14.Мkhitaryan 182-189
Author: Неизвестный
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00

ՀՈԴԱԿԱՊԸ ԲԱՌԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔՈՒՄ

ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ Ա.Մ.

Հայտնի է, որ հայերենում, ինչպես մի շարք այլ լեզուներում, հոդակապը (connecting vowel, соединительный гласный) ունի ձայնավորական դրսևորում: Այս դերով հայերենում հանդես են գալիս ա, մասամբ նաև ե ձայնավորը[1], իսկ, օրինակ, ռուսերենում՝ օ ձայնավորը (роман-о-германский, дом-о-строй):

Հոդակապ է կոչվում այն ձայնավոր հնչյունը, որը հիմնական ձևույթներն իրար կամ երկրորդական բառակազմական ձևույթների հետ է միավորում՝ կազմելով նոր բառ: Հայերենի հիմնական հոդակապը ա-ն է, քիչ բառերում հանդես է գալիս ե-ն: Օրինակ՝ դաս+ա+մատյան, գրչ+ ա+տուփ, այց+ե+տոմս, ծաղկ+ե+փունջ, հաշվ+ե+կշիռ և այլն: Կան դեպքեր, երբ ա հոդակապը և բարդության նախորդ բաղադրիչի ի ձայնավորը միասին հնչյունափոխվում են ե-ի: Օրինակ՝ ոսկեզօծ (ոսկի+ա+զօծ), բարեհաճ (բարի+ա+հաճ), բարեկամ (բարի+ա+կամ) և այլն:

Լեզվաբանական գրականության մեջ հոդակապի հարցը բավարար պատասխան չի ստացել. հոդակապի արժեքը բառի կառուցվածքում այնքան էլ հստակ չէ: Այս հարցին առնչվող գրեթե բոլոր լեզվաբանները առավել կամ պակաս չափով անդրադառնում են սրան, սակայն տեսակետները խիստ տարբեր են: Հայ լեզվաբանության մեջ հոդակապը ավանդաբար համարվել է երկրորդական բառակազմական ձևույթ՝ հաշվի առնելով դրա լեզվական դերը, սակայն նորագույն լեզվաբանության մեջ այդ տեսակետն ընդունված չէ:

Այս հարցի շուրջ տարակարծություններ առկա են նաև ռուս լեզվա-բանների տեսակետներում: Հոդակապը բարդ բառերի միավորիչ տարր դիտելով հանդերձ՝ ոմանք այն համարում են բառակազմական ձևույթ[2], իսկ ոմանք էլ գտնում են, որ այն իմաստազուրկ միավորիչ տարր է, քանի որ իրեն բնորոշ իմաստ չունի[3]:

Մ. Աբեղյանը հոդակապը՝ որպես բարդություն կազմելու մի հոդ, որպես կապ է դիտում, որ միացնում է բարդության երկու մասերը և առաջ բերում մի նոր բառ, բայց ձևույթ չի համարում[4]:

Է. Աղայանը մանրակրկիտ քննում է ձևույթները և հոդակապը անվանում է գործառական (ֆունկցիոնալ) ձևույթ[5], իսկ իր մեկ այլ աշխատության մեջ՝ ներույթ[6]:

Գ. Ջահուկյանը գրում է. «Բացի բուն ձևույթներից, հիմքի կառուցվածքում կարող են լինել այնպիսի գծային տարրեր, որոնք, զուրկ լինելով բուն իմաստից, արժեքավորվում են լեզվական գործածության մեջ և սովորաբար հանդես են գալիս որպես ձևույթի կազմիչներ. այդպիսիք են, օրինակ, լծորդ ձայնավորները, հոդակապը, որոշ հիմքակազմ տարրեր. կոչենք սրանք ձևատարրեր կամ ձևակազմիչներ»[7]:

Ս. Աբրահամյանը ևս ձևույթները դասակարգելիս չի անդրադառ-նում հոդակապին[8], սակայն բառի ձևույթային վերլուծության ժամանակ առանձնացնում այն և հղում է տալիս. «Հոդակապը նշում ենք ոչ թե որպես ձևույթ, այլ որպես բառակազմության բաղադրիչների միացման միջոց»[9]:

Ա. Սուքիասյանը գրում է. «Հոդակապը նույնպես քերականական (ձևակազմական) ձևույթ է: Հանդես գալով բառի մեջ՝ կապակցում է նրա բաղադրիչները: Հայերենում բաղադրությունների մեջ հանդես է գալիս ա հոդակապը: Օրինակ՝ լուսամուտ, տնատեր, հողատեր և այլն»[10]:

Խ. Բադիկյանը ևս բառահարաբերական ձևույթ է համարում հոդակապը, որը տարբեր բառերից նոր բառ է կազմում (ծառաբուն, գրագետ, մարդասեր)[11]:

Հ. Պետրոսյանը հոդակապը բնորոշում է որպես բառակազմական կաղապարներում հանդես եկող բաղադրիչ տարր (ձևույթ). «Հայերենում հնագույն շրջանից սկսած՝ հիմք (բուն) ձևավորող, բնակազմիչ ա տարրը վերաարժեքավորվել է իբրև բաղադրող միավոր՝ ներույթ և իրար է կապել բաղադրության բաղադրիչներ: Լինելով իմաստից զուրկ միավոր՝ այն հաճախ գիտակցվում է սերող հիմքի հետ»[12]:

Մ. Ասատրյանը նշում է, որ հոդակապը իմաստազուրկ ձևույթ է, որ սոսկ քերականական կապի դեր է կատարում[13]:

Լ. Եզեկյանը, մեջբերելով Մ. Աբեղյանի տեսակետը, համաձայնում է նրա հետ՝ գրելով, որ հոդակապը իրոք իմաստազուրկ միավոր է, որն օժտված է հիմնական ձևույթներն իրար կամ երկրորդական բառակազմական ձևույթների հետ միավորելու հատկությամբ[14]:

Լ. Խաչատրյանը հոդակապը համարում է ներույթ. «Ժամանակակից լեզվաբանության մեջ ձևաբանական որոշ նվազագույն տարրեր խմբավորվում են ներույթ (инфикс) կամ միջամասնիկ (интерфикс) անվանումների տակ (հոդակապը, հոլովիչը, խոնարհիչը, հիմքակազմիչ ածանց-ները)[15]:

Ռ. Սաքապետոյանը նշում է, որ հայ լեզվաբանության մեջ հոդա-կապը ավանդաբար համարվել է երկրորդական բառակազմական ձևույթ, որը նորագույն լեզվաբանության մեջ ընդունված չէ, քանի որ ձևույթը իմաստակիր միավոր է, իսկ հոդակապը զուրկ է իմաստից[16]:

Ալ. Մարգարյանը գտնում է, որ հոդակապը, իմաստազուրկ լինելով հանդերձ, յուրահատուկ բառակազմական ձևույթ է[17], որով և համալրվում և ամբողջականանում է բառերի ձևույթային կազմը[18]: Իր ավելի վաղ գրված աշխատության մեջ նա հոդակապը համարում էր ձևույթամիավորիչ, բառակազմիչ միավոր[19]:

Հ. Զաքարյանի, Յու. Ավետիսյանի «Բառագիտություն» ուսումնական ձեռնարկում նշվում է. «Բառակազմությանը մասնակցում են նաև որևէ իմաստ չարտահայտող մասնիկներ: Դրանք ունենում են ընդամենը հիմքակազմիչ դեր: Դրանք են հոդակապը, ձայնակապը և այլ հավելատարրեր, ընդ որում՝ դրանց առկայությունը չի փոխում բառի տեսակն ըստ կազմության: Հոդակապը արմատների կամ ածանցի ու արմատի միջև հայտնվող ա ձայնավորն է»[20]:

Մ. Միրումյանի հեղինակած ուսումնական ձեռնարկում հոդակապը բնութագրվում է որպես իմաստազուրկ ձևույթամիավորիչ լեզվական միավոր, որն իրար է կապում երկու և ավելի ձևույթներ և կազմում է նոր բառեր [21]:

Հանրակրթական ավագ դպրոցի 10-րդ դասարանի դասագրքում նշվում է, որ համադրական բարդությունների բաղադրիչները կարող են կապակցվել և՛ հոդակապով, և՛ առանց դրա[22], իսկ 11-րդ դասարանի դասագրքերում ձևույթները դասակարգելիս հոդակապի մասին առհասարակ չի խոսվում[23]:

Ինչպես տեսանք, լեզվաբանների տեսակետները խիստ տարբեր են, որոնք կարելի է խմբավորել հետևյալ կերպ՝ հոդակապը որպես՝

- երկրորդական բառաքերականական ձևույթ,

- ներույթ կամ հիմքակազմիչ, ձևույթամիավորիչ, բառակազմիչ,

- երկրորդական բառակազմական ձևույթ:

Հոդակապը երկրորդական բառաքերականական ձևույթ համա-րող լեզվաբանները նշում են, որ հանդես գալով բառի մեջ՝ այն կապակցում է նրա բաղադրիչները կամ էլ տարբեր բառերից նոր բառ է կազմում: Կարծում ենք` այստեղ հակասություն կա: Նշում են, որ այն մասնակցում է նոր բառերի կազմությանը, սակայն համարում են բառաքերականական:

Հոդակապը չի կարող լինել երկրորդական բառաձևակազմական[24] (բառահարաբերական, բառաքերականական) ձևույթ կամ թեքույթ, քանի որ.

1. Կազմում է նոր բառ, ոչ թե բառաձև, միշտ հանդես է գալիս հիմնական ձևույթները կամ հիմնական ու երկրորդական բառակազմական ձևույթները միավորելու, կապակցելու դերով, այսինքն՝ բառակազմական գործառույթով՝ համապատասխան օրինաչափություններով, ոչ թե բառաթեքական:

2. Ոչ մի կերպ չի կարող մասնակցել բառաձևերի կազմությանը: Հոդակապը, ավելանալով հիմնական ձևույթներին կամ բառահիմքերին, ցույց չի տալիս այդ բառ(եր)ի քերականական տարբեր հարաբերությունները մեկ այլ բառի հետ:

3. Բառահարաբերական ձևույթները որևէ փոփոխության չեն ենթարկվում, մինչդեռ թե՛ բառակազմական ձևույթները, թե՛ հոդակապը հնչյունափոխվում են և բառի կազմում կարող են հանդես գալ և՛ հնչյու-նափոխված, և՛ անհնչյունափոխ ձևերով[25]: Հմմտ. ուղեգորգ>ուղի-ա-գորգ, բարեսիրտ>բարի-ա-սիրտ, շոգեքարշ>շոգի-ա-քարշ, գունագեղ, լավատես և այլն:

4. Բառահարաբերական ձևույթները, ի տարբերություն բառակազմականների, միշտ հաջորդում են հիմնական ձևույթներին[26], այսինքն՝ լի-նում են վերջադաս[27]: Ս. Աբրահամյանը նշում է. «Ըստ դիրքի քերականական ձևույթները հաջորդում են բառակազմական ձևույթներին, և դա բնական է, քանի որ բառակազմական ձևույթը բառի բաղկացուցիչ մաս է, իսկ քերականական ձևույթը՝ ոչ»[28]: Հայտնի է, որ հոդակապը չի կարող հանդես գալ վերջադաս դիրքում, այն միշտ գտնվում է կապակցվող բաղադրիչների միջև:

Հոդակապը ներույթ համարող լեզվաբանները նշում են, որ այն իմաստից զուրկ միավոր է, հիմքակազմիչ, ինչպես հոլովիչը, խոնարհիչը, հիմքակազմիչ ածանցները, ձայնակապը:

Երբեմն միևնույն բաղադրիչներով կազմված բարդությունների՝ հոդակապով և անհոդակապ տարբերակներում իմաստային որևէ տարբե-րություն չի առաջանում, օրինակ՝ նենգամիտ, նենգմիտ, լրջմիտ, լրջա-միտ, սալքար, սալաքար, տնվոր, տնավոր, գործվոր, գործավոր: Պատ-մական զարգացման ընթացքում, սակայն, հանդիպում են հոդակապով և անհոդակապ, խիստ տարբեր իմաստներ արտահայտող բառազույգեր, որոնք, ըստ էության, տարբեր բառեր են: Օրինակ՝ արջորս (արջ որսացող) և արջաորս (արջի որս), ձկնորս (ձուկ որսացող) և ձկնաորս (ձկան որս), հրձիգ (կրակ թափող) և հրաձիգ (հրացանով լավ կրակող մարդ), ջրծաղիկ (հիվանդություն) և ջրածաղիկ (ծաղկի տեսակ), հացթուխ (հաց թխող մարդ) և հացաթուխ (հաց թխելու գործընթացը), քարհատ (քար հատող մարդ) և քարահատ (քար հատող մեքենա), բանվոր (բանող մարդ, մշակ) և բանավոր (բերանացի), հրահրել (գրգռել, բորբոքել) և հրհրել (այս ու այն կողմ հրել), ջրբաժան (գետերի ավազանները երկու մասի բաժանող սահմանագիծ) և ջրաբաժան (ջուր բաժանող մարդ), ամենընտիր (ամեն ինչ ընտրող) և ամենաընտիր (ամենից ընտիր), փոխ-նորդ (փոխնիփոխ հագնելու սպիտակեղեն) և փոխանորդ (տեղակալ, փոխարինող) և այլն[29]:

Չնայած որ հոդակապը կարող է առաջացնել իմաստային տար-բերակումներ, դա ոչ թե ապացուցում է հոդակապի իմաստակիր լինելը, այլ պայմանավորված է բառերի ձևի տարբերությամբ: Պարզ է, որ հոդակապն ինքնին որևէ կոնկրետ իմաստ չի արտահայտում, սակայն բեր-ված օրինակներում իմաստատարբերակիչ դերով է հանդես գալիս[30]: Կարծում ենք՝ հոդակապը ներույթ կարելի է համարել որոշ վերապահումով:

Հոդակապը երկրորդական բառակազմական ձևույթ համարող լեզվաբանների հետ մենք համամիտ ենք: Մեր կարծիքով, բառի ձևույթային կառուցվածքում հոդակապը՝ իբրև առանձին բաղադրիչ, իր կարևոր տեղն ու դերն ունի և, անշուշտ, ձևույթային նշանակությամբ է գործած-վում՝ ամբողջացնելով բառերի ձևույթային կազմը: Բաղադրյալ բառերը ձևույթների ոչ թե պատահական, տարերային միավորումներ են, այլ իմաստային ու տրամաբանական կուռ համակարգ են կազմում, որի մեջ յուրաքանչյուր ձևույթ իր որոշակի տեղն ու դերն ունի, առանց որի տվյալ բարդությունը չի կարող գոյություն ունենալ: Բառակազմական վերլուծության ժամանակ, որի նպատակն է պարզել, թե բառի մեջ ձևույթները ինչ-պես են կապակցվում իրար հետ, որ ձևույթը որին է հաջորդում և այլն, առանձնացնում ենք բառակազմական միավորները: Այս պարագայում հոդակապը բառի բաղկացուցիչ մասերը, հոդերը միավորողն է, այսինքն՝ հոդակապ եզրույթն այստեղ տեղին է: Միևնույն բառի ձևույթային վեր-լուծության ժամանակ, որի նպատակն է պարզել բառի ձևույթային կա-ռուցվածքը, մեր կարծիքով, հոդակապն իմաստազուրկ բառակազմական ձևույթ է, քանի որ ունի բառակազմական, բաղադրական արժեք, ինչպես բայական սոսկածանցները[31], սակայն երբեմն կարող է հանդես գալ նաև իմաստատարբերակիչ դերով:

Ասվածից կարելի է եզրակացնել, որ հոդակապը իմաստազուրկ երկրորդական բառակազմական ձևույթ է[32], որը սակավադեպ կարող է հանդես գալ նաև իմաստատարբերակիչ դերով:

СоединительнАЯ гласнАЯ в структуре словА

Мхитарян А.М.

Резюме

В армянском языке в роли соединительной гласной выступает гласная а, частично – гласная е. Ряд лингвистов соединительную гласную рассматривают в качестве грамматической (формообразующей) морфемы, другие же считают ее словообразующей морфемой или инфиксом. На наш взгляд, соединительная гласная – это вторичная словообразу-ющая морфема, которая в ряде случаев может играть смыслоразличи-тельную роль.

Connecting vowel in the structure of word

A. Mkhitaryan

Abstract

In Armenian language the vowel a appears as a connecting vowel. Partly also the vowel e can play the same role. Some linguists consider it a secondary grammatical (forming) morpheme or an infix. In our opinion, the connecting vowel is secondary word forming morpheme devoid of meaning, and sometimes can exhibit meaningful role.

Заметки

[←1]

Փոխառյալ արմատներից ո հոդակապով բառեր կազմելը սխալ է և բնորոշ է ռուսերենին (սխալ են էլեկտրոկայան, ռոմանոգերմանական ձևերը, ճիշտ են՝ էլեկ- տրակայան, ռոմանագերմանական և այլն):

[←2]

Տե՛ս Потиха З. Современное русское словообразование, М., 1970, с. 47.

[←3]

Տե՛ս Немченко В. Современный русский язык. Словообразование, М., 1984, с. 36.

[←4]

Աբեղյան Մ., Հայոց լեզվի տեսություն, Ե., 1965, էջ 190-191:

[←5]

Տե՛ս Աղայան Է., Ընդհանուր և հայկական բառագիտություն, Ե., 1984, էջ 215-218, 262:

[←6]

Տե՛ս Աղայան Է., Ժամանակակից հայերենի հոլովումը և խոնարհումը, Ե., 1967, էջ 78-79:

[←7]

Ջահուկյան Գ., Ժամանակակից հայոց լեզվի իմաստաբանություն և բառա-կազմություն, Ե., 1989, էջ 27:

[←8]

Տե՛ս Աբրահամյան Ս., Ժամանակակից գրական հայերեն, Ե., 1981, էջ 76:

[←9]

Նույն տեղում, էջ 71:

[←10]

Սուքիասյան Ա., Ժամանակակից հայոց լեզու, Ե., 1982, էջ 282:

[←11]

Տե՛ս Բադիկյան Խ., Ժամանակակից հայոց լեզվի ձևաբանություն, Ե., 2010, էջ 10:

[←12]

Պետրոսյան Հ., Հայերենագիտական բառարան, Ե., 1987, էջ 410:

[←13]

Տե՛ս Ասատրյան Մ., Ժամանակակից հայոց լեզու: Ձևաբանություն, Ե., 2002, էջ 18-19:

[←14]

Տե՛ս Եզեկյան Լ., Հայոց լեզու, Ե., 2007, էջ 181-182:

[←15]

Խաչատրյան Լ., Լեզվաբանության ներածություն, Ե., 2008, էջ 150:

[←16]

Սաքապետոյան Ռ., Հոդակապը արդի հայերենում, Բանբեր Երևանի համալ-սարանի, 2000, N 1, էջ 47:

[←17]

Ալ. Մարգարյանը իր աշխատության մեջ (Հայերենի բաղհյուսական բար-դությունները, Ե., 1986) բառակազմական ձևույթ է համարում նաև ու շաղկապը, որը որոշ բարդություններում իր դերով նման է հոդակապի դերին (էջ 308):

[←18]

Տե՛ս Մարգարյան Ալ., Հայոց լեզվի քերականություն. Ձևաբանություն, Ե., 2004, էջ 22:

[←19]

Տե՛ս Մարգարյան Ալ., Ժամանակակից հայոց լեզու (Բառակազմություն, դարձվածաբանություն, բառարանագրություն), Ե., 1990, էջ 20:

[←20]

Զաքարյան Հ., Ավետիսյան Յու., Բառագիտություն, Ե., 2007, էջ 61:

[←21]

Տե՛ս Միրումյան Մ., Հայոց լեզու. տեսական և գործնական դասընթաց: Հնչյունաբանություն, բառագիտություն, ձևաբանություն, Ե., 2012, էջ 79:

[←22]

Տե՛ս Եզեկյան Լ., Սարգսյան Ա., Սաքապետոյան Ռ., Հայոց լեզու. Դասագիրք ավագ դպրոցի հումանիտար հոսքի 10-րդ դասարանի համար, Ե., 2009, էջ 116:

[←23]

Տե՛ս Եզեկյան Լ., Սարգսյան Ա., Սաքապետոյան Ռ., Հայոց լեզու. Դասագիրք ավագ դպրոցի հումանիտար հոսքի 11-րդ դասարանի համար, Ե., 2010, էջ 44:

[←24]

Այս եզրույթը մերն է:

[←25]

Տե՛ս Մարգարյան Ալ., Ժամանակակից հայոց լեզու (Բառակազմություն, դարձվածաբանություն, բառարանագրություն), էջ 18:

[←26]

Նույն տեղում, էջ 17-18:

[←27]

Բացառություն են բայական կ, պիտի, չ, մի մասնիկները, որոնք նախադաս են:

[←28]

Տե՛ս Աբրահամյան Ս., նշվ. աշխ., էջ 76:

[←29]

«Հայոց լեզվի տեսություն» աշխատության մեջ Մ. Աբեղյանը մանրամասն խոսում է ա ձայնավորի բառաբնի ձայնավոր լինելու մասին, նշում է, որ V դարում արդեն բառերի ուղղականը կորցնում է բնի ձայնավորը, և վերջինս վերածվում է բարդություն կազմելու մի հոդի, կապի: Նույն տեղում անդրադառնում է նաև հոդակապով և անհոդակապ բարդություններին՝ նշելով առանձնահատկությունները (էջ 190-194):

[←30]

Տե՛ս Մարգարյան Ալ., Ժամանակակից հայոց լեզու (Բառակազմություն, դարձ-վածաբանություն, բառարանագրություն), էջ 21-22, Սաքապետոյան Ռ., նշվ. աշխ., էջ 47:

[←31]

Ս. Աբրահամյանը գրում է. «Բառակազմական երկրորդական ձևույթները ածանցներն են, որոնցով կազմվում են բառեր: ...Որոշ ածանցներ սոսկ բաղադրա-կան արժեք ունեն. տվյալ արմատով բառը գոյություն ունի միայն ածանցի առկա-յությամբ. ինչպես` մտնել, մոտենալ, փախչել» (Աբրահամյան Ս., նշվ. աշխ., էջ 76):

[←32]

Ժամանակին Է. Աղայանը խուսափում էր այս ձևակերպումը տալուց: Նա նշում է, որ լեզվում կան իմաստազուրկ այնպիսի միավորներ, որոնք հսկայական դեր են կատարում և մեծ գործածություն ունեն բառակազմության և ձևակազմության համակարգում: Այդ միավորները ավանդական քերականության մեջ ունեն իրենց հատուկ անվանումները` հոդակապ, հոլովիչ, խոնարհիչ, բուն և այլն (Աղայան Է., Ժամանակակից հայերենի հոլովումը և խոնարհումը, էջ 78): Այնուհետև շարունակում է՝ եթե դրանք համարենք ձևույթ՝ հաշվի առնելով դրանց գործառույթը, ապա կխախտվի ձևույթի սահմանումի ճշտությունը (ձև և իմաստ): Լեզվաբանը նշում է, որ հենց ինքը իր մի այլ աշխատության մեջ հոդակապը կոչել է ֆունկցիոնալ ձևույթ: Չնայած դրան՝ հարմար է գտնում հոդակապը անվանել ներույթ՝ սահմանելով այսպես. «Ներույթներ են այն հնչույթները, որոնք հանդես են գալիս երկու ինքնուրույն իմաստակիր միավորների միջև՝ նրանց միացումների ժամանակ» (նույն տեղում, էջ 79): Նա նաև նշում է, որ տրված սահմանումն ունի առավելություն. ազատում է ձևույթի սահմանումը հակասությունից և իմաստազուրկ ձևույթներ կանխադրելու անհրաժեշտությունից (նույն տեղում):