18.Khachmanyan217-231
Author: Неизвестный
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00

ՄՇԱԿՈՒՅԹ ԵՎ ԱՐՎԵՍՏԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԱԿԱՆ ՀԱՆԴԵՐՁԱՆՔԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏԱՐԲԵՐԱԿԻՉ ՏԱՐՐԵՐՆ ՈՒ ԴՐԱՆՑ ԽՈՐՀՐԴԱՊԱՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԽԱՉՄԱՆՅԱՆ Ս.Հ.

Կաթողիկոսական խույրը, արտախուրակները, գավազանն իր դաստառակով, կոնքեռը, մատանին և հողաթափերը, որպես Հայ առաքելական եկեղեցու հոգևոր արքայի նվիրապետական կարգի ցուցիչներ, օժտված են հզոր խորհրդաբանական իմաստներով: Մաշտոցներում նշվում է. երբ որ «արկանեն զսպիտակ Հայրապետական Քօղն ոսկեթել ի գլուխս Նորա, եւ կապեն զԿոնքեռն զգօտեաւն յաջող կողմն», և ապա «տան ի ձեռն զԳավազանն Հայրապետական զանուանեալն «Լուսաւորչի»: Եւ յետ այնորիկ կոչի Կաթողիկոս Ամենայն Հայոց»[1]:

Խույրը՝ բարձրադիր, ոսկեպաճույճ, թագ-գլխանոցն է, որ Հայ եկեղեցում կրում են միայն եպիսկոպոսները և կաթողիկոսները եկեղեցական հանդիսավոր արարողությունների ժամանակ միայն: Այն կազմված է երկու հարթ մասից, որոնք վերևում արտաքուստ անջատվում են իրարից, կոնաձև են և սրածայր գագաթներին կրում են փոքրիկ խաչեր[2]: Խույր` նշանակում է թագ, միթր[3], վարսակալ, արտախուրակ, շարփուշ[4]:

Ակնհայտ է խույրի ձկնային կոդը: Բաբելոնյան պատմիչ Բերոսոսը նկարագրում է, որ սկզբնական ժամանակներում, երբ երկիրը բնակեցված էր նախնական մարդկանցով, ծովից դուրս եկավ մի ձկնակերպ հրեշ` Օաննես անունով: Ձկան գլխի և մարմնի ծածկույթի տակ նա ուներ մարդկային գլուխ և մարմին: Ձկնատիպ աստծու միջագետքյան անվանումն է Հայա-Էնկի[5]: Պատմիչը վկայում է նաև, որ Օաննեսը մարդկանց ծանոթացրել է գրերին, սովորեցրել է գիտություն և տարբեր արվեստներ, ճարտարապետություն, օրենք, երկրաչափություն, նաև մարդկանց ծանոթացրել է սերմերին և պտուղներին: Հետազոտողները հավաստում են, որ Enki (Ea) կոչվող «կես-ձուկ, կես-մարդ» աստվածությունը ևս տիեզերական կարգ ու կանոնի հաստատողն էր և աստվածային օրենքների պահապանը[6]:

Ձուկ-աստծո պաշտամունքը առկա է նաև հայկական մշակույթում[7], վկայված է ձկան պատկերով «վիշապ» անվանումով հսկա քարե արձաններով, որոնք թերևս նվիրված են եղել Ձուկ-աստծուն[8]: «Վիշապները» դրվել են ջրի ակունքների կամ ջրանցքների մոտ[9]: Պտտահողմը հայերի մոտ «Վիշապ կամ Ձկնամբ անուններն է կրել»[10]: Հետագայում ձկան խորհրդաբանությունը վերագրվեց նաև Քրիստոսին[11]:

Անհնար է անտեսել Էնկի աստծո «ձկան գլուխ» գլխանոցի և Ծոփքի հայկական թագավորներից Քսերքսեսի դրամի վրա ներկայացված թագավորական թագ-գլխանոցի նմանությունը: Քսերքսեսի գլխարկը հիշեցնում է ձկան կիսաբաց բերան[12], և այս գլխանոց-թագի խորհրդաբանությունը հավանաբար հնարավոր չէ այլ կերպ մեկնաբանել, քան որպես ասորեստանյան Ձուկ-աստծո գլխանոցի արձագանք, որն անժխտելի ցուցիչն էր իր էության, կոչման և առաքելության: Եթե շարունակելով դիտարկենք Տիգրան Մեծի կամ Արտավազդի թագերի կառուցվածքը[13], ապա Քսերքսեսի թագը կդառնա կապող օղակ Ձուկ-աստծո և հայ թագավորների թագերի միջև:

Վ. Հացունին Քսերքսեսի գլխանոցն անվանում է եզակի իր ձևի մեջ, նշելով, որ նման թագը հայկական արմատներ պիտի ունենար: Նա այս թագը նմանեցնում է եպիսկոպոսական խույրին, հաստատելով, որ հայոց հեթանոս թագավորները քրմեր էին նաև[14]: Հացունին հավաստում է, որ Տիգրանի թագը կրոնական խորհրդանիշ պետք է ունենար: Հետևաբար, ինչպես Տիգրան II-ի և իր հետնորդների ճառագայթաձև «հայկական» կոչված թագերը, այնպես էլ կաթողիկոսական խույրը պետք է որ նույն ծագումն ունենային:

XII դարի առաջին կեսին գրված՝ Հաղպատի ավետարանի խորանապատկերի լուսանցքում պատկերված Շերանիկը կրում է կաթողիկոսական խույրին հար և նման շքեղ գլխանոց[15]: Ա. Պատրիկը Շերանիկի հագուկապը, իր շքեղ գլխանոցի հետ, համարում է վրացական մշակութային ազդեցություն՝ պատճառաբանելով, որ Շերանիկի գլխանոցը նման է Հառիճի եկեղեցու արևելյան պատին պատկերված Զաքարե սպասալարի գլխանոցին[16]: Ա. Պատրիկը գտնում է, որ այս պատկերում Զաքարե սպասալարի գլխանոց-թագը թագակապով և իր կառուցվածքով համանման է Քսերքսեսի թագին: Շերանիկի թագը, համեմատած Զաքարեի թագին, քիչ ավելի բարձր է և խաչազարդ, որ հավանաբար կրոնական ենթատեքստ և խորհրդաբանություն ունի: Հետևաբար, այս երկու թագերն իրենց հերթին կապող օղակ են Քսերքսեսի թագի և եպիսկոպոս-կաթողիկոսի խույրի միջև[17]:Ուրեմն, Տիգրան Մեծի ճառագայթաձև թագն ուսերին իջնող ապարոշ-արտախուրակով և թագակապով, որոշակի ձևափոխումներով, պահպանվել է այժմյան կաթողիկոսի հանդերձանքի համալիրում, որպես հանդերձի ամենակարևոր, տարբերակիչ մաս: Նոր կրոնի խորհրդաբանական միջավայրում խույրը՝ ձկան խորհրդաբանությամբ, փոխարինել է ճառագայթաձև ոսկե թագին: Ապարոշը թագից անջատվել և վերափոխվել է վակասի, իսկ թագակապին փոխարինել են արտախուրակները: Հայոց լեզվում բոլորն էլ ունեցել են թագի և խույրի նշանակություն:

Արտախուրակները երկու նեղ ժապավենաձև, աստառով ամրացված, շքեղորեն զարդարուն կտորի շերտեր են: Դրանք կցված են եպիսկոպոսի և կաթողիկոսի վակասի թիկունքի երկու հակադիր կողմերում և քիչ լայնանալով` կախվում են թիկունքն ի վար, թեև ըստ ավանդության, թագ-խույրի մասն են կազմել[18] և կախվել են նրա հետևի մասում: Պահպանված արտախուրակների ծանրակշիռ մեծամասնությունը ներքևի ծայրերում զարդարված է ծոպափնջերով:

Արտախույրը, ըստ Ալիշանի, ունի կիսաթագ կամ ապարոշ իմաստները[19]: Ա. Մնացականյանի կարծիքով` արտախուրակ կամ արտախույր բառերը նույնիմաստ են և նշանակում են թագ, գմբեթ կամ գմբեթազարդ: Ըստ նրա` երկուսն էլ հնում կապված են եղել Կենաց ծառի և պտղաբերության իմաստի հետ և հետևաբար նմանեցվել են նրանց[20]: Ոչ պաշտոնական միջավայրում արտախույրը փոխարինում էր թագին[21]:

Կարծես պարզ է դառնում, թե ինչու մինչև XII դարը հոգևոր արքայի արտախուրակները կախվում էին խույրից[22]: Հետագայում՝ վակասի որդեգրումից հետո, անհարմարության պատճառով, արտախուրակներն անջատվեցին խույրից և ամրացվեցին վակասին: Օրմանյանը նկատում է, որ երբեմն ժամարար եպիսկոպոսները պատարագի ընթացքում, խույրը հանած ժամանակ, նախընտրում են արտախուրակները թողնել իրենց տեղում` որպես եպիսկոպոսական աստիճանի ցուցիչ, և ավելացնում է, որ այդ «բոլորովին հակառակ է ծիսական կիրառությանը, որովհետև արտախուրակները առանց խույրի չեն կարող գոյություն ունենալ»[23]: Հետևաբար արտախուրակները հեթանոս թագավորների կրած արքա- յական ապարոշին և թագակապին փոխարինող գլխազարդի անբաժանելի մասերն են և իրենց կարևորությամբ ու խորհրդաբանությամբ համարժեք են: Գոտիները, հատկապես ոսկուց և արծաթից պատրաստվածները, շատ մշակույթներում, այդ թվում` հայկական մշակույթում, դեռ վաղնջական ժամանակներից բազմազան խորհրդաբանական իմաստներ ու ծիսական նշանակություն ունեին: Այն կամար է[24], առնվազն 5 սմ լայնությամբ, որ հետևից բերվում և փորուրարի վրայից ճարմանդով ամրացվում է առջևում[25]: Իշխանություն չունեցող հոգևորականը գոտի կապելու իրավունք չունի[26]: Գոտին կաթողիկոսին շնորհվում է իշխանության իր բարձրագույն պաշտոնին նշանակվելիս: Տրված իրավունքների հետ մեկտեղ այն կաթողիկոսից ակնկալում է նվիրվածություն, ուժ, առաքինություն, արժանիք[27]:Հայկական էպոսի առաջին հսկան՝ Սանասարը, արժանի եղավ իր գոտին կապելու միայն այն ժամանակ, երբ «աստծու շնորհքը առավ», երբ որ «Ըզզրեհի քամար կապեց,- քամար մեջքով էր»[28]: Գոտու ճարմանդը նույն խորհրդաբանությունն ունի: Քանի որ ճարմանդը շփվելով մաշում է գոտին և դրանով վերադառնում է իր սկզբնական վիճակին: Այն ձեռք է բերում ցիկլային ուժ-կարողություն, խորհրդանշում է հավերժական վերադարձ: Այս պատճառով էլ ճարմանդն ընդհանուր առմամբ խորհրդանշում է ճակատագիր[29]:

Կոնքեռը՝ ոչ շատ մեծ, քառակուսի, ընտիր կտորներից պատրաստված, բարձրարվեստ ասեղնագործությամբ և երեք անկյունային ծոպերով զարդարուն կտոր է և կախվում է կաթողիկոսի գոտուց՝ ձախ ազդրի վրա: Հայոց եկեղեցում այն կաթողիկոսի մենաշնորհն է և կաթողիկոսական գավազանի հետ՝ նրա հոգևոր աստիճանի ցուցիչը[30]:

Վ. Հացունին հաստատում է, որ XIV դարում, ըստ Կաթողիկոսօրհնեքի, կոնքեռը ձեռքին էին բռնում և այն կոչել էին «ձեռնուրար»[31]: Հեղի- նակը շարունակում է, որ այն առաջին անգամ երևացել է Վենետիկի կաթողիկեի մկրտարանի գմբեթին պատկերված հայրապետների վրա, և հավանաբար այնտեղից էլ անցել է հայ կաթողիկոսներին[32]:

Հայ պատմիչների կողմից կոնքեռին բազմազան խորհրդաբանական նշանակություններ են վերագրվել, ինչպես «հովուական մախաղ...ի նշան ղենջակին Յիսուսի... զտախտակն դատաստանաց» և այլն[33]: Այս ծայրագույն պատիվը չէին կարող հենց այնպես որդեգրեին հայոց հայրապետները: Մյուս կողմից էլ վկայություններ չկան հունաց կողմից այն Հայոց եկեղեցուն ուղարկված լինելու մասին: Կամ ինչպե՞ս, որտեղի՞ց այն հայտնվեց Վենետիկի հայրապետների հանդերձի համալիրում կամ ի՞նչ խորհրդաբանությամբ:

Ըստ հինդուիզմի և բուդդիստական ավանդույթների` մանդալան, որ նույնպես քառակուսի է, նշանակում է «շրջան» և աշխարհի հոգևոր արտահայտությունն ու խորհրդանիշն է: Մանդալան նաև խտացնում, որոշակիացնում և ներկայացնում է սուրբ տարածք, խորան և տաճար[34]: Հնդկական կրոնածիսական ավանդույթներում կոնքեռը նաև նշանակում է «սեղան կամ տաճար», ենթադրում է աստծո ներկայությունը համայն տիեզերքի կենտրոնում՝ այն Բրահմայի կամ Բուդդայի տեղն է՝ ամբողջականություն խորհրդաբանությամբ[35]: Ի տարբերություն դինամիկ շրջա- նագիծ-կլորի՝ քառակուսին ստատիկ է, ռացիոնալ և խորհրդանշում է երկիրը, կարգը, արդարությունը: Ըստ հին փիլիսոփայությունների, այն խորհրդանշում է նաև աշխարհի չորս կողմերը, չորս եղանակները, չորս տարրերը, և վերջին հաշվով չորսը աստվածայինը խորհրդանշող թիվն է: Քրիստոնեական խորհրդաբանության մեջ քառակուսին խորհրդանշում է քառաթև խաչը, դրախտից դուրս եկող չորս գետերը, ավետարանները, ավետարանիչներին, գլխավոր հրեշտակապետերին և այլն: Ըստ էության, այս կարևորագույն խորհրդանիշ զարդը բոլորովին էլ պատահական չէ, որ քառակուսի ձև ունի:

Եթե կոնքեռի քառակուսի ձևը դիտարկենք նրա երկրաչափական խորհրդաբանության տեսանկյունից, ապա այն անշարժ կենտրոնով քառաթև խաչ է: Քառակուսու դինամիկան արտահայտվում է խաչով, որի կենտրոնից, թևերի ուղղությամբ այն շարժվում է դեպի տիեզերքի չորս կողմերը: Քառակուսին, որ տիեզերքի խորհրդանիշն է՝ «Աստվածային Կատարելության» իմաստով, իր անշարժ կենտրոնում ենթադրում է Հիսուսին[36]:

Մ.թ.ա. I դարում Կոմագենեի Երվանդունյաց հարստության արքաներն իրենց գոտու աջ կողմից` աջ ազդրի վրա կախվող, հինգ առյուծազարդ մեդալիոններով զարդարված ուղղաձիգ, ծառանման զարդեր էին կրում, որ անպայմանորեն խորհրդանշում էր կրողների բացառիկ կոչումն ու պատիվը: Կնշանակի դրանից դարեր առաջ դեռ, եթե ոչ ավելի վաղ, նման ավանդույթ գոյություն է ունեցել հայոց արքայական հանդերձանքի համալիրում: Քանի որ Երվանդունյաց և հետագայում նաև Արտաշեսյան հարստության արքաները նաև քրմեր էին, կնշանակի գոտու աջ կողմից կախվող տիտղոսակիր կարևոր նշան-պատիվ խորհրդանշող տարր կրելու ավանդույթը վաղեմություն ունի և առաջացել է հարյուրամյակներ առաջ[37]:

Օձազարդ գավազանը կաթողիկոսի մյուս կարևոր տարբերակիչ և խորհրդաբանական տարրն է: Գավազանները պատրաստվել են փայտից, մետաղից, ոսկորից կամ ապակուց, զարդարվել են թանկարժեք քարերով և կրողի հասակից բարձր են[38]: Գավազանները եղել են խաչագլուխ[39] կամ կորագլուխ և հնում կոչվել են «կնիք» և «ամփիռ»: Սրանք տարբերվել են հասարակ գավազաններից և կոչվել «մաքրության ցուպ»՝ «հիշատակ չարչարանաց»[40]:

Կաթողիկոսական գավազանը տրվում է ձեռնադրության ժամանակ, հատուկ օրհնությամբ և աղոթքով: Այս լրապիտույքը քրիստոնեական եկեղեցում մեկնաբանվում է որպես Լուսավորչի գավազան, որն ունի «հովուի ցուպի ձև և կլոր գլխով» է: Կաթողիկոսը վեհարանից դուրս գալիս, սովորաբար, իր ձեռքին ունենում է իր Հայրապետական Ասա-Ցուպը[41]:

Եպիսկոպոսական կլորագլուխ գավազանը՝ չորս օձերով շրջափակված, «կրկին անգամ շրջվելով իր մեջ»[42], նշանակում է ամբողջ, բացարձակ, կատարյալ, աստվածային իշխանություն[43]: Այժմ կաթողիկոսական կրկնապտույտ գավազանը կլորագլուխ է՝ գլուխը դեպի ներս ուղղված չորս կամ վեց օձերով, ծիսական առիթների կամ ձեռնադրությունների ժամանակ զարդարվում է նաև դաստառակով:

Ըստ միջագետքյան որոշ աղբյուրների` հեթանոս աստվածները իրենց և մարդկանց միջև, որպես միջնորդներ, կարգեցին թագավորներ: Թագավորները պետք է ապահովեին ժողովրդի պաշտամունքը աստվածների հանդեպ և միևնույն ժամանակ նրանք պետք է դառնային աստվածային ուսմունքը և օրենքները երկիր տեղափոխող միջոց: Ըստ որոշ աքքադական գրությունների` թագավորներին ընտրում էին աստված- ները, և նրանց թագավորական գլխավոր խորհրդանիշ հանդերձի տարրը՝ թագը, գավազան-մականը կամ հովվական գավազանը, որն արդարության և ճշմարտության խորհրդանիշն էր, տարվում էր երկինք և դրվում գլխավոր աստված Անուի առջև[44]: Այս պատճառով էլ հավանաբար և հատկապես օձագլուխ գավազանները կոչվել են «axis mundi», տիեզերական առանցք կամ կապ երկրի և երկնքի միջև, որով որոշակի լրաբեր աստվածներ կարող էին «ճամփորդել» երկրի և երկնքի միջև[45]:Օձը քրիստոնեական խորհրդաբանության մեջ ունի բացասական խորհրդանիշ՝ այն դրախտի չարաբաստիկ օձն է, սակայն զարդարում է հոգևոր հովվապետի գավազանը[46]: Հին Միջագետքում և Եգիպտոսում «խորագետ օձը» տիեզերական «գաղտնիքների գիտակ», «աստվածային օձ» Էնկին էր: Նրան նվիրված տաճարներն անվանվում էին «Օձի տուն-մեհյան-տաճար»: Հին Եգիպտոսում Էնկիի խորհրդանշանը աստված-օձն էր, իսկ նրա անվան հիերոգլիֆը և խորհրդապատկերը՝ «PTAH», ժառանգականության կրկնապարույրն էր` համարվում էր կյանքի ու մահվան գաղտնիքների բանալին: Այն զարդարում էր աստվածորդի փարավոնի ճակատը և հանդես գալիս որպես հոգու ենթագիտակցական ամենատես աչք[47]: Հին Շումերում Էնկիի անունը նշանակում էր նաև «Ծառի տեր», որը աստվածային գաղտնի, ճշգրիտ գիտելիք-գիտությունների՝ հատկապես բժշկության պահապանն ու գիտակն էր և ստեղծել էր մարդուն: Մահվան ու վերածնման գաղտնիքները նա սովորեցրել էր միայն իր որդուն, որի խորհրդաբանական պատկերը միջագետքյան արվեստում ժառանգականության կրկնապարույր` իրար փաթաթված երկու օձերն էին[48]: Մի շարք այլ հին մշակույթներում օձը ներկայացնում է կյանքը արարող և պահպանող «հին աստծուն», որին «գահ-ընկեց արեցին» նորամուտ կրոնները[49]: Տիեզերական օձը տիրում էր նաև վերերկրային կամ երկնային ջրերին, դրանով էլ երբեմն անցնում էր կայծակ-ամպրոպի այծ-աստծո տիրույթը և հանդես էր գալիս կոտոշներով[50]:

Տիեզերական օձը նաև սեռական փոխհարաբերությամբ ինքնասաղմնավորող էություն էր, որ շրջանաձև ցիկլային արտահայտություններով շարունակաբար փոխում է կյանքը մահվան կամ հակառակը: Ինքն իր պոչը խածող օձը ինքն իր կենտրոնի շուրջը շարունակապես պտտվող նախնական օձն է՝ շրջանագիծը[51]:

Հայաստանում բազմաթիվ են օձի անունը կրող վայրերը, ինչպես օրինակ՝ Օձտեղ, Օձաբերդ, Օձ գետ, Օձուն, Օձին, Վիշապքաղաք: Հայոց հեթանոսական գլխավոր աստված Վահագնի տիտղոսանունը Վիշապաքաղ էր, և կամ Տիգրանը մարերի թագավորի տեսիլքում հայտնվել էր վիշապին հեծած: Ըստ Ալիշանի` վիշապ նշանակում է «մեծամեծ օձ» և վիշապի վերջնամասնիկ - ապը «ջրի նշանակ է»: Հավանաբար այս պատճառով էր, որ հին հայերի դրոշը վիշապապատկեր էր[52]: Այս դիցը նաև աղերսվում էր պտտահողմի հետ և կրում էր Վիշապ-Ձկնամբ-Թաթառ անվանումը[53]:

Բիայնական դիցաբանական կառույցում Հալդի աստծո խորհրդապատկերը եռաժանի է՝ որ շումերերեն նշանակում է «Մեծ», «լուսավորել» կամ «արարիչ», խեթերեն՝ «տեր» և այլն: Միջնադարյան հայերենում այս պատկերագիրը, փոքր-ինչ փոխվելով, նմանվում է օձագլուխ գավազանի և նշանակում է «Սկիզբն»[54]:

Ցավոք, ապացույցներ չունենք, թե գերագույն աստվածություն Խալդին իրականում ինչպիսի գավազան է կրել[55], սակայն դատելով նրան վերագրվող պատկերագրից և պատկերագրի իմաստներից` այն պետք է որ նման լիներ քրիստոնեական եկեղեցու բարձրաստիճան հոգևորական- ների գավազաններին:

Ծիսական գավազանը, բացի օձի խորհրդաբանությունից, հանդես է գալիս նաև որպես Կենաց ծառ: Միջնադարյան մանրանկարչության մեջ առկա են «ծաղկած» գավազանների պատկերներ, որոնք ներկայացվում են վարսանդապտղային զարդերով, հատիկազարդ պսակներով[56]:

Ժամանակակից կաթողիկոսի կլորագլուխ գավազանը, իր ոսկեգույն ոստերով և օձերի գլուխներով զարդարված, պարփակում և ամբողջացնում է Կենաց ծառի և օձ աստծո խորհրդաբանությունները: Պետք է հիշել, որ դրախտի հայտնի էպիզոդում ծառն ու օձը հանդես են գալիս միասնաբար: Եթե պարզեցնելու լինենք գավազանագլխի կառուցվածքը՝ կստացվի օձի կամ «վիշապի» խորհրդաբանությամբ՝ վեցական հիմքով շրջանագիծ-Կենաց ծառ, որտեղ շրջանագիծ, սֆերա-գունդը «վիշապի» խորհրդանիշն է[57]: Կաթողիկոսական գավազանը վերևից ամրացվող, արծվազարդ ոսկեթել ասեղնագործությամբ շքեղ դաստառակ ունի, որը հատուկ է միայն կաթողիկոսին[58]: Արտաշեսյան հարստության քուրմ-արքաների թագերի վրա պատկերված արծիվների նման այս արծվապատկերը չափազանց կարևոր արևային[59] խորհրդաբանություն ունի:

Նկ. 1. Խույր, 1653 թ., Կեսարիա, Հայ եկեղեցու գանձերը, 1997, նկ. 55

Նկ. 2. Արտախուրակներ, XVIII դար, Կոստանդնու-պոլիս, Հայ եկեղեցու գանձերը, 1997, նկ. 69

Նկ. 3. Գոտի, XIX դար, Արծկէ, Էջմիածին, Գանձատուն

Նկ. 4. Կոնքեռ, 1713 թ., Հայ եկեղեցու գանձերը,

1997, նկ. 61

Նկ. 5. Գավազան,

XVIII դար, Վան, Հայ
եկեղեցու գանձերը,

1997, նկ. 40

Նկ. 6. Հողաթափեր, Splendor & Pagentry, R. Marchese,
fig. 105, p. 161

Հայոց եկեղեցում բարձրաստիճան հոգևորականների հողաթափերը պատրաստվում են կաշվից, թավշից կամ ատլասից, երեսները զարդարվում են ոսկե և արծաթե թելերով, ուլունքներով և թանկարժեք քարերով արված ծաղկային մոտիվներով, իսկ ներբանները ասեղնագործած են օձի և կարիճի[60] պատկերներով[61], համաձայն սաղմոսերգուի այն խոսքի, թե՝ «ի վերայ իժից եւ քարբից գնասցես դու…» (Սաղ. Ղ. 13)[62]: Արգանելիք- կոշիկը զարդարելու ավանդույթը հայ մշակույթում շատ հին է[63], ունեցել է ծիսական և խորհրդաբանական գործառույթներ: Այսպես, կաթողիկոսի կարմիր մաշիկ-հողաթափերը[64] օժտված են իշխանության խորհրդաբանությամբ: Ամփոփելով պետք է նշել, որ կաթողիկոսի հանդերձանքն իր ամբողջականությամբ ապահովում է կաթողիկոսի համալրված սրբազան կարգավիճակը Հայ առաքելական եկեղեցու նվիրապետական համակարգում: Վերոհիշյալ քննարկված տարբերակիչ տարրերը, սակայն, խորհրդանշում են նրա ամբողջական հոգևոր և սոցիալական վիճակը: Օծված այս տար- րերը ձեռնադրությամբ են շնորհվում և խորհրդանիշ են Աստծո շնորհած քահանայական իշխանության:

Основные отличительные элементы одеяния католикоса и их символика

Хачманян С.Г.

Резюме

Атрибутами одеяния католикоса армянской церкви являются: митра (тиара), декоративные ленты, посох, перстень и тапочки как показатели иерархического положения духовного владыки. Все названные элементы одежды имеют определенную символику.

Митра (тиара) – высокая, вышитая золотыми нитями корона – головной убор католикоса с символикой рыбы, которая в старину приписывалась божеству «полурыба, получеловек». Символикой посоха католикоса является круглая змеиная головка. Перстень католикоса равносилен посоху и символизирует круглый замкнутый круг, а также целостность и постоянство. Символика пояса указывает на то, что он облечен властью. К поясу прикрепляют набедренник (палицу), который является привилегированным элементом в одеянии католикоса, символизирующим «круг». Помимо этого, набедренник это духовное выражение мира в значении алтаря и храма. Лицевую сторону тапочек католикоса украшают золотыми и серебряными нитями, бусами с цветочным орнаментом; на подошве вышиты изображения змеи и скорпиона, что символизирует духовную победу Иисуса над злыми силами.

MAJOR SPECIFIC ELEMENTS OF THE CATHOLICOS’S VESTMENTS AND THEIR SYMBOLOGY

S. KHACHMANYAN

Abstract

The mitre, fanons, staff, cincture, epigonation, ring, and slippers are the major components in the vestment complex of the Catholicos in the Armenian Church. These components are indicators of Catholicos’s hierarchical position and hold powerful symbolic meanings. The mitre is a high golden crown-headdress with a fish symbol, that in antiquity was attributed to the Mesopotamian half-fish half-man god. Fanons, usually hang from the amice and present the long passed echo of the royal diadems. Snake symbol found its expression in the structure of Catholicos’s circular, snake headed staff. The ring, with its connotation, is equal to the staff. It means the divine, closed circle which symbolizes wholeness and permanence. The cincture means arch or rainbow. It attributes the Catholicos with honor and power. With given rights and privileges, it also expects devotion, power, virtue, and merit from him. The square shaped epigonation hangs from the cincture and is only worn by the Catholicos only. With its shape, it relates with the divine circle, therefore, presents world’s spiritual expression and becomes a symbol of it. Slippers are embroidered with gold and silver thread and decorated with beaded floral motifs. Inside the slippers there are embroidered images of a snake and scorpion. During the holy liturgy, the Catholicos stands on them, which symbolizes Jesus’s spiritual victory against evil powers.

Заметки

[←1]

1876 թվականին, Գևորգ Դ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի հրամանով Էջմիածնում հրատարակված Մաշտոցում: Բերբերյան արք. Ա., Ինչպես են Հայ առաքելական եկեղեցում ընտրում և օծում եպիսկոպոս և Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս, Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածին, 1995, էջ 94:

[←2]

Ղազարյան Մ., Սուրբ Էջմիածին, 1984, Խույր, XVIII դար:

[←3]

Mitra-հունարեն բառ է, նշանակում է կոնաձև գլխարկ կամ կլոր գդակ, որ կոչվել են pilos և petasos, հույները օգտագործել են քրիստոնեության ընդունումից առաջ և ծագումով փռյուգիական են: Հետագայում դրանք անցել են հռոմեացիներին phrygium կամ frigium, երբեմն էլ՝ tiara անվանմամբ: Միթրա նաև նշանակել է ազատության գլխարկ կամ՝ “cap of liberty”: Հռոմում I-II դարերում բարձր պաշտոն ունեցող քրմերը հատուկ արարողությունների ժամանակ կրում էին ոսկեհյուս այս գլխանոցները: Քրիստոնեության ընդունումից հետո առաջին անգամ վուշե միթրան VIII դարում օգտագործել է Կոնստանտին պապը: Հետագայում, բազմաթիվ ձևերի փոխակերպ-վելով, այն ստացավ ներկա տեսքը, Norris H. Church Vestments: Their Origins & Development, 1950, New York, 2002, p. 95-97:

[←4]

Շարփուշ բառի հիմքը շարն է, որ նշանակում է շղարշ, քող, վարշամակ, Սուքիասյան Ա., Հայոց լեզվի հոմանիշների բառարան, Ե., 1967, էջ 500 և 504:

[←5]

Sitchin Z. The Cosmic Code, Book VI of the Earth Chronicles, New York, 2007, p. 293-294.

[←6]

Davis C.K. Don’t Know Much about Mythology, New York, 2005, p. 146, 158.

[←7]

Վասպուրականի Դօն, դօն, դօն արի, դօն ախպեր պարը, ըստ Ս. Լիսիցյանի` նշանակել է Ձուկ, ձուկ, ձուկ արի, ձուկ ախպեր: Պարի պլանը նման է բաց կամ փակ բերանով ձկան: Ժ. Խաչատրյանը գտնում է, որ այս պատկերը հիշեցնում է «եկեղեցական բարձրաստիճան ծառայողների գլխարկների ձևը» (Խաչատրյան Ժ.Խ., Ծիսական պարը հայոց հավատալիքների համատեքստում, Ե., 2014, էջ 139- 140):

[←8]

Ըստ հների՝ ամեն 2000 տարին մեկ, արեգակնային համակարգը թևակոխում էր նոր «Տիեզերական ամիս», համապատասխան կենդանակերպի նշանով: Մոտավորապես մ.թ.ա. 2000 թվականին սկսվեց «Խոյի ամիսը», իսկ մ.թ.ա. 145 թ.՝ «Ձկների ամիսը»: Յուրաքանչյուր տիեզերական ամսվա ընթացքում գլխավոր աստվածները կրել են այդ ամսվա կենդանակերպի նշանը: Օրինակ՝ Խալդին պատկերվում էր ցուլի կոտոշներով: Հետևաբար, զարմանալի չէ, որ դրանից հետո Հիսուսի խորհրդանիշը դարձավ ձուկը: Նրա անունը ծագում է Joshua ben Nun անունից (Հին Կտակարան, Ելից), որ թարգմանվում է «Հիսուս Ձուկ Աստծո որդի» (Freke T. & Gandy P. The Jesus Misteries, New York, 1999, p. 75-76, 199):

[←9]

Марр Н.Я., Смирнов Я.И. Вишапы, Л., 1931.

[←10]

Ջրերի հետ առնչվող պտտահողմը Ս. Գրքում նաև Թաթառ է անվանվել: Վիշապ-Ձկնամբը ձկնակերպ պատկերացնելը պատճառաբանվել է ջրերի վրա իջնե- լիս կամ բարձրանալիս ձկնակերպ գալարվելով (Բդոյան Վ., Հայ ազգագրություն. Համառոտ ուրվագիծ, Ե., 1974, էջ 203):

[←11]

Հունարեն «ձուկ» (ichthus) բառի հինգ հիմնական տառերը քրիստոնյաների կողմից որդեգրվել են որպես գաղափարագիր, որը նշանակում էր Iesu Christos, Chevalier J. and A. Gheerbrant. The Pinguin Dictionary of Symbols, 1996, USA. Translated from French by John Buckanan-Brown, 1994, p. 385.

[←12]

Պատրիկ Ա., Հայկական տարազ. Հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը, Ե., 1983, էջ 29, պատկեր 3:

[←13]

Նույն տեղում, էջ 29, պատկ. 4 և 5:

[←14]

Հացունի Վ., Պատմութիւն հին հայ տարազին, Վենետիկ – Ս. Ղազար, 1924, էջ 50-51:

[←15]

Դուռնովո Լ., Դրամբյան Ռ., Հայկական մանրանկարչություն, Մատենադարան և Հայկական պետական պատկերասրահ, Ե., 1967, նկ. 18: Այս նկարում պատկերված խորանը Հաղպատի ավետարանից է, ծաղկող՝ Մարգարե, ՄՄ, 121:

[←16]

Նույն տեղում, էջ 122:

[←17]

1211 թ. Հաղպատի ավետարանում (Մարգարե ծաղկող, ՄՄ, ձեռ. 6288, 8 բ), խորանազարդի լուսանցքում, Գևորգյան Ա., Հայկական մանրանկարչություն, Դիմանկար, Ե., 1982, նկ. 9:

[←18]

Օրմանյան Մ., Ծիսական բառարան (արևմտահայերենից փոխ. կատարել են Ի. Ավետիսյանը, Ռ. Նազարյանը), Ե., 1991, էջ 87: Հռոմի Պապի արտախուրակները մինչև այժմ էլ կախվում են նրա խույրից:

[←19]

Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան, հ. 1, Ե., 1969, էջ 243:

[←20]

Մնացականյան Ա., Հայկական զարդարվեստ. Հիմնական մոտիվների ծագումն ու գաղափարական բովանդակությունը, Ե., 1955, էջ 436:

[←21]

Ոստիկան Յուսուֆը Սմբատ արքային ընծայելու համար «թագ է պատրաստում՝ տպազարդելով հյուսած մարգարտաշարով», որի նմանը Սմբատ արքան կամ հայոց արքաները կրում էին X դարում (Հովհաննես Դրասխանակերտցի, Հայոց պատ- մություն, թարգմ. և ծանոթ.՝ Գ. Բ. Թոսունյանի, Ե., 1996, էջ 201):

[←22]

XIII դարի կիլիկյան մանրանկարչության դպրոցին պատկանող (Հավաքածու 4243. 1263-1266 թ., էջ 15) պատկերում ծնկած եպիսկոպոս Հովհաննեսի արտախուրակները ամրացված են խույրին և կախված են նրա թիկունքն ի վար (Матенадаран, Амянская рукописная книга VI-XIV вeков, т. I, М., 1991, с. 169).

[←23]

Օրմանյան Մ., նշվ. աշխ., էջ 52-53:

[←24]

Աղերսվում է նաև ծիածան իմաստի հետ: Այն նշանակում է քամար՝ զարդարուն գոտի (Մալխասեանց Ստ., Հայերեն բացատրական բառարան, հ. երրորդ, Ե., 1944, էջ 374): Ա. Սուքիասյանը գոտին մեկնաբանում է որպես գմբեթ, երկինք, երկնակամար, Հայոց լեզվի հոմանիշների բառարան, էջ 300:

[←25]

Օրմանյան Մ., նշվ. աշխ., էջ 69-70:

[←26]

Սարկավագները և նրանցից ներքև գտնվող բոլոր պաշտոնյաները գոտելույծ են (Օրմանյան Մ., նշվ. աշխ., էջ 69-70):

[←27]

Cooper C.J. An Illustrated Encyclopaedia of Traditional Symbols, London, 1978, reprinted 2013, p. 20.

[←28]

Սասունցի Դավիթ, Հայկական ժողովրդական էպոս, Ե., 1981, էջ 40:

[←29]

Chevalier J. & Gheerbrant A., նշվ. աշխ., էջ 129:

[←30]

Օրմանյան Մ., 1991, էջ 93-94: Սակայն որոշ ուշ շրջանի մանրանկարչական օրինակներում կոնքեռը կախված է գոտու աջ կողմում (Հացունի Վ., նշվ. աշխ., էջ 408):

[←31]

Հացունի Վ., նշվ. աշխ., էջ 398:

[←32]

Հավանաբար, հարկ է նշել, որ XVII դարում վանականները, որպես գլխի հարդարանք, բացի կնգուղից, կրում էին նաև քառակուսի ձև ունեցող գլխարկ, որ հենց այդպես էլ կոչվում էր՝ «քառակուսի» (Առաքել Դավրիժեցի, Պատմութիւն, թարգմ.՝ Վ. Առաքելյանի, Ե., 1988, էջ 204):

[←33]

Նույն տեղում, էջ 384:

[←34]

Chevalier J. and Gheerbrant A., p. 632.

[←35]

Նույն տեղում, էջ 632-633:

[←36]

Կոնքեռի քառակուսի ձև-խորհրդաբանությունը կարելի է նաև անվանել քրիստոնեական մանդալա, որպես աշխարհի սրբազան քարտեզ՝ երկրի խորհրդաբանությամբ, որ պտտվում է իր առանցքի շուրջը, և որի խորհրդաբանությունը Քրիստոսն է: Andreopoulos A. Metamorphosis: The Transfiguration in Byzantine theology and iconography, New York, 2005, p. 240.

[←37]

Դեմոյան Հ., Հայկական ազգային խորհրդանշաններ, զինանշաններ, դրոշներ, պարգևներ, Ե., 2012, էջ 40-42:

[←38]

Ժողովրդական բանահյուսության մեջ գավազանին տրվում են ամենաբարձր բնորոշումներ, ինչպես օրինակ՝ Արարողի ձեռքով պատրաստված, ոսկե և արծաթե, սերովբեների սնուցած, Սողոմոնի տաճար և այլն (Մնացականյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 440):

[←39]

Խաչագլուխ գավազաններ V դարում կրում էին նաև լատինական և հունական եկեղեցու առաջնորդները, Norris H., նշվ. աշխ., p. 138:

[←40]

Գավազանի «ամփիռ» անվանումը գալիս է եբրայերենից, և հղումը Ստեփանոս Սյունեցուց է, VIII դար (Հացունի Վ., նշվ. աշխ., էջ 384):

[←41]

Ասա գավազանը պարզ գավազան է, որ կրում են հանդիսավոր կամ պաշտոնական արարողությունների ժամանակ և ոչ ծիսական նպատակներով (Հոգևոր պրիսմակ, հրատարակութիւն Հյուսիսային Ամերիկայի Արեւմտեան Թեմի, ԺԴ տարի, 2011, թիւ 1, էջ 18):

[←42]

Օրմանյան Մ., նշվ. աշխ., էջ 64:

[←43]

Գրիգորյան Խ., Գրիգորյան Զ., Անգլերեն–հայերեն արդի բառարան, Ե., 2010, էջ 15 և 30:

[←44]

Sitchin Z. The 12th Planet, Book I of the Earth Chronicles, New York, 2016, p. 415.

[←45]

Երկու օձերով պարուրված գավազանը, որ հայոց եկեղեցում կրում են վարդապետները, խորհրդանշում է տիեզերական հակադրություն չարի և բարու կամ այլ հակադիր ուժերի միջև (Cooper J.C., նշվ. աշխ., p. 28-29).

[←46]

Հայոց եկեղեցում, բացի գավազաններից, օձազարդ է նաև Էջմիածնում պահ- վող XVII դարին պատկանող արծվագորգը. արծվի պատկերից վեր, ճակատային պատվավոր տեղում պատկերված օձն իր մարմնի գալարներով ներկայացնում է ութանման, անսահմանի խորհուրդը հանդիսացող խորհրդանիշ, Սբ. Էջմիածին, 1984:

[←47]

Ronnberg A., Martin K. The Book of Symbols, 2010, Taschen, p. 194.

[←48]

Sitchin Z. 2007, նշվ. աշխ., p. 55, 94, 101.

[←49]

Օձը համաշխարհային օվկիանոսի հետ առնչության իմաստով իր խորհրդա-բանությամբ աղերսվում է նաև ձկան հետ [Ստեփանյան Ա., Հայ ժողովրդական տարազի զարդանախշերը (ծիսային, գունային և նշանային համակարգ), Ե., 2004, էջ 82]:

[←50]

Հին հայկական պատկերացումներում օձ-վիշապը նույնպես եղջյուրներով է, որի վրա ագուցված քար կա, և երբ էպոսի հերոս Սանասարը իր անդրծովյան մենամարտում հաղթում է վիշապին, խլելով թանկագին քարը, վիշապը պարտվում է և ջուր է հեղում (նույն տեղում, էջ 82):

[←51]

Հունաստանում, Փոքր Ասիայում կամ այլուր մի շարք գետեր անվանվում էին օձի կամ վիշապի հետ առնչվող անուններով (Chevaliеr J. and Gheerbrant A., նշվ. աշխ., p. 846-856):

[←52]

Ղ. Ալիշանը համոզված է, որ կենդանիների պաշտամունքը տարբեր մշակույթներում հիմնված էր այդ կենդանիների «անփոփոխ բնության» կատարած «գործի», ուժի, նրանց հարուցած վախի և այլ պարզունակ լոկ ֆիզիկական ատրիբուտների վրա (Հայոց հին հավատքը կամ հեթանոսական կրոնը, Ե., 2002, էջ 80-82):

[←53]

Օձի պաշտամունքը ժողովրդի մեջ պահպանվել ու հասել է մինչև միջնադար և դրանից հետո` որպես պտղաբերության խորհրդանշան նաև: Այդ է պատճառը, որ հղի կանայք կրում էին օձապատկեր զարդ-պահպանակներ կամ հուռութներ (Բդոյան Վ., նշվ. աշխ., էջ 203, 210):

[←54]

Նույն տեղում, էջ 69: Մովսիսյան Ա., Հայկական քաղաքակրթությունը հնա-գույն ժամանակներից մինչև քրիստոնեության ընդունումը (Զեկուցումների թեզեր, Ե., 2000, էջ 33-35):

[←55]

Տիր դիցը Արամազդի դպիրն ու ճեպընթաց սուրհանդակն էր: Նա թևավոր էր, գլխին կրում էր սաղավարտ, իսկ ձեռքին ուներ վիշապագլուխ գավազան (նույն տեղում, էջ 230):

[←56]

Հայ միջնադարյան մանրանկարչության մեջ բազմաթիվ են Կենաց ծառ գավազանները (Մնացականյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 438-439):

[←57]

Հայկական խաչքարերի պարագայում խաչը հենվում է կլորի կամ գնդի վրա: Հեթանոս հռոմեացի կայսրերի գայիսոնները, որպես երկրի վրա նրանց ունեցած իշխանության խորհրդանիշ, նույնպես զարդարվում էին գնդով: Քրիստոնյա կայսրերը գունդը պսակեցին խաչով (Պետրոսյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 41):

[←58]

Օրմանյան Մ., նշվ. աշխ., էջ 65:

[←59]

Արծվապատկերի բնօրինակում, Արտաշեսյան արքաների թագերին տեղադրված զույգ արծիվների նման, հակառակ իրենց բնական կառուցվածքին, շրջված նայում են ութանկյուն աստղին կամ արևին: Ութանկյուն աստղը քրիստոնեության շրջանում փոխարինվեց Հիսուսի խորհրդանիշը հանդիսացող խաչ-արևով: Այժմյան երկգլուխ արծիվների մարմնի կենտրոնում առկա է խաչը: Այսինքն՝ այս արծվա- պատկերը նույնն է, չի փոխվել: Նրա խորհրդաբանական գործառույթը նույնպես նույնն է: Իրենց անբնական շարժումով արծիվները շեշտում են «կենտրոնական կամ առանցքային սրբազան առարկայի կարևորությունը»: Այս պատկերը հայտնի է նաև խաչքարերի վրա, որտեղ հետագայում թռչունները փոխարինվեցին դեկորատիվ տերևներով, նռան ծառով կամ խաղողի որթով, որտեղ խաչը որթի հետ «հանդես է գալիս որպես ողջ տիեզերքը կազմակերպող Կենաց ծառ» (Պետրոսյան Հ., Խաչ-քար, ծագումը, գործառույթը, պատկերագրությունը, իմաստաբանությունը, Ե., 2008, էջ 40-41, 44, 62):

[←60]

Marchese T.R., Marlene R. Breu. Splendor and Pageantry, Textile Treasures from the Armenian Orthodox Churches of Istanbul, Turkey, 2010, p. 160-161.

[←61]

Օձի և կարիճի պատկերները Բասենում ասեղնագործվում էին երեխաների գլխարկների կամ հագուստների վրա որպես օձի խայթոցի դեմ պահպանակ, Ստեփանյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 83:

[←62]

Օրմանյան Մ., նշվ. աշխ., էջ 95-96:

[←63]

Նույն տեղում, էջ 119:

[←64]

Հայոց արքաները նախարարներին թույլ էին տալիս կրել կարմիր կոշիկ, սակայն միայն մեկ ոտքին, որովհետև զույգ կարմիր կոշիկների պատիվը վերապահված էր միայն արքաներին, Հացունի Վ., նշվ. աշխ., էջ 119: