28.Anna Asatryan 325-330
Author: Неизвестный
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00

ՄԵՐ ՀՈԲԵԼՅԱՐՆԵՐԸ

ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ ՌՈՒԽԿՅԱՆ. ԱՐԴԻ ՀԱՅ ԵՐԱԺՇՏՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԵԳԻՐԸ

ՀՀ ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտի Երաժշտության բաժնի առաջատար գիտաշխատող, ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, արվեստագիտության դոկտոր Մարգարիտա Ռուխկյանը ծնվել է 1937-ի նոյեմբերի 7-ին Երևանում, գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտոր, ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ Աշոտ Ռուխկյանի ընտանիքում:

1957-ին ավարտելով Պ. Չայկովսկու անվան միջնակարգ մասնագիտական երաժշտական դպրոցի դաշնամուրային դասարանը՝ Մ. Ռուխկյանն ընդունվում է Երևանի Կոմիտասի անվան պետա- կան կոնսերվատորիա, որն ավարտում է 1962-ին՝ ՀԽՍՀ և ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ Գեորգի Տիգրանովի ղեկավարությամբ պաշտպանելով «Էդվարդ Բաղդասարյանի դաշնամուրային պրելյուդները» խորագրով դիպլոմային աշխատանքը:

1963-1965 թթ. Հայաստանի հեռուստառադիոպետկոմի երաժշտական խմբագրությունում աշխատելով որպես խմբագիր՝ երիտասարդ երաժշտագետը մեծ նվիրումով ու եռանդով էր կատարում իր գործը` հեղինակելով օպերային թատրոնի, համերգասրահների դահլիճներից ուղիղ հեռարձակ-մամբ և երաժշտական լավագույն ուժերի մասնակցությամբ մի շարք հետաքրքիր երաժշտական ծրագրեր, որոնց ռեժիսորներն էին Ալբերտ Մկրտչյանը, Տոլիկ Մոկացյանը, Մարատ Վարժապետյանը և այլք:

1965-ին Մ. Ռուխկյանն ընդունվում է ՀԽՍՀ գիտությունների ակա-դեմիայի արվեստի ինստիտուտի ասպիրանտուրան` ուսումնառությունն անց-կացնելով Մոսկվայի արվեստագիտության համամիութենական ինստիտու-տում` արվեստագիտության դոկտոր Վ. Վասինա-Գրոսմանի ղեկավարությամբ:

Ավարտելով ասպիրանտուրան՝ Մ. Ռուխկյանը 1969-ին վերադառնում է Երևան և աշխատանքի անցնում ՀԽՍՀ ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտում` որպես երաժշտության բաժնի կրտսեր գիտաշխատող, և այդ օրվանից բա-ցառապես Արվեստի ինստիտուտի հետ է կապվում երաժշտագետի գիտա-ստեղծագործական կյանքի շուրջ հինգ տասնամյակը:

1971-ին Մ. Ռուխկյանը պաշտպանում է թեկնածուական դիսերտացիա՝ «Հայկական սիմֆոնիայի կայացման և զարգացման որոշ հարցեր» թեմայով և ստանում արվեստագիտության թեկնածուի գիտական աստիճան: 1986-ին ար-դեն Մ. Ռուխկյանը ՀԽՍՀ ԳԱ արվեստի ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող էր: 2005-ին Մ. Ռուխկյանը Արվեստի ինստիտուտում պաշտպանում է դոկտորական ատենախոսություն՝ «Հայկական սիմֆոնիայի զարգացման արդի փուլը (Ավետ Տերտերյանի ստեղծագործության օրինակով)» թեմայով և ստանում արվեստագիտության դոկտորի գիտական աստիճան: 2007-ից նա Արվեստի ինս-տիտուտի Երաժշտության, 2009-2016-ին՝ Սփյուռքահայ արվեստի (ներկայումս՝ սփյուռքահայ արվեստի և միջազգային կապերի), իսկ 2016-ից՝ Երաժշտության բաժինների առաջատար գիտաշխատող է, 2007-ից՝ Արվեստի ինստիտուտի գիտխորհրդի և արվեստագիտության գծով գիտական աստիճանաշնորհ- ման 016 մասնագիտական խորհրդի անդամ է: Մ. Ռուխկյանը ԽՍՀՄ կոմ-պոզիտորների միության անդամ է (1972-ից), 2013-ից մինչ օրս՝ ՀԿՄ վար-չության անդամ: Հայկական երաժշտական համաժողովի անդամ է կազմա-կերպության հիմնադրման օրվանից (1994-ից): Նշանակվել է «Հանրապե-տության նախագահի մրցանակների շնորհման»՝ արվեստի հանձնախմբի անդամ: Նա նաև ԺԷ.00.02 - «Երաժշտական արվեստ» մասնագիտության որակավորման մասնագիտական քննական հանձնաժողովի անդամ է:

ՀՀ ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտի հիմնադրման 50-ամյակի առթիվ 2008 թ. Մ. Ռուխկյանը պարգևատրվել է ՀՀ ԿԳՆ բարձրագույն պարգևով՝ «Ոսկե հուշամեդալով»: 2011-ին, ՀՀ անկախության 20-ամյակի կապակցութ-յամբ, արժանացել է ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործչի պատվավոր կոչ-ման:

Ծանրակշիռ է արվեստագետի վաստակը արդի հայ երաժշտության ուսումնասիրության գործում: 1980-ին լույս է տեսնում Մ. Ռուխկյանի ան-դրանիկ գիրքը` «Հայկական սիմֆոնիա: Հետազոտական ակնարկներ» (ռու-սերեն), որտեղ նա բացահայտել է հայ սիմֆոնիկ երաժշտության զարգաց-ման ուղին, բուռն վերելքն ապահովող ակունքներն ու արմատները: Առան-ձին ակնարկներով ներկայացված են Ա. Խաչատրյանի Առաջին սիմֆոնիան` հայկական սիմֆոնիզմի հիմնաքարը, Գ. Եղիազարյանի, Ջ. Տեր-Թադևոսյա-նի, Է. Հովհաննիսյանի, Կ. Օրբելյանի, Է. Միրզոյանի սիմֆոնիաները, ուսում-նասիրվում են հայկական սիմֆոնիզմի նոր միտումները, դիտարկվում՝ Է. Արիստակեսյանի, Գ. Հախինյանի, Ա. Աճեմյանի, Լ. Աստվածատրյանի սիմ-ֆոնիաները` կենտրոնական տեղ հատկացնելով արդեն 5 սիմֆոնիայի հեղի-նակ Ավետ Տերտերյանի սիմֆոնիաներին: «Հայկական սիմֆոնիա: Հետա-զոտական ակնարկներ» գրքի համար 1983-ին Մ. Ռուխկյանն արժանանում է Բ. Ասաֆևի անվան համամիութենական երաժշտագիտական մրցույթի դափնեկրի կոչման:

Գիտնականը պահպանում է նաև իր հետաքրքրությունը հեռուստատեսու-թյան և վավերագրական կինոյի հանդեպ. ստեղծում է մի քանի վավերագրական ֆիլմեր՝ «Գորանի», «Արմեն Տիգրանյանի «Անուշի» առաջին բեմադրութ-յունը», «Հայաստանի արվեստը». այս գործում համահեղինակ էր նրա ամուսինը՝ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, կինոգետ Կարեն Քալանթարը: Հիրավի, մեծ էր Կ. Քալանթարի դերը Մ. Ռուխկյանի գիտաստեղծագործական կյանքում. այդ նշանավոր անհատականությունը մեծապես պայ-մանավորեց երաժշտագետի հետաքրքրությունների ոլորտը: Եվ պատահական չէ, որ վերջինս երկար տարիներ զբաղվել է հայկական կինոերաժշտու-թյան ուսումնասիրությամբ:

«Ես միշտ անհրաժեշտ եմ համարել գրել այն մասին, ինչն ինձ հուզում է: Այսպես, մասնագիտական պարտքի և սրտի թելադրանքով գրվեցին բազմաթիվ գիտական և թերթային հոդվածներ,- մի առթիվ խոստովանել է Մ. Ռուխկյանը,- Ես, ինչպես և իմ գործընկերները, պարբերական մամուլում հաճախ ենք հանդես եկել մեր մշակույթի սուր հարցերը բարձրացնող, երաժշտական կյանքի պրոբլեմներն արտացոլող հոդվածներով»: Եվ իսկապես. պրոֆեսիոնալ հրապարակախոսությունը 1970-80-ականներին խթանում էր մշակույթի զարգացումը. հնչող քննադատությունը բարերար ազդեցություն էր թողնում հանրա-պետության երաժշտական կյանքի զարգացման վրա:

Մ. Ռուխկյանի գիտական հետաքրքրությունները կենտրոնանում են ազգային սիմֆոնիզմի, ի մասնավորի` Ավետ Տերտերյանի ստեղծագործության վրա: Մի կողմից` աստիճանաբար հավաքվում է հարուստ նյութ. բացահայտվում է Տերտերյանի ստեղծագործական պոտենցիալը՝ ապշեցնելով իր եզակիությամբ և հզորությամբ, մյուս կողմից` դեռևս 1986-ին Մոսկվայի կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր Ելենա Դոլինսկայան Մ. Ռուխկյանին առաջարկել էր Ա. Տերտերյանի ստեղծագործության վերաբերյալ գիրք գրել: Մ. Ռուխկյանը ձեռնամուխ է լինում այդ պատվաբեր գործին, սակայն հայ ժողովրդի կյանքում տեղ գտած խոր ցնցումները ի չիք են դարձնում բոլոր պլանները: Ստեղծված իրավիճակում անհնար է դառնում արդեն պատրաստի գրքի հրատարակումը, իսկ կյանքի նոր պայմանները երաժշտագետի առջև նոր խնդիրներ են դնում: Հայտնվելով Հայաստանի մշակութային իրադարձությունների հորձանուտում՝ Մ. Ռուխկյանը կանգնում է նրանց կողքին, ովքեր այդ բարդ ժամանակաշրջանում ձգտում էին պահպանել հայկական երաժշտական մշակույթը:

Գիտական աշխատանքին զուգահեռ` Մ. Ռուխկյանը 1990-ականներին աշխատում է Ալ. Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի պետական ակադեմիական թատրոնում՝ որպես խորհրդատու, գրում մի շարք հոդվածներ ու գրախոսականներ Տիգրան Լևոնյանի ինքնատիպ բեմադրությունների և նոր ներկայացումների մասին:

1998-ին արվեստագետը վերսկսում է Ա. Տերտերյանի ստեղծագործության ընդհատված ուսումնասիրությունը: 1999-ին նա մասնակցում է Նիժնի Նովգո-րոդում կայացած՝ Ա. Տերտերյանին նվիրված միջազգային կոնֆերանսին, որտեղ ակնհայտ է դառնում կոմպոզիտորի երաժշտության հանդեպ առկա ապշեցուցիչ հետաքրքրությունը:

2002 թ. լույս է տեսնում Մ. Ռուխկյանի «Ավետ Տերտերյան: Ստեղծագործությունը և կյանքը» (ռուսերեն) գիրքը՝ լայն արձագանք գտնելով նաև Հայաստանի սահմաններից դուրս: Արվեստագետ Լիդիա Պտուշկոյի կարծիքով` «Գիրքը գերում է և ընթերցվում չնվազող հետաքրքրությամբ` Ավետ Տերտերյանի երաժըշտության պես, որը... լինելով ականջի համար գրավիչ, տալիս է փիլիսոփայական հարցեր, որը միաժամանակ հանդուգն է ու սրտաշարժ, անօգնական ու բանաստեղծական»[1]: Իսկ երաժշտագետ Գուլբատ Թորաձեն գրեց. «Անշուշտ, քիչ հոդվածներ ու ակնարկներ չեն գրվել Տերտերյանի մասին, սակայն, անկասկած, նրա մասին առավել լիարժեք ու վառ պատկերացում է տալիս հենց Մ. Ռուխկյանի գիրքը: Սա է դրա առաջնային արժանիքն ու նշանակությունը: Գրքի հեղինակը հաջողությամբ լուծում է ուսումնասիրության կենտրոնական խնդիրը, այսինքն` հետևում «Տերտերյանի ֆենոմենի» ձևավորմանը և բացահայտում նրա՝ խորապես անհատական գծերը, ինչը տրվում է կոմպոզիտորի ստեղծագործական «ձեռագրի» գլխավոր առանձնահատկությունների երևակման հետ ուղղակի կապի մեջ»[2]:

2003-ին, Արամ Խաչատրյանի ծննդյան 100-ամյակի կապակցությամբ Մ. Ռուխկյանը (Ալինա Փահլևանյանի և Գոհար Հարությունյանի հետ համատեղ) հրատարակում է Ա. Խաչատրյանի նամակների երրորդ գիրքը, որը լույս է տեսնում հայերեն և ռուսերեն լեզուներով:

«Դիմանկարներ»-ում (2009, ռուսերեն) առանձին ակնարկներով ներկայացված են արդի հայ երաժշտության հինգ առաջատար կոմպոզիտոր- ների՝ Լևոն Չաուշյանի, Վահրամ Բաբայանի, Երվանդ Երկանյանի, Ռուբեն Սարգսյանի և Դավիթ Սաքոյանի ստեղծագործական դիմանկարները:

2015-ին լույս է տեսնում երաժշտագետի «Վարդան Աճեմյանի հնչյունի թատրոնը» մենագրությունը (ռուսերեն)[3]:

Մ. Ռուխկյանը հեղինակ է Հայաստանում և արտասահմանում տպագրված բազմաթիվ գիտական հոդվածների, որոնցում անդրադարձել է ինչպես արդի հայ կոմպոզիտորական դպրոցի առանձին ներկայացուցիչների` Արամ Խաչատրյանի, Ալեքսանդր Հարությունյանի, Էդվարդ Միրզոյանի, Ղազարոս Սարյանի, Ադամ Խուդոյանի, Էդգար Հովհաննիսյանի, Էդուարդ Խաղագործ-յանի, Ջիվան Տեր-Թադևոսյանի, Լևոն Աստվածատրյանի, Ալեքսեյ Հեքիմյա-նի, Գեղունի Չթչյանի, Մարտին Վարդազարյանի, Կոնստանտին Պետրոս-յանի և այլոց ստեղծագործություններին, այնպես էլ երաժիշտ-կատարող- ների` դիրիժորներ Հովհաննես Չեքիջյանի, Արամ Ղարաբեկյանի, Վահան Մարտիրոսյանի, դաշնակահարներ Սվետլանա Նավասարդյանի, Արթուր Փափազյանի, Վարդան Մամիկոնյանի, Վահագն Պապյանի, երգիչներ Գո-հար Գասպարյանի, Ժակ Դուվալյանի, ջութակահար Անահիտ Ցիցիկյանի, թավջութակահարներ Ալեքսանդր Չաուշյանի, Մեդեա Աբրահամյանի, Արամ Թալալյանի, խմբավար Սարինա Ավթանդիլյանի, ինչպես նաև դիրիժորներ Մուրադ Աննամամեդովի և Վալերի Գերգիևի կատարողական գործունեութ-յանը:

Իր հոդվածներով և տարբեր համերգների ու օպերային ներկայացում-ների մասին բազմաթիվ գրախոսականներով Մ. Ռուխկյանը դարձել է իր ապրած ժամանակաշրջանի երաժշտական տարեգիրը:

Խորհրդանշական է, որ վաստակաշատ երաժշտագետը իր գիտական գործունեության կեսդարյա հոբելյանին հաղթող ճանաչվեց ՀՀ կոմպոզիտորնե- րի միության կազմակերպած «Տարվա լավագույն ստեղծագործություն-2016» մրցանակաբաշխության (15.IV.2017) «Երաժշտագիտություն» անվանակար-գում՝ Մոսկվայում և Սանկտ Պետերբուրգում լույս հրատարակած հոդվածնե-րի համար:

Այսօր Մ. Ռուխկյանը ավարտել է կոմպոզիտորներ Կոնստանտին Պետրոսյանի և Էդուարդ Հայրապետյանի մասին մենագրությունները, ի մի է բերում տարբեր տարիներին լույս տեսած իր գիտական հոդվածները «Հնչող երաժըշտություն. իր ժամանակի տարեգիրը» խոսուն վերնագրով ժողովածուի մեջ:

Բազմավաստակ արվեստագետին շնորհավորելով հոբելյանի կապակցությամբ՝ նրան մաղթում ենք արևշատություն և գիտաստեղծագործական նորա- նոր նվաճումներ:

ԱՍԱՏՐՅԱՆ Ա.Գ.

Արվեստագիտության դոկտոր

Заметки

[←1]

Птушко Л. Отражение сверхчувственного мира (Музыкальная академия, 2004, N 2, с. 203).

[←2]

Торадзе Г. Я прочел кингу… О книге Маргариты Рухкян “Авет Тертерян” (Свободная Грузия, 14.VIII.2003).

[←3]

Տե΄ս Ասատրյան Ա., Маргарита Рухкян. Театр звука Вардана Аджемяна (ՀՀ ԳԱԱ Լրաբեր հասարակական գիտությունների, 2016, N 2, էջ 325–327):