական նյութեր, որոնց հիման վրա շարադրել էր իր աշխատությունը: Աշխատության մեջ հեղինակը լուսաբանել է ապագա զորավարի ծննդյան և ուսումնառության հետ կապված հարցեր, անդրադարձել նրա զինվորական ծառայությանը Կովկասյան ռազմաճակատում՝ ընդդեմ թուրքական զավթիչների, բացահայտել Հայաստանի առաջին Հանրապետության և Խորհրդային Հայաստանի զինված ուժերի կայացման գործում ապագա զորավարի ներդրած ավանդը, ցույց տվել 1920-1930-ական թթ. Հովհ. Բաղրամյանի ծառայությունը Խորհրդային Միության բանակի շարքերում և վերջապես զգալի տեղ հատկացրել նրա մասնակցությանը Հայրենական մեծ պատերազմին՝ առաջին օրերից մինչև հաղթանակ: Պրոֆեսորի աչքից չի վրիպել նաև մարշալի բեղմնավոր աշխատանքը հետպատերազմյան տարիներին:

Խորհրդային Միության մարշալ Հովհ. Բաղրամյանի 90-ամյակի առթիվ ակադեմիկոս Գևորգ Ղարիբջանյանը և պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Աբել Սիմոնյանը հրատարակել են «Մարշալ Բաղրամյան» գրքույկը[3]` նախատեսված «Գիտելիք» ընկերության դասախոսների համար: Գրքույկում համառոտակի լուսաբանվում է մարշալի կենսագրությունը:

1997 թ. մարշալ Բաղրամյանի ծննդյան 100-ամյակի առթիվ աշխատություն է հրատարակում պատմական գիտությունների դոկտոր Գրիգոր Աբրահամյանը[4], որում անդրադառնում է զորավարի կյանքի և գործունեության հիմնական փուլերին: Իսկ ծննդյան 110-ամյակի առթիվ (2007 թ.) մենագրություն է հրատարակում պատմական գիտությունների դոկտոր Կլիմենտ Հարությունյանը[5]: Արխիվային նորահայտ փաստերի հիման վրա, որոնք հեղինակը ձեռք էր բերել ԽՍՀՄ և ՌԴ պաշտպանության նախարարության կենտրոնական արխիվից, հեղինակը քննական վերլուծության միջոցով լուսաբանել է ականավոր զորավարի կյանքի ու գործունեության գլխավոր դրվագները: Աշխատության 40 էջ լուսանկարները պատկերում են մարշալի կյանքի և գործունեության բնորոշ պահերը, իսկ գրքի հավելվածում 1920-1943 թթ. Բաղրամյանի հուզիչ նամակներն են` ուղղված կնոջը՝ Թամարային:

Կլիմենտ Հարությունյանը, բացի վերոհիշյալից, 1997 թ. հայերեն հրատարակել էր «Մարշալ Բաղրամյան», իսկ 2002-ին՝ «Маршал Победы–И.Х. Баграмян» աշխատությունները: 1997 թ. Կ. Հարությունյանը ակտիվ մասնակցություն ունեցավ մեծ զորավարի կյանքի ու գործունեության մասին փաստաթղթերի ու նյութերի կազմման աշխատանքներին[6]: Մարշալ Բաղրամյանի մասին առանձին հոդվածներ էին տպագրել պատմական գիտությունների թեկնածու Երվանդ Խալեյանը[7], լրագրող Արմո Մալխասյանը[8] և գեներալ-մայոր, Խորհրդային Միության հերոս Աշոտ Ղազարյանը[9]:

Հայ պատմագրությունն անդրադարձել է նաև Խորհրդային Միության նավատորմի ծովակալ, Խորհրդային Միության հերոս Իվան (Հովհաննես) Ստեփանի Իսակովի (Տեր-Իսահակյան) կյանքի ու գործունեության կարևոր դրվագներին: Հայ պատմաբաններից առաջինը ականավոր ծովակալի մասին աշխատություն է հրատարակել պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Արշակ Վարդապետյանը[10]: Աշխատությունը բաղկացած է երկու բաժնից և հավելվածից: Առաջին բաժնում լուսաբանվել է ծովակալի կյանքն ու գործունեությունը, երկրորդում՝ նրա գիտական ժառանգությունը: Հավելվածում բերված են փաստաթղթեր, որոնք վերաբերում են Հ.Ս. Իսակովի կյանքի ու գործունեության 1925-1959 թվականներին: Անվանի ծովակալի, գիտնականի ու գրողի կենսագրության ուշա-գրավ էջեր բացահայտելուց հետո հեղինակը ճիշտ չի նշել Հովհ. Իսակովի ծննդավայրը: Գրքի հենց սկզբում Ա. Վարդապետյանը նշում է, որ Իսա-կովը ծնվել է 1894 թ. օգոստոսի 22-ին Կարսի շրջանի Հաջիքենդ գյուղում[11]: Այնինչ նա ծնվել է Հյուսիսային Արցախի Գետաշենի ենթաշրջանի Հաջիքենդ ամառանոց ավանում, գետաշենցու ընտանիքում[12]: «Советская военная энциклопедия»-ի երրորդ հատորի 599-րդ էջում նշված է, որ Հովհ. Իսակովը ծնվել է Ադրբեջանի Հաջիքենդ գյուղում[13]: Ա. Վարդապետյանի աշխատության մեջ նշված չի նաև 1940 թ. հունիսի 4-ին նրան ծովակալի կոչում շնորհելու մասին: Հյուսիսային Արցախի Հաջիքենդ գյուղում ծնվելու մասին վկայում է նաև ՀՀ զինկոմ, գեներալ-մայոր Աշոտ Ղազարյանը[14]:

Ծովակալ Իսակովի կյանքի և գործունեության ուսումնասիրության ասպարեզում մեծ ավանդ է ներդրել պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, Հայրենական մեծ պատերազմի ակտիվ մասնակից Հայկական ՍՍՀ Մինիստրների խորհրդին առընթեր արխիվային վարչության պետ, գնդապետ Աշոտ Հարությունյանը: 1975 թ. նա արխիվային վարչության ավագ գիտաշխատող Օկտյաբրինա Բալիկյանի հետ կազմել և ռուսերեն հրատարակել է «Սովետական Միության նավատորմի ծովակալ Հովհաննես Ստեփանի Իսակովի» փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածուն: Խմբագիրն է նավատորմի ծովակալ Ն.Դ. Սերգեևը, գրախոսը՝ պատմական գիտությունների դոկտոր, 1-ին կարգի կապիտան Վ.Ի. Աղկասովը: Առաջաբանը գրել է Ն. Սերգեևը, որը համառոտ, բայց գործիմաց մասնա-գետի իմացությամբ տվել է Հովհ. Իսակովի կենսագրության հիմնական դրվագները, բարձր գնահատել Հայրենական մեծ պատերազմում ծովակալի գործունեությունը հայրենիքի պաշտպանության գործում, ցույց տվել, որ նրա կյանքն անխզելիորեն կապված է եղել Խորհրդային Միության ռազմածովային նավատորմի ստեղծման և զարգացման հետ, բացահայտել Իսակով գիտնականի, գրողի և մարդու հատկանիշները, ըստ արժանվույն գնահատել ժողովածուն կազմողների շնորհակալ աշխատանքը:

Ժողովածուն բաղկացած է 4 բաժիններից և հավելվածից: Առաջին բաժնում տրված են թիվ 1-128 փաստաթղթերը, որոնք արտացոլում են ծովակալի կյանքի և գործունեության հիմնական փուլերը: Երկրորդ բաժնում տեղակայված թիվ 129-150 փաստաթղթերը վերաբերում են նրա ռազմագիտական գործունեությանը: Երրորդ բաժնում Հովհ. Իսակովի նամակներն են` ուղղված բարեկամներին ու ընկերներին: Չորրորդ բաժնում տեղադրված թիվ 281-300 փաստաթղթերը ներկայացնում են ժամանակակիցների հուշերը նրա մասին: Ընդարձակ հավելվածում տրված են ծովակալի կյանքի և գործունեության հիմնական տարեթվերը, աշխատությունների մատենագրությունը, նրա մասին գրված հոդվածների ցանկը, օգտագործված աղբյուրների լուսանկարների ցանկը և այլն:

1984թ. պատմական գիտությունների դոկտոր Աշոտ Հարությունյանը և Օկտյաբրինա Բալիկյանը «Հայաստան» հրատարակչությունում հրատարակում են «Սովետական Միության նավատորմի ծովակալ Իսակով Իվան Ստեփանի» փաստաթղթերի ու հոդվածների ժողովածուն (ռուսերեն): Ժողովածուի խմբագրական կոլեգիան էր` նավատորմի ծովակալ Ն.Դ. Սերգեև (պատասխանատու խմբագիր), պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսորներ՝ Հրաչիկ Սիմոնյան, Աշոտ Հարությունյան, ծովակալ Ի.Ն. Սոլովյով: Ժողովածուն բաղկացած է առաջաբանից, 4 բաժիններից և հավելվածից, ծավալը՝ 396 էջ: Առաջաբանում համառոտ տրված է Իսակովի կենսագրությունը, այնուհետև վերլուծված են նրա ռազմապատմական, հրապարակախոսական և գրական աշխատությունները: Առաջին բաժնում թ. 1-35 փաստաթղթերն են, որոնք վերաբերում են ծովակալի գործունեությանը: Երկրորդ բաժնի թ. 36-65 փաստաթղթերը ծովակալի հոդվածներն են: Երրորդ բաժնում Ի. Իսակովի նամակներն են (թ. 66-107): Չորրորդ բաժնում թ. 108-120 փաստաթղթերն են, որոնք ժամանակակիցների գնահատականներն են նրա անձի և գործունեության վերաբերյալ: Ընդարձակ հավելվածում կյանքի և գործունեության նշանավոր տարեթվերն են, աշխատությունների, օգտագործված գրականության ցանկը, փաստաթղթերի ցուցակները և այլն: Այդ փաստաթղթերը ոչ միայն բացահայտում են ծովակալի կյանքի ու գործունեության բազմաբովանդակ կողմերը, նրա գիտական, գրական, հրապարակախոսական աշխատությունների գիտական, ճանաչողական և ուսուցողական մեծ արժեքը, այլև կարևոր սկզբնաղբյուրներ են նրա կենսագրությամբ հետաքրքրվող ուսումնասիրողների համար: Պրոֆեսոր Ա. Հարությունյանը Հովհ. Իսակովի մասին հոդված է տպագրել նաև 1985 թ. ՀԽՍՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտի աշխատակիցների կազմած «Գիրք հերոսների մասին» աշխատության մեջ[15]: Հոդվածում տրված են ծովակալի համառոտ կենսագրությունը, մինչ-պատերազմական, պատերազմական և հետպատերազմական տարիների կարևոր դրվագները:

Ականավոր ծովակալի մասին իրենց աշխատություններում առանձին էջեր են հատկացրել պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Ա. Մնացականյանը[16], պատմական գիտությունների դոկտորներ Մարատ Սահակյանը և Կլիմենտ Հարությունյանը[17]:

Բացի պատմաբաններից, Հովհ. Իսակովի մասին աշխատություններ են գրել հայ գրողները և լրագրողները: Այսպես, օրինակ, դեռևս 1963 թ. վաստակավոր լրագրող Արմո Մալխասյանը Երևանում հրատարակեց «Սովետական բանակի հայ գործիչները» աշխատությունը («Հայպետհրատ»), որի առաջաբանը 1962 թ. նոյեմբերի 22-ին գրել է ծովակալ Հովհ. Իսակովը: Գրքի երկրորդ մասում` «Հայրենական մեծ պատերազմի հրամանատարներ և քաղաշխատողներ», Ա. Մալխասյանը հոդված է տպագրել «Սովետական Միության նավատորմի ադմիրալ Հովհաննես Իսակով» վերնագրով (էջ 193-214):

1973 թ. Երևանում հրատարակվում է գրող, լրագրող, պատմաբան Աշոտ Արզումանյանի «Адмирал» փաստավավերագրական-գեղարվեստական աշխատությունը[18], որտեղ հեղինակը արխիվային փաստերի, ծովակալին անձամբ ճանաչած ծառայակիցների և Հովհ. Իսակովի հետ ունեցած հանդիպումների ժամանակ արված գրառումների հիման վրա հայ իրականության մեջ առաջին անգամ ստեղծել է արժեքավոր և հուզիչ մի լայնածավալ պատմություն, որտեղ ամենայն մանրամասնությամբ լուսաբանված են ռազմագետ, գիտնական, գրող ծովակալի կյանքի համարյա բոլոր կարևոր դրվագները: Գրքի վերջում Ա. Արզումանյանը տալիս է նրա կյանքի և գործունեության հիմնական տարեթվերը:

Հովհ. Իսակովի մասին է գրել նաև Լևոն Բրուտյանը իր «Ծովի կանչով» ակնարկների ժողովածուում` նվիրված 10 հայ ծովակալների կյանքին ու գործունեությանը[19]: Գրքի 7-24 էջերում տրված է «Նշանավոր ծովակալի հիշատակին» ակնարկը, որտեղ պատմվում է Խորհրդային Միության նավատորմի ծովակալ Հովհ. Իսակովի մասին:

1985 թ. «Սովետական գրող» հրատարակչությունը լույս է ընծայում ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդին առընթեր արխիվային վարչության հրատարակչության բաժնի խմբագիր Տիգրան Խաչատրյանի «Ձեր` Հովհաննես Իսակով» փաստագրական վիպակը` նախատեսված դպրոցական մի-ջին և բարձր տարիքի համար: Առաջաբանը գրել էր Արխիվային վարչության պետ, պրոֆեսոր Աշոտ Հարությունյանը[20]:

Անվանի ծովակալի մասին է գրել նաև տեխնիկական գիտությունների դոկտոր, Ռուսական ռազմական գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս Արկադի Սարգսյանը[21], ՀՀ ԳԱԱ արտասահմանյան անդամ Հրանտ Պողոսյանը[22], ՀՀ զինկոմ, գրողների միության անդամ, գեներալ-մայոր, Խորհրդային Միության հերոս Աշոտ Ղազարյանը[23] և լրագրող Արմո Մալխասյանը[24]:

Այսպիսով, ամփոփելով Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից հայ ականավոր զորավարներ Հովհաննես Բաղրամյանի և Հովհաննես Իսակովի կյանքի ու գործունեության լուսաբանումը հայ պատմագրության մեջ մեր ուսումնասիրությունը, հանգում ենք այն եզրակացության, որ հայ պատմաբաններն առ այսօր արժանին են մատուցել իրենց հայրենակից զորավարներին` նրանց մասին տպագրելով առանձին հոդվածներ, մենագրություններ, փաստավավերագրական երկեր, կազմել արխիվային փաստաթղթեր ու նյութերի ժողովածուներ: Դրա հետ մեկտեղ հայ պատմագրությունը դեռևս անելիքներ ունի կատարելու այս բնագավառում: Հայ պատմաբաններն առ այսօր պատմագիտական հատուկ աշխատություն չեն ստեղծել Խորհրդային Միության նավատորմի ծովակալ Հովհ. Իսակովի կյանքի ու գործունեության վերաբերյալ, չնայած տպագրվել են փաստաթղթերի ու նյութերի արժեքավոր երկու ժողովածուներ, գրական այլ երկեր: Այդ աշխատանքը մեծ չափով կնպաստի մատաղ սերնդի, հատկապես ՀՀ զինուժին և Արցախի Հանրապետության պաշտպանության բանակին հերոսական մարտական ավանդույթների ոգով դաստիարակելու գործին:

ОСВЕЩЕНИЕ ДEЯТЕЛЬНОСТИ МАРШАЛА И. БАГРАМЯНА И АДМИРАЛА И. ИСАКОВА В АРМЯНСКОЙ ИСТОРИОГРАФИИ

ГАСПАРЯН В.А.

Резюме

Вместе с другими народами Советского Союза армянский народ внес свой достойный вклад в дело победы над фашизмом. В войне приняло участие более 600 000 армян, из коих 300 000–граждане Советской Армении, более 200 000–представители армянского народа из других республик СССР, а около 100 000–армяне из других стран. Более 200 000 армян погибло на фронте. Своими подвигами и тактическими способностями армяне прославились на всех фронтах Великой Отечественной.

О доблестных сынах армянского народа было издано множество монографий, сборников, статей, освещавших жизнь и деятельность выдающихся армянских полководцев, особенно И.Х. Баграмяна и И.С. Исакова, А.Х. Бабаджаняна, С.А. Худякова (А.А. Ханферянца) и С.Х. Аганова. Однако имена многих участников войны, равно как и их подвиги еще не вписаны в анналы истории. "Белые пятна" армянской историографии должны быть восполнены нашими учеными, что окажет огромное влияние как на военно-патриотическое воспитание подрастающего поколения, так и на подъем боевого и нравственного духа личного состава вооруженных сил Армении и Арцаха.

THE ELUCIDATION OF ACTIVITIES OF MARSHAL H. BAGHRAMYAN AND ADMIRAL H. ISAKOV IN ARMENIAN HISTORIOGRAPHY

V. GASPARYAN

Abstract

Armenian people, together with all the nations of Soviet Union, had active participation in the Second World War and had its great contribution to the Victory against Fascism.

600 000 Armenians participated in the War, 300 000 of which were from Soviet Armenia, 200 000 – from USSR other republics, and the rest 100 000 – Armenians were from other countries. More than 200 000 Armenians passed away in the front line. Armenians were noticed not only due to sending so many people to Army, but also for their tactical talents and heroic deeds during the battles.

Up till today, monographs, collections, articles covering the life and activities of famous Armenian commanders, particularly Hovhannes Baghramyan and Hovhannes Isakov, have been published. Armenian historiography still has a lot of work to do in this regard. The archival documents and materials about the mentioned Armenian commanders should be published and the works in Russian should be translated into Armenian for making them accessable for Armenian readers. The latter will greatly contribute to the organization of military-patriotic upbringing for the RA Armed Forces and Nagorno Karabakh Defense Army.

Заметки

[←1]

Арутюнян К.А. Участие сынов армянского народа в битве под Москвой, Е., 2015, с. 19-22.

[←2]

Մնացականյան Ա.Ն., Մարշալ Բաղրամյան, Ե., 1978:

[←3]

Ղարիբջանյան Գ.Բ., Սիմոնյան Ա.Պ., Մարշալ Բաղրամյան, Ե., 1997:

[←4]

Абрамян Г.С. Полководец Баграмян, Е., 1997.

[←5]

Арутюнян К.А. Маршал Советского Союза, дважды герой - И.Х. Баграмян, Е., 2007.

[←6]

Маршал Баграмян. Сборник документов и материалов, Е., 1997.

[←7]

Գիրք հերոսների մասին, Ե., 1964, էջ 14-2; Книга о Героях, Е., 1985, с. 99-101.

[←8]

Մալխասյան Ա.Ե., Սովետական բանակի հայ գեներալներ, Ե., 1963, էջ 167-192:

[←9]

Казарьян А.В. Война, люди, судьбы, Е., кн. 1, 1975, с. 9-19.

[←10]

Վարդապետյան Ա.Վ., Հ.Ս. Իսակով, Ե., 1973:

[←11]

Նույն տեղում, էջ 3:

[←12]

Սիսյան Բ.Խ., Չիլինգարյան Ռ.Վ., Գետաշեն, Ե., 2007, էջ 251:

[←13]

Советская военная энциклопедия, М., 1977, т. 3, с. 599 (Հյուսիսային Արցախի կամ Ռուսաստանի կայսրության Ելիզավետպոլի նահանգի փոխարեն գրված է Ադրբեջանական ԽՍՀ):

[←14]

Казарьян А.В. Война, люди, судьбы, кн. 2, 1977, с. 7:

[←15]

Книга о Героях, Е., 1985, с. 217-219 (А.О. Арутюнян, Исаков Иван Степанович).

[←16]

Մնացականյան Ա.Ն., Միասնական շարքերում, Ե., 1975, էջ 144-145:

[←17]

Հարությունյան Կ.Ա., Սահակյան Մ.Գ., Նրանք մարտնչել են հանուն հայրենի-քի, Ե., 1988, էջ 27-30 (Իսակով Հովհաննես Ստեփանի): Арутюнян К.А. Участие ар-мянского народа в Великой Отечественной войне Советского Союза (1941-1945), Е., 2004, с. 490-493; Арутюнян К. Участие сынов армянского народа в героической обороне Ленинграда, Е., 2011, с. 36-40.

[←18]

Арзуманян А.М. Адмирал, Е., 1973.

[←19]

Բրուտյան Լ.Հ., Ծովի կանչով, Ե., 1983:

[←20]

Խաչատրյան Տ.Հ., Ձեր Հովհանես Իսակով, Ե., 1985:

[←21]

Саркисян А.Е. Армяне-военные ученые, конструкторы, производственники и испытатели XX века, т. 3, Е., 2005, с. 108-112.

[←22]

Арутюнян К.А., Погосян Г.Р. Вклад армянского народа в победу в Великой Отечественной войне (1941-1945), Е., 2010, с. 551-558.

[←23]

Казарьян А.В. Война, люди, судьбы, кн. 1, с. 5-22.

[←24]

Մալխասյան Ա.Ե., Սովետական բանակի հայ գործիչները, Ե., 1963, էջ 196-214: