27.Karapetyan A. 321-324
Author: Неизвестный
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00

ՄԻՐԶԱ ԱԴԻԳԵՈԶԱԼ-ԲԷԿ, Ղարաբաղ-նամէ, աշխատասիրությամբ Արտակ Մաղալյանի, Ե., «Զանգակ» հրատ., 2016, 164 էջ:

Արտակ Մաղալյանի աշխատասիրությամբ ընթերցողի սեղանին է դրվել XIX դ. առաջին կեսի մահմեդական պատմագիր Միրզա Ադիգյոզալ-բեկի «Ղարաբաղ-նամէ» ուսումնասիրությունը։ Երեսուներկու էջ կազմող առաջաբանում նա մանրամասն ներկայացնում է Մ. Ադիգյոզալ-բեկի կողմից սույն գիրքը ձեռնարկելու շարժառիթները, դրա կառուցվածքը, արժեքներն ու հեղինակի կենսագրությունը, խոսում ժամանակաշրջանի հիմնախնդիրների մասին: Միրզա Ադիգյոզալ-բեկը ծնվել է XVIII դ․ 80-ական թթ․ Ղարաբաղում։ 1795 թ. ամռանը, երբ Իրանի տիրակալ Աղա Մուհամմադ խանի զորքերը արշավում են Ղարաբաղ, ապագա պատմիչը ծնողների հետ փախչում է Թիֆլիս։ Որոշ ժամանակ անց Ադիգյոզալ-բե- կի ընտանիքը միանում է Գյուլիստանի Մելիք-Աբով Մելիք-Բեգլարյանի հպատակներին և նրա հովանավորությամբ բնակություն հաստատում Բոլնիսում։ 1799 թ. վերջերին Ադիգյոզալ-բեկը ծառայության է անցնում վրացական արքունիքում՝ որպես գրագիր-թարգմանիչ։ Մասնակցում է 1804-1813 և 1826-1828 թթ. ռուս-պարսկական պատերազմներին և մեծապես շահում է ռուսական զինվորական իշխանությունների վստահությունը։ 1830 թ. սկզբին թողնելով շուրջ 30-ամյա զինվորական ծառայությունը՝ աշխատանքի է անցնում Ղարաբաղի գավառական դատարանում, ինչն էլ նրան հնարավորություն է տալիս առավել մոտիկից ու խորքից ծանոթանալ այդ երկրամասի պատմությանն ու առօրյային։ Հավաքում է անհրաժեշտ նյութեր, որոնք օգտագործում է «Ղարաբաղ-նամէ» աշխատությունը շարադրելու ընթացքում։ Այն գրել է 1845 թ. 65 տարեկան հասակում:

Մանրամասն ներկայացնելով օտարազգի պատմիչի կյանքն ու գործունեությունը՝ Ա. Մաղալյանը քննում է աշխատությանն առնչվող պատմագիտական վարկածներն ու տեսակետները։ Մանրակրկիտ դիտարկում է նաև այն հաղորդումները, որոնց հիման վրա հայ պատմագիտությունը կարող է հիմնովին ջախջախել ադրբեջանական «պատմաշինարարների» սարքած «տեսակետները» Ղարաբաղի պատկանելության, նրա էթնիկ բնակչության կազմի և այլ հիմնախնդիրների վերաբերյալ։

Ժամանակագրական առումով «Ղարաբաղ-նամէն» սկսվում է 1736 թ. Մուղանի դաշտում գումարված «կուռուլթայի» (ավագանու ժողովի) նկարա- գրությամբ, որի հետևանքով Նադիր նվաճողը տիրացավ Իրանի գահին։ Իր գահակալությանը դեմ արտահայտված Գանձակի խանի իշխանությունը թուլացնելու նպատակով նա Խամսայի մելիքներին հանում է Գանձակի խանության ենթակայությունից և դնում իր անմիջական ենթակայության ներքո։ Ա. Մաղալյանը, ուշադրությամբ քննելով սույն հաղորդումը, շեշտում է, որ, փաստորեն, ոչ այլ ոք, եթե ոչ հենց ինքը՝ մահմեդական պատմագիրն է վկայում Նադիր շահի կողմից Գանձակի բեկլարբեկությունից անկախ հայկական ինքնավար իշխանության կազմավորման մասին։ Հայ պատմաբանը սույն տեղեկության իսկությունը հաստատելու համար վկայակոչում է Խամսայի մելիքությունների գահերեց Դիզակի Մելիք-Եգանի ընդունարանի մուտքի վիմագիր արձանագրությունը. «Ես չթողեցի, որ Հայաստանից գերի գնան։ Արաղից շահ Նադիր զորեղ թագավորը իր զորքով եկավ, երկիրը օսմանլուի ձեռքից առավ։ Նրան էլ այնքան ծառայություն մատուցեցի, որ նա քրիստոնյա ազգի 6 մահալների՝ Թալիշի, Ձրաբերդի, Խաչենի, Վարանդայի, Քոչիզի և Դիզակի վրա ինձ որպես խան և բեկլարբեկ կարգեց, շնորհ արեց»։ Ահա սույն երկու կարևորագույն և արժանահավատ փաստերը լավագույնս հա- կադարձում են ժամանակակից ադրբեջանցի պատմաբան-կեղծարարների շինծու տեսակետներին Արցախի պատկանելության վերաբերյալ։

Մ. Ադիգյոզալ-բեկի աշխատության երկրորդ գլխում, որտեղ տրվում են տխրահռչակ Փանահ խանի ազգաբանությունը և նրա հաստատումը Արցախում, խոսվում է նաև այն մասին, որ Նադիր շահի կողմից գլխատման դատապարտված Փանահը կարողացավ ոչ միայն խուսափել մահապատժից, այլև բարձրանալ մինչև խանի աստիճանի։ Այս կապակցությամբ Ա. Մաղալյանը գրում է. «Սակայն, պետք է նկատի ունենալ, որ Ղարաբաղի խանության հիմնադիր հորջորջվող Փանահը խանի տիտղոս ստանալու պահին դեռևս Խամսայում չէր գտնվում, այնտեղ ոչ մի իշխանություն չուներ։ Այդ պահին Փանահ խանի տիտղոսը ձև էր առանց բովանդակության» (էջ 9)։ Սա անչափ դիպուկ և պատմական իրողություններից բխող միանգամայն ճշմարտացի դիտարկում է։

Իր նորահաստատ իշխանությունը ամրապնդելու նպատակով, Փանահը որոշում է նստակյաց կյանք վարել և 1748 թ. Քյաբիրլուի մոտակայքում կառուցում է Բայաթ բերդը։ Այս առնչությամբ շատ տեղին և համոզիչ է անվանի հայ պատմաբան Լեոյից արված հետևյալ վկայակոչումը. «Քյաբիրլուն մեծ աջակցություն էր ցույց տալիս նրան, և նա արագ կերպով ավազակապետի դիրքից անցնում է տիրապետողի դիրքին, իրեն հպատակեցնելով Ղարաբաղի տափարակներում թափառող ցեղերը։ Ինքն էլ մի թափառական՝ իշխանություն ձեռք բերելուց հետո նա հասկանում է նստակեցության անհրաժեշտությունը» (էջ 9)։ Ա. Մաղալյանը այս ամենին ավելացնում է նաև իր դիտարկումը, թե՝ նստակյաց կյանքի անցնելու անհրաժեշտության գիտակցումը հեղաբեկում էր քոչվորական աշխարհընկալման մեջ։ Ահա այստեղ ակնհայտ է դառնում այն ճշմարտությունը, թե ինչպես քոչվորապետ Փանահին հաջողվեց բնավորվել Արցախ աշխարհի սրտում, որի մասին նա անգամ երազել չէր կարող։ Անշուշտ, մեր թշնամիները չէին կարող տիրել հայոց պատմա- կան հողերին, եթե դեր չխաղային դավաճանները: Մի երևույթ, որը միշտ էլ կենսունակ է եղել մեր պատմության բոլոր ժամանակներում։

Ա.Մաղալյանը փաստառատ տվյալներով և հիրավի արդար վրդովմունքով դատապարտում է XVIII դարակեսի դավաճաններին և նրանց ազգակործան ընթացքը կամա թե ակամա արդարացնողներին։ Այդ դավաճանների շարքում Մելիք-Շահնազարի բացասական կերպարն է անեծքի պես մնացել անցնող-գնացող ժամանակների հոլովույթում։ Այս ամենի մասին պատմաբանը առարկայական խստությամբ բանաձևում է այսպես. «Մելիք-Շահնազարի հայրենադավ գործունեությունը չափազանց ծանր ազդեցություն ունեցավ Արցախի հայկական իշխանությունների վրա։ Նրա գործունեությունը գնահատելիս միշտ պետք է նկատի ունենալ այդ հանգամանքը։ Այս խորապատկերում, կարծում ենք, սխալված չենք լինի, եթե պնդենք, որ Մելիք-Շահնազարի բացասական կերպարի հեղինակը ոչ թե Ադիգյոզալ-բեկն է, Րաֆֆին կամ մեկ այլ ուսումնասիրող, այլ հենց ինքը Մելիք-Շահնազարը՝ իր ազգադավ գործերով» (էջ 12)։

Ադիգյոզալ-բեկի, ինչպես նաև հեղինակների տեղեկությունների հիման վրա Ա. Մաղալյանը ևս մեկ անգամ վերահաստատում է այն ճշմարտությունը, որ քոչվորապետ Փանահի՝ Շուշիում հաստատվելը (ինչը տեղի ունեցավ հայ մելիքական ուժերի պառակտման պատճառով) ավերիչ հետևանքներ ունեցավ Արցախի էթնիկական, ազգային, քաղաքական, բարոյական նկարագիրը աղարտելու առումով։ Եվ հենց Արցախի սրտում՝ Շուշիում, հաստատվելն էր, որ կենսունակություն հաղորդեց տափարակներում անխուսափելի կործանման դատապարտված խանությանը՝ ձևը վերածելով բովանդակության (էջ 14), նշում է Ա. Մաղալյանը։

Հենց այդ ժամանակներից էլ սկսվում է այլացեղ և այլակրոն էթնիկ տարրերի ներթափանցումը Արցախ։ Դրանց մեջ էին թուրք-թաթարական և քրդական քոչվոր ու կիսավայրենի այնպիսի ցեղախմբեր, ինչպիսիք էին ջևանշիրցիները, սարըջալլուները, օթուզիքիները, քյաբիրլուները, քոլանի- ները, իգիրմիդորթները, որոնց բնակեցումը Արցախում իսկական չարիք դարձավ արցախահայության համար։ Այդ մասին բավական խոսուն փաստեր է ներկայացնում պատմիչ Ադիգյոզալ-բեկը։

Եվ Արցախ աշխարհի բնիկ տերերի՝ հայերի և, մյուս կողմից, եկվոր, խաշնարած էթնիկ տարրերի միջև XVIII դ. կեսերից ծայր է առնում դաժան հակամարտությունը, որը շարունակվում է մինչ այսօր։ Ահա սա է պատմական ճշմարտությունը, որը սույն աշխատությամբ ընթերցողներին է ներկայացնում պատմաբան Արտակ Մաղալյանը։

Հավելենք նաև, որ այս գիրքը իր հաստատուն տեղն ունի հայագիտական արժեքավոր գործերի շարքում, ուստի խիստ անհրաժեշտ է դրա թարգմանությունը օտար լեզուներով։

Կարապետյան Ա.Հ.

Պատմական գիտությունների թեկնածու