21.Galstyan 263-279
Author: Неизвестный
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00

ՇՎՈՏԸ ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ՍՆԱՀԱՎԱՏԱԿԱՆ ԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ

ԳԱԼՍՏՅԱՆ Հ.Հ.

Հայ ժողովրդական սնահավատական զրույցներում առավել հաճախ հանդես եկող կերպարներից է շվոտը: Տարբեր գավառներում ստացել է շվոտ (Արարատ, Շիրակ, Խոյ, Պոլիս, Սեբաստիա, Կարին, Խարբերդ, Դերսիմ, Հաճն, Մուշ, Վան, Բագրևանդ), շիվոտ, շուվեդ (Մալաթիա), շհոդ (Նոր Բայազետ), շուէտ (Բալու)[1], սվեդի (Շիրակ), շիֆոտ, ֆշոտ[2] (Սեբաստիա), ժվետ, ժվոտ, ժիվոտ (Նոր Նախիջևան), իշվուտ (Մուսա լեռ) անունները:

Շվոտը հայտնի է նաև պարսիկներին՝ Šifūt ձևով՝ «ճիվաղ. Է ազգ մի դիւաց, որք լինին յանշէն տեղիս և ի դաշտավայրս. որք մտեալ ի զանազան կերպարանս, և զմարդն ի ճանապարհէ խոտորեցուցեալ սպանանեն»[3]:

Աճառյանը գրում է, որ «շուոտը» փետրվար ամիսն է, փոխառված է պարսկերեն šubāt բառից, որը ասորերեն šǝbāt բառից է և «ասորաբաբե-լական տոմարի 11-րդ ամիսը: Ըստ նախապաշարմանց` փետրվարը սատա-նաների ազատութեան ամիս է: Արդի բարբառներում «շուոտ» նշանակում է մի տեսակ դև, որ փետրվարին է գործում»[4]: Լեզվաբանները «շուոտ» բառը կապում են «փետրվարի» ասորական և եբրայական անվանումների հետ: Ս. Հայկունու վկայությամբ, «Փետրուար ամսուան Շուոտ կասեն Բագրեւան-դայ հայեր, իսկ թուրքեր՝ Շուպաթ»[5]:

Ըստ միջնադարյան տոմարագետների՝ ասորիների «Շաւատ ամիսը և եբրայական Շբաթը համապատասխանում են հռոմեական փետրվարին և հայկական Մարգացին»[6]: Ա. Օդաբաշյանի դիտարկմամբ, «որպես ամսա-նուն այն մինչև XIX դ. վերջը և XX դ. սկիզբը հիշվում էր Մոկսում, միշտ զուգակշիռ մնալով հռոմեական փետրվար ամսին: Մոկսից բացի՝ պատմա-կան Հայաստանի մնացած բոլոր գավառներում այդ բառը կորցրել է ամսա-նուն լինելու իմաստը և ձեռք բերել նոր նշանակություն: Ազգագրական որոշ շրջաններում ժողովուրդը շվոտ անվանում է այն ոգիներին, որոնք, նրա կարծիքով, գարնան գալուց առաջ իր տնտեսության մեջ ինչ-որ բացասական դեր են կատարում»[7]:Ղ. Ալիշանը կարծում է, որ «շվոտ»-ը «շահապետ»[8] և «շվազ» ոգիների անվանումների փոփոխության արդյունք է: Վերջիններս համարվում էին վարուցանքի ու բերքի խնամողներ, որոնք մարդկանց հայտնվում էին տարին մեկ անգամ՝ գարնանը[9]: Աղ. Մխիթարյանցի վկայությամբ՝ «շվոտ» նշանակում է «սատանա». «Իբր թե այդ սատանան իւր որդկերանց հետ կամե-նում են տան բոլոր ուտելիքներն ու իրեղէնները սեփականել իրանց. ուստի ծեծելով տանից վռնտում են»[10] շվոտին: Ելնելով այդ ոգու բնույթից ու գոր-ծառույթներից՝ ազգագրագետ Զ. Խառատյանը չի բացառում, որ հայերեն «շվայտ» (զեխ, ցոփ) բառը նույնպես կապվում է «շվոտ»-ի հետ[11]:

Ժողովրդական պատկերացումների համաձայն՝ շվոտներն անտեսանե-լի ոգիներ են, որոնք սերում են Նոյ նահապետի Քամ որդուց: Ս. Հայկունին Բագրևանդից գրառել է բազմաթիվ զրույցներ և հավատալիքներ շվոտի մասին, նաև վերջինիս առաջացման ավանդությունը. «…Քամ անհաւատարիմ գտնուելով Աստուծոյ կարգադրութեանը, տապանի սրբութիւնը չյարգելով մերձեցաւ իր կնոջ, որմե ունեցաւ մի որդի: Անցաւ մի տարի, Աստուծոյ հրեշ-տակն երբ տապանի դուռն բացաւ, ութ հոգին համարելով՝ դուրս հանեց, հարցուց Քամին.

-Ուրիշ մարդ կա՞յ ներսը:

- Չկա, պատասխանեց ամօթահար Քամ:

- Եթե կայ, չիք դառնայ, - ասաց հրեշտակն:

Նորածին մանուկը աներևույթ ոգիի մը փոխուեցավ, օր ըստ օրէ զօրացավ, մարդկային սերունդին հետ ամուսնացավ, ունեցավ զաւակներ, որք ևս աներևույթ ոգիներ են: Շուոտներն շատ աճեցան, նոքա ծնունդ ունին, իսկ մահ չունին, վասն որոյ աշխարհի ամեն կողմ բռնած են: …Շուոտն մեղաց պտուղ ա, սուրբ ամուսնութենէ ծնած չեն, որոյ համար ամեն չարութիւն ի գործ կը դնեն»[12]:

Շվոտը նախ և առաջ տոմարային ոգի է և կապված է ձմեռ-գարուն անցման հետ: Լ. Սիմոնյան-Մելիքյանի համոզմամբ, «շվոտներին պետք է անդրադառնալ Տըրընդեզը դիտարկելիս, քանի որ Շուոտ է կոչվել ոչ միայն փետրվար ամիսն առհասարակ, այլև Տեառնընդառաջ տոնը»[13]: Այս մասին է վկայում նաև Վարդի Քեշիշյանը. «Հաճընցիք այս տօնը՝ Տեառնընդառաջը, նաեւ «Շըվէտ» կը կոչէին: Կը խորհրդանշէ Տեառնընդառաջը, որ Փետրուար ամսուան մէջ կու գայ (շուոտ, շվոտ–Փետրուար պարսկ. šubāt)»[14]:

Տեառնընդառաջի գիշերը որոշ բարբառներում կոչվում է «շվոդի գիշեր», իսկ փետրվարը՝ «շվոտամիս»[15]: Շվոտները ձմեռները մարդկանց բնա-կարաններում են անցկացնում: Ա. Ահարոնյանը գրում է. «Կարծիք կա, որ շվոտները սեռական կյանքի հետ առնչություն ունեն: «Գարնանը, մարտ ամսին, երբ սկսվում է կատուների սեռական կյանքը, և նրանք մլավում են կտուրներին, սովորաբար ասում են «շվոտի ամիս»[16], իսկ սիրահար աղջիկն ու տղան փոխաբերական մտքով կոչվում են «շվոտի կատու»[17]: Նոր-Բայազետում կարծում էին, որ շվոտները «շատանում են մարդկանց խաբելով և մանավանդ հրապուրելով: Ձմեռը բնակվում են մարդկանց բնակարաններում, իսկ գարնանը գնում են հանդերը: Փետրվարը նրանց ամիսն է կոչ-վում, որովհետև այդ ամսին նրանց արյունը տաքանում է, և նրանք էրոտիկ երազներով հրապուրում են մարդկանց: Նրանց՝ այդ ամսին շարունակ դուրս ու ներս անելը ստիպում է կատուներին մլավել, որովհետև տեսնում են սրանց»[18]: Ժողովուրդը կարծում է, որ շվոտները Տըրընդեզի երեկոյան մտնում են կատուների փորը, սկսում են իրար հետ կռվել[19]: Ըստ այս պատ-կերացումների, ինչպես երևում է, շվոտը կապվում է բեղմնավորության, վե-րածննդի, սերնդի շարունակության հետ: Այսպիսով՝ շվոտի գործառույթնե-րից են մարդկանց սեռական բնույթի երազներով ներշնչելը և կատուների հետ սերտ կապը՝ ձմեռ-գարուն անցման ժամանակահատվածում, հիմնա-կանում Տեառնընդառաջ տոնի ընթացքում:Ի տարբերություն մյուս գավառների՝ Մաղնիսայում (Զմյուռնիա) շվոտը ամանորի գիշերվա ոգի էր համարվում: Ըստ հավատալիքի՝ «Շուոտը փո-խանակ ընծայ բաժնելու տղոց, Կաղանդի գիշերը սակառով մը կը պտտի Մարիամ անուն անձ ունեցող ամէն տուները, որոնցմէ նուէրներ կը հաւաքէ»[20]: Շվոտը, մյուս չար ոգիների նման, նախ և առաջ ընկալվում էր որպես խաբեբա ոգի: Կաղանդի գիշերը հայտնվում է առանց աղոթքի պառկած տղաներին՝ ծանոթների կամ հարազատների կերպարանքով, միզել տալիս անկողնու մեջ: Ըստ մի ունևոր տան տիկնոջ պատմածի, շվոտը կաղանդի գիշերը հայտնվել է իր «լվացարարին» իր իսկ կերպարանքով և կանչել աշխատանքի: Գիշերը երկար թափառելուց հետո կինը հասկացել է, որ մոլորվել է, և իր ուղեկցորդը բոլորովին ծանոթ չէ իրեն: Հանկարծ նկատում է, որ ուղեկցուհին, հետզհետե փոքրանալով, ձուլվել է մթությանն ու անհետացել: Հիսուս Քրիստոսի անունը մրմնջալով՝ կինը վերջապես գտել է ճանա-պարհը և հասել տուն[21]: Մեկ այլ զրույցի համաձայն՝ շվոտը, չկարողանալով խաբել, իր ծուղակի մեջ է գցել մարդուն, «Բարկութեամբ կը լարէ հինգ մատուըներն ու «յիսը գիսը աչքդ մտնէ» ըսելով կը խօթէ ենթակային աչքն ու կաներեւութանայ»[22]:

Ժողովուրդը փետրվար ամիսն ընկալում էր որպես ձմռան կես (Տէրըն-տէզ՝ ձմեռն ի կես): Մտահոգությունը մեծ էր. սնունդն ու անասնակերը կբավականացնի՞ արդյոք մինչև գարուն[23], մինչև առաջին բանջարի դուրս գալը: Մարդիկ սկսում էին ստուգել մառանները, ամբարները, մարագները և բա-րիքների սակավությունը վերագրում էին շվոտներին ու սատանաներին: Այս իրողության մասին են վկայում Տըրընդեզին նվիրված երգային բանահյուսության հետևյալ նմուշները.

Տէրընդեզ, դարմանը՝ կես,

Առ հաց ու կես՝ էլիր գեղէս,

Տէրընդեզ, մխի դին տես,

Մէ փութ ցանես՝ հարյուր քաղես (Չիրիկ, Բասեն)[24]:

Տերընդեզ, դարման ու կես,

Առնիմ մանգաղ՝ էլնիմ խոտի դեզ,

Տերընդեզ՝ ուչխուր վառէ,

Օր ազատվես օձէ, չարէ (Բաշգյուղ, Բասեն)[25]:

Ուսումնասիրելով շվոտի մասին սնահավատական զրույցները, բանահյուսական ու ազգագրական նյութերը՝ տեսնում ենք, որ չարի և բարու մշտական հակամարտության յուրօրինակ դրսևորում է շվոտ-դովլաթ պայ-քարը՝ ժողովրդական հավատալիքների մակարդակում: Շվոտները չար են, ուստի և շատ են, անթիվ, անհամար, սրանք «մի օր աշխարհ կըլեցնեն, այլ ևս մարդկանց բնակութեան վայր մի չպիտի մնա»[26]: Իրենց բնույթով ուտող-սպառող այս չարքերը սիրում են ապրել խմբերով, մարդկանց տաքուկ տնե-րում, գոմերում և ջրհորների մեջ՝ ոչնչացնելով մարդու ձմռան պաշարը, որը վերջինս դովլաթի օգնությամբ ամբարել էր ողջ տարվա ընթացքում: Փետրվարի 14-20-ին[27] սաստիկ պայքար է սկսվում ողջ ձմեռ տան բարիքները վայելած ու հզորացած շվոտների և դատարկ մառաններն ու ամբար-ները լցնող, հոգնած ու լքված դովլաթի միջև[28]: Դովլաթին օգնության էին գալիս շվոտահանները, որոնք հիմնականում կանայք էին: Շվոտի մյուս կարևորագույն գործառույթը տնային տնտեսությանը վնաս տալն է, մարդու ամբարած պաշարները սպառելը: Այս պատճառով՝ շվոտներին տանից դուրս էին հանում հատուկ գործողությամբ, որը կոչվում էր «շվոտահան»: Փետրվարի վերջին օրը, որոշ վայրերում նաև մարտի մե-կին, տան տիկինները փայտով, տարբեր կտորներով, հորթի կաշվով, այծի, ոչխարի մորթիներով խփում էին տան պատերին, տան անկյուններին և ասում. «Շվոտը՝ դուրս, մարտը՝ ներս», այսինքն՝ չարը՝ դուրս, բարին՝ ներս: Բուլանըխում մի կին գիշերը տնից դուրս է գալիս և տեսնում, որ հարևան Եղոյենց դռանը շվոտ է կանգնած և անիծում է, որ «ձուն ու ձմըռնոցով» իրենց դուրս են արել տնից, գանգատվել է, թե «ի՞նչ կեղներ իդա երկու պաղ ամիս լէ թողէն զմըզի մընէնք տաք թաւլի գլուխ»[29]: Շվոտահանության ծեսի մասին Ա. Ղանալանյանը գրում է, որ «Շվոտը դուրս, մարտը ներս» ասացվածքը հայ գյուղացին գործածել է փետրվար ամսի վերջերին՝ ձմեռը ճանապարհելու և գարունը դիմավորելու առթիվ: «Վերոհիշյալ ասացվածքը կապված է Շվոտ կոչվող չար ոգիների մասին ժողովրդի մեջ գոյություն ունեցող այն նախապաշարում-հավատալիքի հետ, ըստ որի, հիշյալ չար ոգիները գաղտնի մտնում են գյուղացու տունը՝ վնա-սում նրա պաշարեղենին և բանող ու կթան անասուններին: Ակներև է, որ ասացվածքն իր ծագումով կապված է երկրագործական-անասնապահական շրջանի անիմիզմի հետ, երբ նախնադարյան մարդը զանազան մոգական միջոցներով (բանաձևերով, ծեսերով ու արարողություններով) են-թադրում էր ներգործել բնության վրա և նրա երևույթներն ու ուժերը ծառայեցնել իրեն»[30]:

Շվոտին ընկալելով որպես չար ոգի՝ մարդիկ համբերատարությամբ հանդուրժել են դրան ողջ ձմեռվա ընթացքում, և հենց գարնան գալու օրե-րին են որոշել դուրս հանել չարքերին իրենց տներից: Կարծում ենք՝ ժողո-վուրդը վերոնշյալ ծեսով ձմեռն է դուրս հանել՝ ի դեմս շվոտի, և արդեն չար ուժերից մաքրազերծված՝ փորձել է դիմավորել գարունը:

Բանահավաք Կ. Աբրահամյանը պատմում է, որ գարնանամուտին՝ մարտի իննի երեկոյան, իր մայրը ակիշը տալիս էր երեխաներին և պատվիրում, որ երդիկներին ու դռներին խաչ քաշեին: Մայրը հին փալասի կտորներ էր փաթաթում գլխին, մի ոչխարի մորթի էր վերցնում ձեռքը և սկսում էր պատերին հարվածել՝ ասելով. «Փոստ, փոստ, մարտն նիրս, շվոտն դուրս»: Բանահավաքի այն հարցին, թե ինչու է մայրն այդպես ասում, նա պատասխանել է. «Սատանաներին եմ դուրս անում տանից, գարնանամուտն ա»[31]: Ժողովրդական պատկերացումների համաձայն՝ գարնանա-մուտը մարտի 9-ին է, ուստի Ապարանում չարքերին տանից այդ օրն էին դուրս հանում: Մարտի 9-ին է վերադառնում նաև գարնան գալուստն ավե-տող թռչունը՝ արագիլը: Այս է վկայում «Մարտի իննին, լագլագը՝ բնին» առածը, որը «ոչ միայն գարնան գալստյան ճշգրիտ ժամկետի ցուցում է, այլև, ըստ ամենայնի, արդեն զարգացած, բայց հին մի տոմարի գրանցված-նշանագրված կետի տեղական մեկնաբանություն»[32]: Բասենում մեծերը գար-նան և արագիլի մասին խոսելիս փորձում էին գուշակություններ անել և ասում էին.

Մարտի ըննին լագլագ բընին,

Թէ կտուցն հաց՝ առատություն.

Թէ չոփ ու ծղոն՝ գեշ չորություն,

Թէ շոր ու չուլ՝ մահ ու կսկիծ[33]:

Հայաստանի մի շարք շրջաններում, նաև Երևանում մինչև 1990-ականները կենցաղավարում էր շվոտահանության ծեսը: Լ. Մկրտումյանի հաղորդմամբ, իր երևանաբնակ տատը, որը արմատներով շատախցի էր, սրբիչով դուրս էր հանում շվոտներին իր տնից՝ ասելով. «Շվատը՝ դուրս, ծիլ ու ծաղիկը՝ ներս»: Իսկ պարագետ Ն. Շամամյանի հաղորդմամբ՝ Իրինդում շվոտահանության ժամանակ ասում էին. «Շվոտը դուրս, ադարը ներս»[34]: Նիպուրյան ամսանունների տեղայնացված տարբերակներում «ադարը» համ-ընկնում է մարտ ամսվա հետ[35]:

Շվոտահանության ծեսը Շիրակում կատարվում էր ջրի օգնությամբ: Փետրվարի վերջին օրը՝ երեկոյան, ամանով լիքը ջուր էին դնում դռան շեմին, և տան անդամները սկսում էին շվոտներին «դուրս անել» տնից: Եթե ջուրը թափվում էր, ուրեմն շվոտը գնացել էր: Դուռը խաչակնքում էին և ամուր փակում: Հաջորդ օրը շատերը ականատեսի նման վստահ պատմում էին, թե ինչպես են շվոտները, մի տեղ հավաքված, արտասվելով գանգատվում. «Մենք ձեզ ի՞նչ էինք անում կամ ի՞նչ վնաս տալիս, որ մեզ այս ձնովը դուրս արիք»[36]:

Ըստ մի զրույցի (Գեղարքունիք), «Օր էդ մարտը գուքա չէ՞, կառնին գոգնոցներ, հիրկուն սներուն տփին ու կսին. «Շվոտն ի դուս, մարտ նես»: Կլարեն դուս: Ինչ որ իմ կիսուրն էր, չթողեց, ըսեց. - Շվոտ մի տփեք, դուս մի հանեք, - կսեր, - խացի փշուր լցեք խեցկի վրա, մեկ էլ աղ, տարեք դրեք մեր թավլի պատի տակ, ըսեք. - Ա՛ռ, դու, քու ձագերով կճուրի էտեղ: Մի՛ տփեք հանեք դուս»[37]:

Ընդունված էր շվոտներին տնից, ախոռից, մառանից վռնդելուց հետո դռան առաջ գիծ քաշել՝ այսպիսով կանխելով շվոտների վերադարձը դեպի ներս: Շվոտներն այդ գիծն ընկալում են որպես մի ահագին, անանցանելի անդունդ կամ բարձր, անհասանելի պարիսպ: Տան անդամներին, հատկապես երեխաներին խստորեն պատվիրվում էր դուրս չգալ տնից, որպեսզի պատահականորեն չտրորեին այդ գիծը և մարդու ու չարի միջև պատնեշը չվերացնեին: «Եթե մէկն դուրս ելլայ, կասեն, եթե գծին վերայ կոխեց, շուոտներու առջև կանգնած պարիսպը կամ պեղուած անդունդը կանյայտա-նայ, ներս կխուժեն, իսկ եթե չկոխեց գծի վերայ, շուոտներու խումբը զինք կը յափշտակեն, գերի կը վարեն, սարը կտանեն, կսպանեն կամ որոյ հետ կամուսնանան. վերջապէս իրենց վրէժն կը լուծեն, քարէ կամ ժայռէ կը ձգեն, կամ հորերու մեջ կիջեցնեն, կամ քանի օրէ յետոյ կարձակեն որ և գալով տեսածներն կը պատմէ»[38]:

Շվոտահանության ծեսը Տրապիզոնի գյուղերում հունվարի առաջին գիշերն էին կատարում: Լաշի[39] թփի ճյուղերով հարվածում էին պատերին, սյուներին, անասուններին: Լավ եզներից մեկին տուն էին բերում՝ ուշադրու-թյուն դարձնելով, թե ո՞ր ոտն է առաջինը ներս դնում. աջը բարեբախտու-թյուն էր: Անասուններին ջրով պատրաստած կեր և մանրած դդում էին տալիս, եղջյուրների վրա վառած մոմեր դնում: Մոմերի վառվելու ձևից գուշակություններ էին անում[40]:

Սեբաստահայերի պատկերացմամբ՝ Տըըրընդեզի գիշերը շվոտները գալիս են և միզում կրակ վառած տեղը, ուստի տղաները խարույկի հետքը վերացնում էին: Հենց նույն գիշերը դռները ծեծելով, շվոտները երեխաներին խաբեությամբ դուրս էին կանչում՝ ասելով. «Գոհար, Ճուհար, շարե շար-մաղը բեր», և տանում են նրանց հոշոտելու[41]:

Փետրվար ամսվա բոլոր օրերին Մուշում թոնրի խաչերկաթը դնում էին տան դռան հետևում, որ շվոտները ներս չմտնեն: Հավատում էին, որ գիշեր-ները, տները մտնելով, սրանք խաբում էին մարդկանց՝ նրանց ազգականը կամ ծանոթը ձևանալով, ու տանում լեռ[42]: Դերսիմի Արտաբերդ գյուղի մոտ գտնվում է «Շվոտի քար» կոչվող մի ժայռ՝ մոտ 50 մետր բարձրությամբ: Իբր թե «շվոտ» անունով չարքը երեխաներին գողանում և այդ ժայռի կատարից ցած էր գցում, ապա արյունը ծծում էր և մարմինը թաղում, մինչև որ թար-մությունը կորցներ, նոր ուտում էր[43]: Նույն անունով մի ժայռ կա նաև Խար-բերդի Նարվեր գյուղի մոտ՝ Հայեկ լեռան ստորոտին: Ըստ գյուղացիների՝ Տըրընդեզին շվոտները գյուղ էին գալիս, երեխաներին տանում, բարձրացնում շվոտի քարի վրա և կրկնել տալիս.- «Օգնէ Աստուած, չօգնէ Աստուած, ու այս երեք անգամ կրկնել կուտան, եթե կրկնողը շուարելով «չօգնէ Աստուած»-ը առաջ ըսէ, Շուոտի ծայրեն ուղղակի Եփրատ կը նետեն եղեր»[44]:

Հարք-Խնուսում տարածված հետևյալ բանաստեղծական պատառիկները, որոնք նաև երգվել են, նկարագրում են շվոտի վերոնշյալ գործողութ-յունները և առավելագույնս բնութագրում վերջինիս.

Շվոտ խաբեց քաշեց ճամբուն,

Տարաւ զարկեց զնար[45] քարուն,

Չոքաւ խմեց զկարմիր արուն[46]:

Կամ՝

Շվատ՝ օր քան զօր վատ,

Տէրնտես՝ դարմանն է կէս,

Մարտ ինին՝ լակլակ վըր բնին:

Շվատ խաբեց հանեց ճամբուն,

Տարաւ զարկեց զնար քարուն,

Չոքավ խմեց զկարմիր արուն[47]:

Ինչպես տեսնում ենք, շվոտի մյուս կարևորագույն գործառույթներն են մարդկանց ու երեխաներին մոլորեցնելը, խաբելը, մարդուն կենսական վնաս հասցնելը և կերպարանափոխման տարբեր դրսևորումներով հանդես գալը: Այս է վկայում նաև հետևյալ զրույցը. Բագրևանդցի մի կին քնած ժամանակ դրսից լսում է ամուսնու ձայնը: Վեր է կենում, կուժը վերցնում է և ամուսնու հետևից գնում: Աղբյուրից ջուր վերցնելիս «Հիսուս Քրիստոս» է մրմնջում: Տեսնում է, որ իր կարծեցյալ ամուսինը փոքրանալով մի սև կծիկ է դառնում՝ ասելով. «Ա´յ Հիսուս Քրիստոսը աչքդ մտնի» և անհետանում է: Կինը, հասկանալով, որ շվոտից խաբվել է, վերադառնում է տուն և ամուսնուն պատ-մում եղելությունը[48]:

Ի հակադրություն վերոնշյալների՝ նորբայազետցիների հավատալիք-ներում շվոտները «սատանաներից շատ բաներով են տարբերվում. նախ, նրանց պես անմահ չեն, նրանց պէս Աստծուն հակառակ չեն, այլ պաշտում են նրան: Նրանց պէս չար չեն: Եվ քանի որ գոմերի շվոտներն ավելի աներես են, տկճորի մեջ (մարդիկ–Գ.Հ.) մանր քարեր են լցնում և նրանով խփում տավարին ու գոմի պատերին»[49]՝ շվոտահանության ծեսի ժամանակ:

Եզդիների հավատալիքներում սբաթ (փետրվար) ոգին հենց նույն շվոտն է, որը չարության, ցրտի, սառնամանիքի մարմնացում է համարվում: Ըստ նրանց՝ սբաթն իր ձագերով, փետրվար ամսվա ընթացքում պտտվում էր գյուղերում, ցուրտ, սառնամանիք, հիվանդություններ ու մահ տարածում: Երբ, Մալաքետաուսին[50] դիմելուց հետո, սբաթը հեռանում էր գյուղից, անմիջապես դադարում էին բուքն ու բորանը, ցուրտն ու սառնամանիքը, սկսվում էր գարնան զարթոնքը[51]:

Սնահավատական զրույցներից ակնհայտ է դառնում, որ շվոտի կերպարի և արտաքինի մասին ժողովրդի մեջ տարածված են ամենատարբեր պատկերացումներ ու ընկալումներ: Շիրակում կատարած մեր դաշտային բանահավաքչական աշխատանքների ընթացքում մի նյութ ենք գրառել «սվեդի» կոչվող ոգու մասին: Կարծում ենք, որ սա նույն շվոդն է, քանի որ ունի արտաքինի նույն նկարագրությունը և շատ այլ ընդհանրություններ. բանասացը պատմում է. «Ես Ղարսա եմ, ըստից չեմ: Հերըս ըսըմ է՝ մե օրըմ քաղքեն (Գյումրի) եմ էրթըմ (Ղարս), ըսավ, աշեմ եդևես բոյով-բոյով մէ… ոդները գեդինն է, գլուխը՝ երգինքը, ըսման, ոդը քըցըմ է, օր հասնի ձիուս: Ձիուս գլուխը բաց թողեցի, էման եմ քըշըմ օր: Ըդուր է հերանքըս սվեդի[52] էին ըսըմ: Առաջ էղել է սվեդի, բոյով…»[53]: Սեբաստիայում նույնպես շվոտին պատկերացնում էին «յոյժ բարձրահասակ, երբ ծովը մտնէ ջուրը հազիւ ծունկերը կ’ելլէ, ձուկ բռնելով ձեռքովը հրեղեն երկնիցը մեջ կ’եփէ կուտէ»[54]: Նոր-Բայազետում շվոտները պատկերացվում են որպես «բարձր և բարակ ոգիներ, սպիտակ շապիկ հագած»[55]: Խարբերդի Բարջանճ գյուղից գեղջ-կուհի Մախո Պաճին պատմել է հետևյալ զրույցը. «Բրոտ[56] ըլլելես սողը նէ ակիշ կը դնէի, նէ ալ խաչ հանէի - խաչ հանելը կռապաշտութիւն է, կ’ըսեին: Ալք-մալք չտեսայ, ամմա կվախէի: Մարիամս օր ծնայ, էրկրորդ գիշերը, կէս քուն-կէս արթուն, տեսայ որ ինչ տեսնըմ, գժոտ, էրկան մազերով, սեւըռնոտ ժանիքով, երկան՝ ցից առղաներով, չանկըլված ըղունկներով, խրջլոտ ջոթով, կեղտոտ եւ այլանդակ շըւոտ մը կայներ է եաթաղիս ոտնակողմը, ձեռքերը օրանին կողմը էրկընցուցած: Վախուս ճնջեցի… «Աման, մարդ, շապիկ թոյրին ակիժը բե» պոռացի: Պապդ ակիշը դրաւ կողմըս, իրեք անգամ խաչ հանեցի, շըւոտը իզկորուստ եղաւ, հրամանը Տիրուն»[57]:Մուսալեռցիների հավատալիքներում «շվոտը՝ իշվուտը, իրական մարդ էր: Նա մի պառավ էր, որը մի ժամանակ եղել է թիկնեղ, ուժեղ, անվախ, աշխատասեր ու քաջասիրտ: Նա ջորին բարձել է մեն-մենակ: Նա 90 աս-տիճանի կորացած մի արարած էր, և չար երեխաներս խաղում էինք նրա հոգու հետ՝ նրան պարտադրելով, մեզ հայհոյել»[58]: Նորնախիջևանցիների պատկերացմամբ էլ շվոտ-ժիվոտը, անվի ձև ընդունելով և շատ արագ գլորվելով, ընկնում է մարդկանց հետևից, մարդկանց վրա նստելով ճնշում է իր ծանրության տակ, ամբողջ գիշեր չարչարում է ու ման տալիս նրանց: Վերոնշյալ գործառույթով շվոդն աղերսվում է խիպիլիկ և գաբուս (նաև ալք) ոգիներին: Այսինքն՝ շվոտ-ժիվոտին կարելի է դասել նաև տարփոգիների[59] շարքը: Նախիջևանի գյուղացիները կարծում էին, որ Տըրընդեզի ծխով ու կրակով կարող են այրել ու վերացնել ժիվոտներին, որոնք ի հայտ են գալիս Նոր տարվա օրերին: Նախիջևանի Թոփտի գյուղի հարակից ժայռերից մեկը կոչվում էր Բշդոտ-Ղայա, որը մասնավորապես ծառայում էր որպես ժիվոտ այրելու տեղ: Քաղաքի բնակիչները Տըրընդեզի կրակի մեջ ժիվոտ-ների փոխարեն այրում էին «խոնջոլոզ» կոչվող ոգիներին, որոնք նույնպես Նոր տարուն էին երևում[60]: Շվոտին համապատասխանում է նաև փուռդիք[61] կամ պուպուշիկ ոգին: Արճակում վերջիններս պատկերացվում էին իբրև «թխամորթ, խիստ-գանգ-րահեր, հաստապռոշ, ճրագի նման փայլուն աչքերով, գզգզված հանդերձ-ներով մանուկներ: Տարվա մեջ մի օր՝ Ավետման տոնի երեկոյան, տանտիկինները ձեռքներն առած թոնիր խառնելու հսկա փայտե ձողը, վառ ճրագը տալով փոքրահասակ աղջիկներին, թոնրատան, մառանների, մթերանոցների, ախոռների ու այլ տեղերի չորս անկյուններում թոնրան անթրոցի ածխացան ծայրով խաչ էին քաշում, անընդհատ կրկնելով՝ «պուպուշի՛կ, տյու՛ս, պուպուշի՛կ, տյու՛ս: Պուպուշիկները «փախչում էին» և խմբերով «գնում-մտնում» Գյազնան՝ մեծ սատանաների մոտ»[62]: Վասպուրականում «տանուտէրը, գլուխը այծի մորթի փաթաթած, վերցնում է մի ձեռը մի ուրիշ մորթի, միւսը՝ մի մանգաղ՝ պտտում է տան բոլոր սենեակները և մանգաղով խփում պատերին՝ ասելով. «Փուռդիք, դուրս, Փուռդիք, դուրս», և այսպես, երբ հասնում է փողոցի դուռը, աւելացնում է. «Փուռդիք, գնա զոզան[63], պաղ աղբիւրներ, կանաչ դաշտեր, քիւրդի տներ», և անմիջապես դուռը փակում, բայց որպէսզի փուռդիքը տան հերթիկից նորից ներս չմտնէ՝ նախապէս փայտի երկու ձողեր խաչաձև դնում է հերթիկի վրայ, որպէսզի փուռդիքը խաչի զօրութիւնից հալածուի»[64]: Չարքերին տներից վռնդելով՝ մարդիկ նրանց «ուղարկում» էին որևէ չսիրված մարդու կամ այլադավանի տուն, նաև հեռու երկիր: Շվոտը հայտնի էր նաև որպես կենդանիներին վնասող ոգի: Ասում են, որ փետրվարին ծնված ուլերը չէին ապրում, քանի որ շվոտները տկարաց-նում էին նրանց կամ փոխում: Այդ պատճառով տերերը մետաղյա բոժոժներ էին կախում ուլերի պարանոցից[65]: Բագրևանդցիների կարծիքով, շվոտները նիհար ու հիվանդոտ անասուններին շրջապատում ու սպանում էին, իսկ չար ու աքացի տվողներից՝ զգուշանում: Գոմերը մտնելով՝ հիվանդացնում էին ոչխարներին[66]: Բորչալուում շվոտի փոխարեն հանդես էր գալիս կենդանիներին վնասող, հիվանդություն հարուցող «ազար»[67] ոգին, որին նույն շվոտահանության ծեսով հանում էին գոմերից: Օձունում պատմում էին, որ «Գ.-ի անասունները վարակիչ հիվանդութեամբ բռնուելով սկսում են կոտորուիլ: Գ. մի կով է մատղում, գոմում մոմ վառում, խունկ ծխում, որպէսզի «ազար ման ածող հրեշտակների» աչքը քաղցրանայ իւր վրայ ու թողնեն գնան: Սակայն բոլորը զուր է անցնում և կոտորածն աւելի ևս սաստկանում է: Այս ժամանակ Գ. սաստիկ կատաղում է, վերցնում է մի ահագին մահակ և անասելի հայհոյանքներ ուղղելով այդ հրեշտակներին, սկսում է ուժգին հարվածներ տալ պատերին, առաստաղին և անկիւններին: Հետևյալ օրը կոտորածը դադարում է: Միևնոյն ժամանակ հարևան պառաւը գալիս ասում է, թէ ինքը նոյն գիշերն երազում տեսել է, որ տաճկական հանդերձներով չորս հոգի, ձեռներին տէգեր բռնած, դուրս են եկել դրանց գո-մից: Պառաւը հարցրել է դրանց, թէ ովքե՞ր են և ու՞ր են գնում, նրանք էլ պատասխանել են, թէ իրենք «ազարի հրեշտակներ» են, և զզվելով Գ.-ից, գնում են Բ. քահանայի տուն: Նոյն իսկ նրանցից մինը ցոյց է տուել պա-ռաւին Գ.-ի հարուածներից վիրաւորած գլուխը: Մի քանի օրից Բ. քահանայի անասուններն էլ են սկսում կոտորուել, և սա լսելով պառաւից նրա տեսած երազը, աւելի զօրեղ միջոցի է դիմում այդ անկոչ հրեշտակներին իւր գոմից հեռացնելու: Մի մեծ կրակ է վառում գոմի մէջտեղը, եօթը շամփուր փո-փոխակի տաքացնում և կոխում պատերի, առաստաղի ծակերն ու անկիւն-ները: Հետևյալ օրը նոյն պառաւը պատմում է, թէ կրկին տեսել էր հրեշտակ-ներին մի ուրիշ գոմ փոխադրուելիս, և թէ դրանցից երկուսը կուրացել էին հնարագէտ քահանայի տաք շամփուրից»[68]: Որոշ հավատալիքների համաձայն, շվոտները գոմում ապրող կենդանիներից սիրում էին կռվարար ցուլերին, անծին ու վնասակար մատակներին և ապրում էին նրանց շուրջը, ականջների և մինչև անգամ մազերի մեջ: Ձիերի կծելը, աքացի տալը վերագրվում էր շվոտների ներկայությանն ու միջամտությանը: Շվոտները մտնում էին ախոռ, հեծնում ձիերին, վազեցնում, քրտնեցնում, հյուսում նրանց բաշի և պոչի մազերը: Սնահավատական զրույցներում շատ տարածված է չարքերի կողմից ձիու մազերը հյուսելու մոտիվը: Մարդիկ ձիու վրա կուպր քսելով բռնում էին շվոտ, սատանա և ասե-ղի կամ քորոցի միջոցով նրանց զրկում աներևույթ լինելու կարողությունից: Շվոտ-Պուպուշիկ-Փուռդիք ոգին շվոտահանության ծեսով տնից ու գո-մից դուրս հանելով՝ ժողովուրդը ցանկացել է պաշտպանել տան՝ փետրվար-մարտ ամիսներին պակասող հացի պաշարները, գարունը դիմավորելու ժամանակ կանխել չար ուժի բացասական ներգործության հնարավորությունը: Ա. Օդաբաշյանի բնութագրմամբ, «շվոտը դուրս անելու ծիսական սովորույթի մեջ պահպանված է մնացել ժողովրդական պատկերացումներով գարնան գալուստն ավետող, այդ գարունը օգտակար-պտղաբեր դարձնող, նոր սկսվող տնտեսական տարին հմայական ծիսակատարություններով ապահովող մի ծես, որը հենց իր այդ բովանդակությամբ ու նշանակութ-յամբ անմիջականորեն առնչվում է Բարեկենդանի տոնին: Այդ ծիսական սովորության խնդիրն էր ոչ միայն պահպանել նախորդ տարուց դեռևս մնացած սնունդ-պաշարեղենը, զերծ պահելով այն վնասակար ոգիների ազդեցությունից, այլև պատշաճորեն դիմավորել մարտ ամսի, գարնան հետ սկսվող նոր տնտեսական տարին, և այն նույնպես հեռացնել նույն վնասակար ոգիների ներգործությունից»[69]:Համեմատելով շվոտի մասին տարբեր գավառներում առկա զրույցներն ու հավատալիքները՝ տեսնում ենք, որ այդ ոգին հանդես է գալիս տարբեր ընկալումներով ու դրսևորումներով: Ելնելով դրա գործառույթներից՝ «շվոտ» անվան տակ կարելի է խմբավորել ժողովրդական զրույցներից մեզ հայտ- նի մոտ յոթ տասնյակի հասնող չար ոգիներից հետևյալները՝ շահապետ, շվազ, ժիվոտ, իշվուտ, սվեդի, ազար, փուռդիք, պուպուշիկ, որոնք գրեթե նույնացվում են վերոնշյալ ոգու հետ: Դժվար է հստակ սահմանել շվոտի՝ որպես չար ոգու գործառույթները, քանի որ այն չունի իր զուգահեռները այլ ժողովուրդների ոգեպաշտական պատկերացումներում և ծիսակարգում[70]: Այսինքն, շվոտի հավատալիքը բնորոշ է միայն հայ ժողովրդի հավատալի-քային համակարգին և հանդիպում է Հայաստանի գրեթե բոլոր ազգագրա-կան շրջաններում առկա սնահավատական զրույցներում:Ամփոփելով շվոտի մասին մեր ուսումնասիրությունը՝ կարելի է եզրակացնել, որ Շվոտը տոմարային ոգի է և քննվում է հիմնականում Տեառն-ընդառաջ և մասամբ Ամանոր տոների համատեքստում: Որպես Ամանորի ոգի՝ հանդիպում ենք միայն Տրապիզոնում և Մաղնիսայում: Իրենց բնույթով շվոտներն ուտող-սպառող ոգիներ են և ապրում են տներում, մառաններում, գոմերում և ջրհորների մեջ: Շվոտ-ազարը հանդես է գալիս որպես կենդանիներին հիվանդություն հարուցող, վնասող, տկարացնող ոգի: Զրույցներում շվոտը նույնացվում է սատանայի հետ և վերջինիս նման վնասազերծվում է ասեղի օգնությամբ[71]: Շվոտը վնասում է ծննդկանին և նորածնին: Նորածնին փոխելու կարողությամբ նույնանում է ալի հետ: Շվոտին կարելի է համարել նաև տարփոգի՝ հաշվի առնելով սեռական կյանքի նկատմամբ դրա հակվածությունը: Բազմաթիվ զուգահեռներ ունի խիպիլիկ, գաբուս ոգիների հետ: Շվոտին առավել բնորոշ են խաբելու, մոլորեցնելու, կերպարանափոխվելու հատկանիշները, և այն հանդես է գալիս արտաքին տեսքի ամենատարբեր նկարագրություններով ու ընկալումներով: Նրան առավել բնորոշ է չափազանց նիհար և բարձրահասակ լինելը (Շիրակ, Սեբաստիա, Նոր Բայազետ): Զրույցներում շվոտը հանդես է գալիս նաև անիվի (Նոր-Նախիջևան) և իրական մարդու՝ պառավի կերպարանքով (Մուսա լեռ):

ШВОТ В АРМЯНСКИХ НАРОДНЫХ СУЕВЕРНЫХ РАССКАЗАХ

ГАЛСТЯН А.Г.

Резюме

В армянских народных суеверных рассказах наиболее часто встречающимся духом является швот. Это календарный дух, главным образом рассматриваемый в контексте праздника Трндез и, в частности, Нового года. Согласно народным представлениям, швоты–незримые духи, в зимние месяцы поселяющиеся в домах. В начале весны они изгонялись из дома посредством ритуала изгнания (выведения) швота. Вера в швота характерна лишь для системы верований армянского народа и встречается в суеверных рассказах почти всех районов Армении.

SHVOT IN THE ARMENIAN FOLK SUPERSTITIOUS STORIES

H. GALSTYAN

Abstract

In the Armenian superstitious stories, the spirit called shvot is common and often mentioned. It is a calendar spirit that is mainly discussed in the context of the Trndez feast, and, in particular, in the context of the New Year. According to the folk notions, shvot spirits spend the winter in peoples’ houses, and in the beginning of spring, the people chase them out from their houses thanks to the special activity – ritual of driving shvot. The shvot belief is inherent to the system of beliefs of the Armenian folk and can be met in superstitious stories of almost all ethnographic regions of Armenia.

Заметки

[←1]

Սարգսյան Ա., Հայոց լեզվի բարբառային բառարան, հ. Դ, Ե., 2007, էջ 283:

[←2]

Ֆշալեն վազող վիշապ օձ, շըվոտ հրեշը մտացածին, հրէշաբարոյ (Գաբիկեան Կ., Բառգիրք սեբաստահայ գաւառալեզուի, Երուսաղէմ, 1952, էջ 588):

[←3]

Աճառյան Հ., Հայերեն արմատական բառարան, հ. Գ, Ե., 1977, էջ 538:

[←4]

Նույն տեղում, էջ 537-538:

[←5]

Հայկունի Ս., Շուոտ եւ դովլաթ. ժողովրդական հաւատալիք (Արարատ, 1895, N 6, էջ 210):

[←6]

Սիմոնյան-Մելիքյան Լ., Տոմարային ծիսաշար, հ. 2, Ե., 2007, էջ 67:

[←7]

Օդաբաշյան Ա., Ամանորը հայ ժողովրդական տոնացույցում (Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն, հ. 9, Ե., 1978, էջ 34):

[←8]

«…Էին Շահապետք վայրաց. իբրև պահապանք կամ բնակողք երկրի այլ և այլ դրից, անտառաց, ձորոց, լերանց և անապատ տեղեաց, այլ և գերեզմանաց. …շատ հեղ օձակերպ համարուին, և դժոխոց տիրողքն այլ Շահապետ կոչուին» (Ալիշան Ղ., Հին հաւատք կամ հեթանոսական կրօնք Հայոց, Վենետիկ, 1910, էջ 199-200):

[←9]

Տե°ս նույն տեղում:

[←10]

Մխիթարեանց Ա.,Փշրանք Շիրակի ամբարներից (Էմինեան ազգագրական ժողովածու, հ. Ա, Մոսկուա-Ալէքսադրապօլ, 1901, էջ 191):

[←11]

Харатян З. Культовые мотивы семейных обычаев и обрядов у армян (Армянская этнография и фольклор, т. 17, Е., 1989, с. 47).

[←12]

Հայկունի Ս., նշվ. աշխ., էջ 210:

[←13]

Սիմոնյան-Մելիքյան Լ., նշվ. աշխ., էջ 66:

[←14]

Քէշիշեան Վ.,Հաճըն-Տօներ, Յուշամատեան, 2014 http://www.houshamadyan.org/arm/ mapottomanempire/adanavilayet/hadjin/religion/festivals.html

[←15]

Տե´ս Հայոց լեզվի բարբառային բառարան, հ. 4, Ե., 2007, էջ 283:

[←16]

Շվոտ-փետրվար ամսվա երազներին Բուլանըխում չէին հավատում, կարծում էին, որ շվոտները քնի մեջ խաբում են մարդկանց սուտ երազներով [տե´ս Բենսէ, Բուլանըխ կամ Հարք գաւառ (Ազգագրական հանդէս, գիրք Զ, Թիֆլիս, 1900, էջ 10, 54)]:

[←17]

Ահարոնեան Ա., Հայկական հին հաւատալիքները (Հայրենիք, Պոսթըն, 1939, N 2, էջ 88):

[←18]

Լալայեան Ե.,Նոր-Բայազէտի գաւառ (Ազգագրական հանդէս, հ. XVII, Թիֆլիս, 1908, էջ 107-108):

[←19]

Տէր-Ներսեսեան Ն.Ս., Սիվրիհիսարցի կինը (Բիւրակն, 1900, N 4, էջ 52):

[←20]

Նմոյշներ Մաղնիսայի գաւառաբարբառէն (Բիւրակն, 1899, N 19, էջ 293):

[←21]

Տե°ս Ճըլճըլեան Յ., Շուոտ (Բիւրակն, 1898, N 4-35, էջ 618-619):

[←22]

Նույն տեղում, էջ 619:

[←23]

Շիրակի Վահրամաբերդ գյուղի բնակիչներից մեկը Տըրընդեզի օրերին իրենց տուն է կանչում գյուղում հայտնի սրախոս Հայկան Ապորը: Ցույց է տալիս գոմի անասուններին և խոտի դեզից մնացած մի կույտ և հարցնում.- Հայկան Ապեր, ըսկան խոտը անասունին կհերիքե՞ մինչև գարուն: Հայկան Ապերը նայում է` մի գոմ տավար, մի թիքա խոտ և ասում է տանտիրոջը.– Ախպեր ջան, օր հեչ չտաս, բանըմ էլ գավելնա» (Գալստյան Հ., Դաշտային բանահյուսական նյութեր, 2009, տետր N 4, թ. 12):

[←24]

Հակոբյան Գ., Ներքին Բասենի ազգագրությունը և բանահյուսությունը, Ե., 1974, էջ 233:

[←25]

Նույն տեղում:

[←26]

Հայկունի Ս., նշվ. աշխ., էջ 210:

[←27]

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 211:

[←28]

Դովլաթին համարժեք է վանեցիների շնողք ոգին, որն ապրում է բոլոր տեսա- կի ուտելիքների ամանների մեջ: Երբ ուտելիք են վերցնում ամաններից, «Հիսուս Քրիստոս» են ասում, որպեսզի «Շնողք մեջեն չէլնի», արագ չվերջանա: Վերցրածից մի քիչ տեղն են լցնում, որ եթե շնողքը գնացել է, հետ գա [Լալայեան Ե., Վասպուրական (Ազգագրական հանդէս, գ. XXVI, Թիֆլիս, 1916, էջ 205)]: Այսօր էլ, երբ քա-հանան տնօրհնեք է անում, տանտիրուհուն հանձնարարում է մինչև հաջորդ տնօրհնեք ամանները մինչև վերջ չդատարկել:

[←29]

Բենսէ, նշվ. աշխ., էջ 10:

[←30]

Ղանալանյան Ա., Առածանի, Ե., 1960, էջ XXI–XXII:

[←31]

Աբրահամյան Կ., Ապարանի շրջանի Վարդենուտ գյուղի ազգագրական նյութեր, 1965 թ. (Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի ազգագրական և բանա- հյուսական արխիվ, թղթ. 1, մաս 2-րդ, թ. 46-47):

[←32]

Սիմոնյան Լ., Հավքն իր թևով, օձն իր պորտով, Ե., 2011, էջ 14:

[←33]

Հակոբյան Գ., Ներքին Բասենի ազգագրությունը և բանահյուսությունը, Ե., 1974, էջ 271:

[←34]

Նյութերը տրամադրելու համար շնորհակալություն եմ հայտնում ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի կրտսեր գիտաշխատողներ Լ. Մկրտումյանին և Ն. Շամամյանին:

[←35]

Սիմոնյան Լ., Տոմարային ծիսաշար, հ. 1, Ե., 2006, էջ 23-24:

[←36]

Մխիթարեանց Ա., Փշրանք Շիրակի ամբարներից (Էմինեան ազգագրական ժողովածու, Մոսկուա-Ալէքսանդրապօլ, 1901, էջ 191):

[←37]

Գրիգորյան Ռ., Գեղարքունիք (Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն, հ. 14, Ե., 1983):

[←38]

Հայկունի Ս., նշվ. աշխ., էջ 212:

[←39]

Լաշին Սև ծովի ափամերձ շրջաններում տարածված հավամրգազգիների ընտանիքին պատկանող ծաղկաբույս է, կոչվում է նաև մրտավարդ, վարդածառ, ալպիական վարդ, եղրի (լատ.` rhododendron) (Գուլյան Ա., Բալայան Կ., Բուսանունների հայերեն, լատիներեն, ռուսերեն բառարան, Ե., 2013, էջ 46-47, Աղայան Է., Արդի հայերենի բացատրական բառարան, հ. 2, Ե., 1976, էջ 1035): Ղ. Ալիշանի հաղորդ-մամբ՝ լաշին արմատ է, որի տերևներն ունեն թթենու տերևի նմանություն (տե՛ս Ալիշան Ղ., Հայբուսակ կամ հայկական բուսաբառութիւն, Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1895, էջ 211): Կարծում ենք, որ Տրապիզոնի գյուղերի բնակիչները լաշի բույսին վերագրել են չարխափան, չարահալած նշանակություն:

[←40]

Հայկունի Ս., նշվ. աշխ., էջ 211:

[←41]

Տե°ս Գաբիկեան Կ., Բառգիրք սեբաստահայ գաւառալեզուի, Երուսաղէմ, 1952, էջ 493:

[←42]

Գ. Ա., Մշեցի կինը (Բիւրակն, 1898, էջ 58):

[←43]

Հալաջյան Գ., Դերսիմի հայերի ազգագրությունը (Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն, հ. 5, Ե., 1973, էջ 43):

[←44]

Նարվերն ու իր Ինճեն (Անահիտ, Փարիզ, 1931, N 1-2, էջ 20):

[←45]

Ապառաժ, ժայռ, արտասովոր խոշոր ու սեպ քար (տե՛ս Մելիքեան Ե., Հարք Խնուս, Անթիլիաս-Լիբանան, 1964, էջ 486):

[←46]

Նույն տեղում, էջ 404:

[←47]

Տե´ս նույն տեղում, էջ 408:

[←48]

Տե´ս Հայկունի Ս., նշվ. աշխ., էջ 213:

[←49]

Լալայեան Ե., Նոր-Բայազէտի գաւառ, էջ 108:

[←50]

Մալաքետաուս–եզդիների հեթանոսական աստված (Ավդալ Ա., Եզդի քրդերի հավատալիքները, Ե., 2006, էջ 184):

[←51]

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 47:

[←52]

Սվեդին իր արտաքինի նկարագրությամբ շատ նման է եզդիների «ռաշեշավե» կոչվող ոգուն: Դրանք այնքան բարձրահասակ են, որ գլուխները անհնար է տեսնել: Գիշերները, երկար ման գալուց և հոգնելուց հետո, սրանք մտնում են քարանձավները, կուչ գալիս ու քնում (տե՛ս նույն տեղում, էջ 48-49):

[←53]

Բանասաց՝ Վարդանյան Արաքսի Պետրոսի, ծնվ. 1915 թ. Ղարսի Ուղուզլու գյուղում: 1932-ից ապրում էր Շիրակի Մարմաշեն գյուղում:

[←54]

Գաբիկեան Կ., նշվ. աշխ., էջ 493:

[←55]

Լալայեան Ե., Նոր-Բայազէտի գաւառ, էջ 108:

[←56]

«Բրոտ» նշանակում է «բողոքական» [Երիցյան Ա., Բողոքականությունը տաճկա-կան Հայաստանում (Փորձ, Տփխիս, 1879, N 2, էջ 110)]: Ազգագրագետ Ս. Մկրտչյանի բանավոր հաղորդմամբ, «բրոտ»-ը առաջացել է ռուսերեն «протестант» բառից:

[←57]

Ծերոն Մ.Պ., Բարջանճ գիւղ (Համայնապատում, Պոստոն, 1938, էջ 126):

[←58]

Գյոզալյան Գ., Մուսա լեռան ազգագրությունը, Ե., 2001, էջ 231:

[←59]

Մ. Աբեղյանը իր «Հայ ժողովրդական հավատքը» աշխատության մեջ տարփոգի- ներ է համարում քնած մարդկանց մարմինը վնասող չարքերին (խպիլիկ, ալք) (տե՛ս Աբեղյան Մ., Երկեր, հ. Է, Ե., 1975, էջ 35):

[←60]

Տե´ս Շահազիզ Ե., Նոր-Նախիջեւանը եւ Նոր-Նախիջեւանցիք (Ազգագրական հանդէս, գիրք IX, Թիֆլիս, 1902, էջ 18, 57):

[←61]

Բասենում, Արարատում, Մուշում, Վանում, Շիրակում, Բուլանըխում և այլուր փուռդիք-փուռնիթ, նաև փուռնուջ (Վաղարշապատ, Օշական, Աշտարակ, Փարպի) է կոչվում թոնրի մեջ ընկած (Շիրակում՝ «կուտ գնացած» հացը), կիսախմոր վիճակում գտնվող հացը, որը հրեշտակների բաժինն էր համարվում: Այսպես էր կոչվում նաև եզրերը հաստ, ձվաձև, ռափաթայով թխած հացը, որոշ տեղերում էլ կճուճի վրա՝ թոնրի մեջ թխած հացը (Ամատունի Ս., Հայոց բառ ու բան, Վաղարշապատ, 1912, էջ 660): Վանում հայտնի է փուռնիկ ձևով (տե´ս Սրվանձտյանց Գ., Երկեր, հ. 1, Ե., 1978, էջ 40, 350):

[←62]

Ավագյան Ս., Արճակ (Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն, հ. 8, Ե., 1978, էջ 89-90):

[←63]

Զոզան (քրդ.) – արոտավայր, կանաչ դաշտ, նաև ամառանոց:

[←64]

Լալայեան Ե., Վասպուրական (Ազգագրական հանդէս, գիրք XXV, էջ 58):

[←65]

Բենսէ, նշվ. աշխ., էջ 10:

[←66]

Հայկունի Ս., նշվ. աշխ., էջ 210:

[←67]

«Ազար» բառը Արարատում, Թբիլիսիում, Ղարաբաղում, Շամախիում, Մեղրիում նշանակում է «ցավ, հիվանդություն» (տե՛ս Հայոց լեզվի բարբառային բառարան, հ. Ա, Ե., 2001, էջ 7):

[←68]

Լալայեան Ե., Բորչալուի գաւառ (Ազգագրական հանդէս, գիրք X, էջ 214-215):

[←69]

Օդաբաշյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 36:

[←70]

Այս կարծիքն առաջին անգամ հայտնել է ազգագրագետ Զ. Խառատյանը (տե՛ս Харатян З., նշվ. աշխ., էջ 48):

[←71]

Տե՛ս Գ. Ա., Մշեցի կինը, էջ 58: