8.Hovsepyan 107-122
Author: Dr. Armen Petrosyan
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00

ԲԱԶՄԱԿՈՒՍԱԿՑԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՍԿԶԲՆԱՎՈՐՈՒՄԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ Ն.Ա.

Խորհրդային Միության գոյության մոտ 70 տարիներին համադաշնության սկզբունքով գործող պետության առանցքային բաղադրիչներ հանդիսացող բոլոր հանրապետություններում իշխանությունը պատկանում էր Կոմունիստական կուսակցությանը՝ նրան պատվելով առանցքային դերակատարությամբ։ Այդ փաստի իրավական ամրագրումը հանդիպում է 1977 թ. ԽՍՀՄ ԳԽ 7-րդ արտահերթ նստաշրջանում ընդունված Սահմանադրության մեջ, մասնավորապես՝ 6-րդ հոդվածով. «Սովետական հասարակության առաջնորդող և ուղղորդող ուժը և նրա քաղաքական համակարգի միջուկը բոլոր պետական և հանրային կառույցներից Սովետական Միության Կոմունիստական կուսակցությունն է։ ԽՄԿԿ-ն գոյություն ունի ժողովուրդների համար և ծառայում է ժողովրդին։ Կոմունիստական կուսակցությունը, զինված մարքսիզմ-լենինիզմով, վճռում է հասարակության զարգացման ընդհանուր առաջնահերթությունները ու ԽՍՀՄ-ի արտաքին և ներքին քաղաքականության կուրսը, տնօրինում սովետական մարդկանց հզոր կառուցողական աշխատանքը և կոմունիզմի հաղթանակին միտված նրանց պայքարին հաղորդում է կազմակերպված, համակարգային ու տեսականորեն հիմնավորված բնույթ։ Կուսակցական բոլոր կազմակերպությունները պետք է գործեն ԽՍՀՄ Սահմանադրության շրջանակներում»[1]: Չգանահարելով այլ կուսակցությունների գոյության իրավունքը՝ նման իրավակարգում փաստացիորեն երաշխավորվում էր Կոմունիստական կուսակցության ամբողջատիրական գերակայությունը։

Հատկանշական է, որ երբ Հայաստանը հայտարարվեց սոցիալիստական խորհրդային հանրապետություն, ՌԽՖՍՀ լիազոր ներկայացուցչության և Հայաստանի Հանրապետության միջև 1920 թ. դեկտեմբերի 2-ին կնքված համաձայնագրով նախատեսվում էր, որ մինչև Հայաստանի խորհուրդների համագումարի հրավիրումը գործադիր իշխանության լծակներ ստացող և ժամանակավոր կարգավիճակով օժտված Ռազմա-հեղափոխական կոմիտեի կազմի մեջ պիտի մտնեին կոմունիստական կուսակցության 5 անդամ և 2 ձախ դաշնակցական։ Սակայն խորհրդայնացումից անմիջապես հետո ակնհայտ դարձավ, որ բազմակուսակցական համակարգի մասին խոսք լինել չէր կարող։ Ըստ այդմ՝ գաղտնի և փաստացիորեն կարճ ժամանակ գոյություն պահպանած, քաղաքական լրջագույն հակակշիռ չհանդիսացած խմբակների առկայությունը չհաշված՝ ՀԽՍՀ-ում քաղաքական գործունեության բացառիկ իրավունքը պատկանել է Կոմունիստական կուսակցությանը։ Եվ պատահական չէ, որ հանրապետություններում քաղաքական իրական ազդեցությունը վայելում էին ոչ թե օրենսդիր իշխանությունն իրացնելու իրավասությամբ օժտված Գերագույն խորհրդի կամ գործադիր կառավարման մարմին հանդիսացող Նախարարների խորհրդի ղեկավարները, այլ ԿԿ կենտրոնական կոմիտեի առաջին քարտուղարը։ Այլ կերպ` հանրապետությունների քաղաքական կյանքը, դրանից բխող նաև մյուս բնագավառները, ղեկավարում էր Կենտկոմի առաջին քարտուղարը՝ կուսակցապետության դասական բանաձևով։

Հայաստանյան փորձությունը. 1960-ականներից ի վեր ՀԽՍՀ-ում ևս լայն տարածում ստացավ այլախոհական շարժումը, որի իրական դրսևորումը 1967 թ. Ազգային միացյալ կուսակցության հիմնադրումն էր: Այն համախմբեց Հայաստանի անկախության գաղափարն իրականութ-յուն դարձնելու ջատագով մի խումբ քաղաքացիների[2]։ Նրանցից շատերը հետագայում ներգրավվեցին Հայաստանի անկախ Հանրապետության քաղաքական կյանքին և ակտիվ գործունեություն ծավալեցին[3]։ Արձանա-գրելի է, որ 1985 թ. ԽՄԿԿ Կենտկոմի գլխավոր քարտուղար Մ. Գորբաչովի առաջ քաշած «վերակառուցման» քաղաքականությունն էր, որ անմիջական ազդակ հաղորդեց նոր քաղաքական հայացքների ինստի- տուցիոնալ հղացքին։ Այսպես, 1989 թ. դեկտեմբերին ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի նստաշրջանում հանրապետությունում ծավալվող ժողովրդական շարժման ղեկավարությունն իրացնող «Ղարաբաղ» կոմիտեի անունից ԳԽ պատգամավոր Լևոն Տեր-Պետրոսյանը հանդես եկավ ելույթով՝ ընդգծելով երկրում ժողովրդավարության հաստատման կենսական անհրաժեշտությունը։ Ավելին՝ առաջարկ էր արվում, որ Հայաստանը դառնա Խորհրդային Միության առաջին հանրապետությունը, որտեղ պետք է վերացվեր կոմունիստական կուսակցության մենիշխանությունը՝ հաստա-տելով բազմակուսակցական համակարգ[4]։ Փաստելի է, որ 1989 թ. նոյեմբերին Հայոց համազգային շարժման (ՀՀՇ) ստեղծմամբ, նույն թվականին Սահմանադրական իրավունք միության (ՍԻՄ), դեռ 1987-ից Ազգային ինքնորոշում միավորման (ԱԻՄ) և քաղաքական բնույթի այլ կազմակերպությունների ձևավորմամբ ՀԽՍՀ-ում բազմակուսակցական համակարգն արդեն իսկ գործնականում հաստատված էր։ Թվում էր՝ հնարավոր կլիներ Իսրայելի օրինակով հասնել նրան, որ քաղաքական և տնտեսական զարգացումների հասարակական ընկալումները անքակտելիորեն առնչվեին կուսակցությունների հետ։ Իսրայելում կուսակցությունները ամենակայացած և ուժեղ սոցիալական ինստիտուտներն են, որոնք փակուղային իրավիճակներում տնօրինում են ճգնաժամից դուրս գալու ելքերին[5]։

Հանրապետության բնույթի կտրուկ վերափոխման առանցքում ան-կարելի է թերագնահատել ընդունված մի շարք օրենքների նշանակությունը, որոնց շարքում է նաև բազմակուսակցական համակարգի ներ-դրումը նախատեսող օրենքը[6]։ Բազմակուսակցական համակարգի ար-մատավորման գործընթացի հիմնարար մեկնարկը շեփորահարվեց Գե-րագույն խորհրդի 1990 թ. ընտրություններով։ Առաջին անգամ երկրում ծավալվեց իրական քաղաքական պայքար, որի անմիջական հետևանքը դարձավ Կոմունիստական կուսակցության դիրքերի շեշտակի անկումը։ Թերևս իրավիճակի նման զարգացման վրա նվազ նշանակություն չունեցավ Կոմկուսի պատգամավորական թեկնածուների շարքում կուսակցա-կան նոմենկլատուրայի ներկայացուցիչներին տրված նախապատվությունը[7]։ Փաստացիորեն, խորհրդարանական ընտրություններն անցան երկկուսակցական կամ ավելի ստույգ` երկու հակադիր արժեքներ դավա- նող խմբավորումների պայքարի տրամաբանությամբ, որից հետո արդեն խորհրդարանը դարձավ ավելի բազմազան, երբ առաջացան 4-5 խմբակցություններ ու քաղաքական հոսանքներ: 1990 թ. մայիսի ընտրություն-ների արդյունքներով Հայոց համազգային շարժման կազմած կոալիցիա-յի ներկայացուցիչների թիվը խիստ տպավորիչ էր՝ ի հաշիվ Կոմունիս-տական կուսակցությանը հարող պատգամավորների թվի։ Նորընտիր խորհրդարանը (206 պատգամավոր) իր աշխատանքներն սկսեց 1990 թ. հուլիսի 20-ին[8]։ Տասն օր անց՝ 1990 թ. օգոստոսի 2-3-ին կայացած ԳԽ նախագահի ընտրություններում հանրապետության քաղաքական խմբավորումների միջև գոյություն ունեցող հարաբերակցության փոփոխությունն այլևս կայացած փաստ էր։

Պատմական և, հիրավի, ճակատագրական որակմանն արժանի ԳԽ նախագահի 1990 թ. ընտրությունն ընթացավ չորս փուլով։ Կոմկուսն առաջադրել էր 1990 թ. ապրիլի 6-ին Կենտկոմի առաջին քարտուղարի պաշտոնում Սուրեն Հարությունյանին փոխարինած Վլադիմիր Մովսիսյանի թեկնածությունը, իսկ ՀՀՇ-ն այդ պատասխանատու պաշտոնում առաջարկում էր «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ, ՀՀՇ վարչության նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանին։ Պատգամավորներից ոմանք առաջար-կում էին գրանցել նաև ԿԿ ԿԿ նախկին առաջին քարտուղար Սուրեն Հա-րությունյանի թեկնածությունը, սակայն նրա հետ կապ հաստատելու անհնարինության պատճառով հանձնաժողովը հարկադրված ձեռնպահ մնաց նրան գրանցելուց։ Բացի վերոնշյալ գործիչներից, որպես ՀԽՍՀ ԳԽ նախագահի թեկնածուներ՝ քննարկվում էին նաև Վ. Մանուկյանի, Ռ. Ղազարյանի, Պ. Հայրիկյանի, Հ. Սիմոնյանի, Թ. Դիլանյանի անունները[9]։ ԳԽ նախագահի ընտրությունների առաջին երեք փուլերից հետո միայն մնացին երկու թեկնածուներ, երբ ԱԻՄ առաջնորդ Պ. Հայրիկյանը վերջինը դուրս մնաց երրորդ փուլում[10]: Սուր և լարված պայքարի հանգըրվանին հասան միայն ՀՀՇ-ն ներկայացնող Տեր-Պետրոսյանը և Կոմկուսի թեկնածու Մովսիսյանը։ Օգոստոսի 3-ին` չորրորդ փուլում, միայն հստակություն մտավ։ Կոմկուսին հարող մի շարք պատգամավորներ՝ Վիգեն Խաչատրյանի գլխավորությամբ, համաժողովրդական շարժման թեկնածու Լևոն Տեր-Պետրոսյանին աջակցելու հանդգնություն ցուցաբե-րեցին[11]: Նման դիրքորոշում որդեգրեցին նաև անկախական գաղափարներ դավանող պատգամավորները՝ Ազատ Արշակյանի ղեկավարութ-յամբ, որը հանդես եկավ «չեզոք անկախականների խոսքով» և կոչ արեց քվեարկել Տեր-Պետրոսյանի օգտին[12]։ Հաշվիչ հանձնաժողովի արձանա-գրության համաձայն՝ չորրորդ փուլում վերջապես ընտրվեց Գերագույն խորհրդի նախագահ. Լ. Տեր-Պետրոսյանի օգտին կողմ էր քվեարկել 140 պատգամավոր, իսկ Վ. Մովսիսյանին` 76-ը։[13] ԳԽ նախագահ ընտրվելով՝ Լ. Տեր-Պետրոսյանը հրաժարվեց ՀՀՇ վարչության նախագահի պաշտոնից, ինչպես նաև կուսակցության վարչության անդամությունից՝ դրանք համարելով քաղաքական տեսակետից անհամատեղելի։ Սակայն Տեր-Պետրոսյանը պահպանեց ՀՀՇ գաղափարակրի ու կուսակցության շար-քային անդամի կարգավիճակը[14]։

ԳԽ նախագահի ընտրության վրա էական ազդեցություն ունեցավ անկախության հիմնախնդրի շուրջ թեկնածուների և նրանց ներկայացրած քաղաքական ուժերի կեցվածքը։ Կոմկուսի առաջին քարտուղար Վ. Մովսիսյանն ընտրության չորրորդ փուլից առաջ ելույթ ունենալիս և պատգամավորների հարցերին պատասխանելիս Հայաստանի քաղաքական ապագան տեսնում էր դեռևս չկործանված ԽՍՀՄ-ի կազմում։ Կոմկուսի թեկնածուն համաձայն էր, որ Հայաստանն ունենար իր Սահմանադրությունը, ընդունվեր ինքնիշխանության (սուվերենության) մա-սին հռչակագիր։ Մովսիսյանն առաջ էր քաշում նաև Հայ դատի՝ պետական պահանջատիրության առանցքային ուղեգիծը դարձնելու քաղաքականությունը։ Նա կարևորում էր նաև Հայաստանի օրենքների գերազանցելիության ու անբեկանելիության իրավազորությունը Խորհրդային Միության օրենքների նկատմամբ։ Կոմկուսի թեկնածուն օրինաչափ էր համարում անցումը բազմակուսակցական համակարգին՝ իր հարազատ կուսակցությանը վերապահելով ինքնուրույն գործող կազմակերպության կարգավիճակ. «Մենք հրաժարվում ենք քաղաքական գաղափարական մենաշնորհից»,-հայտարարեց Վլադիմիր Մովսիսյանը[15]։ Բայց և այնպես, նա կողմնակից էր ԽՍՀՄ-ի կազմում ինքնիշխան պետություն ունենալուն[16]: Եվ հենց դա էլ կարծես դարձավ նրա ձախողման առանցքային պատճառներից մեկը։

ՀՀՇ վարչության նախագահ Լ. Տեր-Պետրոսյանը, ԳԽ նախագահի ընտրության վերջին փուլից առաջ հանդես գալով ելույթով և պատգամավորներին հուզող հարցերին պատասխանելով, առանց տատանվելու պաշտպանում էր Հայաստանի՝ ինքնիշխան և անկախ պետություն դառ-նալու գաղափարը։ Ըստ նրա՝ Հայաստանը պետք է արմատապես վերանայեր Խորհրդային Միության առջև ստանձնած պարտավորությունները և ձեռնամուխ լիներ սեփական անվտանգության մարմինների ձևավոր-մանը։ ՀՀՇ առաջնորդը թեպետ դեմ էր միութենական պայմանագրին, սակայն քաղաքական աննպաստ պայմաններում ընդունելով փոխզիջ-ման հնարավորությունը՝ Հայաստանի միացման համար պարտադիր նշանակություն էր հաղորդում երկու նախապայմանի. 1) մասնակցություն այդ պայմանագրին բացառապես միջազգային իրավունքի սուբյեկտի կարգավիճակով, 2) հանրապետության տարածքում միութենական Սահմանադրության և օրենքների կիրառության բացառում։ Տեր-Պետրոսյանն ընդգծում էր խոսքի ազատության ու լիակատար ժողովրդավարության անհրաժեշտությունը[17]։ Ըստ նրա՝ ԳԽ նախագահի պաշտոնում իր գործունեությունը միտված էր լինելու նոր՝ ազգային Սահմանադրության ընդունման ու օրենքների գերակայության, գործադիր, օրենսդիր և դատական մարմինների տարանջատման, հասարակական կյանքի ապակենտրոնացման, բազմակուսակցական համակարգի հաստատման և այլ միջոցառումների իրագործմանը։ ՀՀՇ-ի թեկնածուն համոզված էր, որ Կոմունիստական կուսակցությունն անկարող է Հայաստանն առաջնորդել դեպի անկախություն՝ ի հեճուկս երկուսուկես տարի գործող համաժողովրդական շարժման[18]:

Այսպիսով, 1990 թ. օգոստոսի 3-ին անհնար եղավ ՀՀ ԳԽ նախագահ դարձնել իրավականորեն միակը համարվող, իշխող կուսակցության ներկայացուցչին։ Համառ ու լարված պայքարի ընթացքում անկախության պահանջով հանդես եկող քաղաքական ուժերին հաջողվեց իրենց կողմը թեքել հաջողության նժարը և հաղթանակ տանել։ Արձանագրելի է, որ թեև 1990 թ. մայիսի 20-ի խորհրդարանական ընտրություններում որևէ կուսակցության չէր հաջողվել բացարձակ մեծամասնություն վերցնել, սակայն ԳԽ նախագահի ընտրության վճռորոշ պահին ժողովրդավա-րական ուժերի շնորհիվ հնարավոր դարձավ կաթվածահար անել Կոմկու-սի միահեծան մեքենան։

Բազմակուսակցական համակարգի փաստացի հաստատմանը, անշուշտ, պետք է հաջորդեր դրա իրավական ամրագրումը։ Հաշվի առնելով Հայաստանի յուրօրինակ դրությունը, երբ իշխանության էին եկել անկա-խության կողմնակիցները, մինչդեռ հանրապետությունը շարունակում էր մնալ ԽՍՀՄ-ի կազմում, իրավական այդ ամրագրումը պիտի կատարվեր միայն բազմակուսակցական համակարգի փաստացի հաստատումից հետո։ Այդօրինակ պայմաններում լիովին օրինաչափ էր, որ միակուսակցական համակարգին ընդդիմացող պատգամավորները, որոնք ներկայացնում էին տարբեր կուսակցություններ և հետևում տարամետ գաղափարախոսությունների, լծվեին բազմակուսակցական համակարգի սահմանման իրավական ասպեկտների որոշման պատասխանատու գոր-ծին։ Այդպիսի ծանր աշխատանքի արդյունքն էլ դարձավ 1991 թ. փետրվարի 26-ին ընդունված «Հասարակական-քաղաքական կազմակերպութ-յունների մասին» ՀՀ օրենքը[19]: Օրենքը հասարակական-քաղաքական կազմակերպության գրանցման համար սահմանում էր պետտուրք՝ 5 հազար ռուբլու չափով, որը գանձելու էր արդարադատության նախարարությունը դրական որոշումն ընդունելուց հետո: Նշյալ օրենքի որևիցե տարրի խախտում թույլ տված կազմակերպությունը չէր գրանցվելու մինչև խախտման վերացումը: Օրենքի ընդունման մասին ՀՀ ԳԽ-ի որոշումն ուժի մեջ էր մտնում հրապարակման պահից` 1991 թ. ապրիլի 2-ից[20]։

Բաղկացած լինելով սոսկ 8 հոդվածից՝ օրենքը համապարփակորեն սահմանում էր հանրապետությունում գործունեություն ծավալող հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունների գործունեության շրջա-նակը։ Նախ և առաջ հստակեցվում էր, որ հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունը կամավորության սկզբունքով միաբանված, ընտրական տարիքի հասած ՀՀ քաղաքացիների՝ ծրագիր ու կանոնադրություն ունեցող միավորումն էր։ Պետական իշխանության մարմինների ձևավորմանն ու գործունեությանը մասնակցելու իրավասությունը պատկանում էր միայն այդպիսի միավորումներին։ Օրենքում հատուկ շեշտված էր, որ ՀՀ արդարադատության ու ներքին գործերի նախարարությունների, պետական անվտանգության կոմիտեի, դատախազության, պետական արբիտրաժի, դատական մարմինների, մաքսային ծառայությունների աշխատակիցները, ինչպես նաև բանակում ծառայող քաղաքացիները չէին կարող ծառայության ու աշխատանքի ընթացքում լինել որևէ հասարակական-քաղաքական կազմակերպության անդամ։

Հայաստանյան պայմաններում նախադեպը չունեցող այս օրենքը հստակորեն արգելում էր հասարակական-քաղաքական կազմակերպությանը ղեկավարվել Հայաստանի տարածքից դուրս գործող կազմակեր-պությունների ու պետական մարմինների կողմից։ Նույն եղանակով հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունները չէին կարող ֆինան-սավորվել Հայաստանի Հանրապետության տարածքից դուրս գտնվող աղբյուրներից։ Անթույլատրելի էր նաև ՀՀ պետական մարմիններում, հիմնարկ-ձեռնարկություններում, կազմակերպություններում և ուսումնական հաստատություններում կազմակերպական կառույցների հիմնադրումը։ Հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունն իրավունք չուներ ՀՀ իշխանության պետական և քաղաքական կարգի բռնի փոփո-խություն կամ քաղաքացիների ու կազմակերպությունների դեմ ուղղված բռնի գործողություններ ձեռնարկելու, ինչպես նաև հանդես գալու նմանատիպ կոչերով՝ համագործակցելով բռնություն կիրառող կազմակերպությունների հետ։ Նույնկերպ արգելվում էր ազգային, ռասայական, կրոնական ու սոցիալական խմբերի միջև թշնամանքի հրահրման յուրաքանչյուր փորձ։

Վերոնշյալ օրենքի 5-րդ հոդվածով՝ հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունը պիտի պատասխանատվություն կրեր, եթե «անօրինական գործողություններով նյութական կամ բարոյական վնաս էր հասցրել Հայաստանի Հանրապետությանը, ձեռնարկություններին, հիմնարկներին, կազմակերպություններին, քաղաքացիներին կամ թույլ տվել ՀՀ օրենսդրության այլ խախտումներ»։ Այս կապակցությամբ 7-րդ հոդվածը պարզաբանում էր հասարակական-քաղաքական կազմակերպության գործունեության կասեցման ու արգելման գործընթացը։ Հայսմ՝ ՀՀ օրենսդրության խախտման պարագայում ՀՀ գլխավոր դատախազը կամ արդարադատության նախարարությունը հայցադիմում էր ներկայացնելու ՀՀ գե-րագույն դատարան, որին էլ իրավասություն էր տրված կասեցնելու կամ արգելելու հասարակական-քաղաքական կազմակերպության գործունեությունը։ Կասեցման մասին որոշման կայացման դեպքում հասարակա-կան-քաղաքական կազմակերպության ղեկավար մարմինները պիտի տե-ղեկացվեին գրավոր կարգով՝ պարզաբանում ստանալով օրենքի՝ թույլ տրված խախտման մասին և ծանուցում դրանց շտկման ժամկետների մասին։ Երբ հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունը վերացնում էր իր կողմից օրենքի խախտումը, այդժամ տեղեկացնում էր ՀՀ արդարադատության նախարարությանը։ Վերջինս ՀՀ գերագույն դատա-րանի սահմանած ժամկետից հետո` մեկ ամսվա ընթացքում, պետք է նրան տար ազատ գործունեության թույլտվություն։ Ուշագրավ է, որ հա-սարակական-քաղաքական կազմակերպությունը կարող էր արգելված մնալ միայն 6 ամիս, սակայն օրենքի խախտումը չշտկելու դեպքում նրա գործունեության կասեցման ժամկետը սահմանվում էր մեկ տարի, իսկ նույն գործելաոճի կրկնության պարագայում կազմակերպությունը կարող էր արգելվել վերոնշյալ կարգով։ Ի դեպ, հասարակական-քաղաքական կազմակերպության գործունեության օրինականությանը հետևելու պարտականությունը դրված էր արդարադատության նախարարության վրա։

Հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունների մասին օրենքն ընդունվեց ՀՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավորների ճնշող մեծամասնության աջակցությամբ. 148 կողմ, 11 ձեռնպահ, 1 դեմ[21]: Ակնհայտ է, որ բազմակուսակցական համակարգի ներդրման անհրաժեշտությունը վաղուց էր հասունացած։ Օրենքի ընդունումից անմիջապես հետո մեկնար-կեց փաստացի գործող քաղաքական կուսակցությունների իրավական գրանցման գործընթացը։ Միայն 1991 թ. ընթացքում ՀՀ-ում պաշտոնա-պես գրանցվել ու քաղաքական գործունեությանն են ձեռնամուխ եղել շուրջ 22 քաղաքական կազմակերպություն[22]։ Դրանց թվում էին ՀՀՇ, ԱԻՄ, ՀՀԿ, ՀՔԴՄ, ՀՅԴ, ՀԴԿ, ՀՌԱԿ և այլք, որոնք այլ կուսակցություն-ների հետ պիտի բազմեին երկրի քաղաքական ներկապնակի տարբեր աստիճանների վրա և միմյանց միջև ծավալված գործակցության ու հակադրությունների միջոցով նպաստեին քաղաքական կյանքի զարգաց-մանը։

Բազմակուսակցական համակարգի հաստատման տրամաբանական շարունակությունը պիտի լիներ Կոմկուսի տիրապետած արտոնություն-ների աստիճանական վերացումը։ Այս համատեքստում է հարկավոր ընկալել 1991 թ. ապրիլի 17-ին ՀՀ ԳԽ որոշումը «Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության և Հայաստանի նախկին երիտասարդական լենինյան միության ունեցվածքը ազգայնացնելու մասին». «Նկատի ունենա-լով, որ պետական իշխանության կառուցվածքների հետ Կոմկուսի սերտաճումը և Կոմկուսին ղեկավար դերի ինքնաշնորհումը օգտագործվել է կուսակցության ձեռքում հսկայական նյութական միջոցների կուտակման համար և հաշվի առնելով, որ Կոմկուսի ունեցվածքը ստեղծվել է հանրա-պետության քաղաքացիների մի քանի սերունդների, պետական միջոցների հաշվին, Հայաստանի Հանրապետության Գերագույն խորհուրդը որոշում է ազգայնացնել Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության և նրա փաստացի մասը կազմող նախկին Հայաստանի լենինյան կոմու-նիստական երիտասարդական միության (ներկայումս՝ Հայաստանի երիտասարդական միություն) ամբողջ ունեցվածքը, համարել այն պետական սեփականություն և դրա տնօրինման իրավունքը հանձնել Հայաստանի Հանրապետության Նախարարների խորհրդին»[23]։ ՀՀ ԳԽ 1991 թ. օգոստոսի 23-ի և 24-ի որոշումներով (համապատասխանաբար՝ ԽՄԿԿ Կենտկոմի հայկական հրատարակչության և Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության զբաղեցրած շենքի ազգայնացման մասին) ամբողջացավ բազմակուսակցական համակարգի իրավական հաստատման շրջափուլը[24]։

Փաստացիորեն գործող հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունների քաղաքական հաստատութենականացմանը նպաստեց ՀՀ Գերագույն խորհրդում պատգամավորական խմբակցությունների վերաձևումը։ Ընդգծելի է, որ պատգամավորական խմբակցություններում ընդգրկված պատգամավորների քանակը ԳԽ 1990-95 թթ. գործունեութ- յան շրջանում հաճախ էր ենթարկվում վայրիվերումների՝ կապված կուսակցությունից կուսակցություն պատգամավորների տեղաշարժերի հետ[25]։ Օրինակ` 1992 թ. Փետրվարի դրությամբ ՀՀՇ կուսակցության խմբակցությունը բաղկացած էր 52 պատգամավորից, որոնց թիվը հետո հասավ 61-ի։ ՀՅԴ կուսակցության խմբակցությունը 1992 թ. մարտին ընդգրկում էր 12, իսկ հետո՝ 18 պատգամավոր։ ՀԿԿ խմբակցությունը 1993 թ. մարտին ուներ 21 ներկայացուցիչ, ՀՌԱԿ-ը՝ 16։ Հիշարժան է, որ Գերագույն խորհրդում ներկայացված էին նաև ՀԱԺԿ (11), ԱԺՄ (8), ԱԻՄ (2), ՀՀԿ (1), ՍԻՄ (1), ՍԴՀԿ (1), ՀՔԺՄ (1), ԺԱԿ (1), Առաքելություն (2) կուսակցությունները[26]։

Բնականաբար, կուսակցությունների պաշտոնական գրանցումը գործընթացի միայն մեկ առանցքն էր, իսկ դրանց փաստացի գոյությունն ու միջկուսակցական հարաբերությունների ակտիվացումը, իրական և գաղափարական պայքարի ծավալումն ու զարգացումը լիովին նոր իրականության ծնունդ պիտի լինեին։ Ուստի չի կարելի պնդել, թե արդարադատության նախարարության գրանցամատյանում հայտնված բոլոր կուսակցություններն ակտիվ քաղաքական պայքարի կամ առնվազն փոխգործակցության մեջ են եղել։ Ինչպես բազմակուսակցական համակարգ ընտրած աշխարհի ժողովրդավարական բազմաթիվ այլ երկրներում, Հայաստանում նույնպես քաղաքական պայքարն ընթանում էր բազում կուսակցություններից լոկ մի քանիսի միջև։ Դրա հետ մեկտեղ՝ բազմակուսակցական համակարգի իրավական հաստատման տրամաբանական հանգուցակետը դարձավ խոշոր կուսակցությունների տրոհումն ու նորերի ձևավորումը։ Տրոհումներից խուսափել չկարողացավ որևէ ազդեցիկ կազմակերպություն՝ ՀՀՇ, ԱԻՄ, ՀԿԿ, ԱԺՄ և այլն։ Երրորդ Հանրապետության գոյության քառորդ դարի ընթացքում այդպես էլ չստացվեց գաղափարական կուռ շարքերով, ամուր քաղաքական կազմակերպություն ստեղծել, որ կարողանար խուսանավել լուրջ պառակտումներից։ Այդ հանգամանքը, անշուշտ, ապացուցում է բազմակուսակցական համակարգի հաստատումն ու գոյությունը՝ ի ցույց դնելով նաև կուսակցական համակարգի չկայացածության տխուր իրականությունը։

Բազմակուսակցական համակարգին անցման մասին ՀՀ ԳԽ որոշումից հետո ընդամենը օրեր բավական եղան դրա առարկայական դրսևորմանն ականատես լինելու համար։ Խոսքը մասնավորապես վերաբերում է ԱԻՄ-ի գործունեությանը, որը նույնիսկ հասցրեց վերածվելու քաղաքական սուր խնդրի և 1991 թ. մարտի 19-ին` ԳԽ քննարկումների առարկայի։ Անկախության հասնելու ճանապարհի ընտրության առթիվ իր անհամաձայնությամբ պայմանավորված՝ ԱԻՄ-ը Երևանում 1991թ. մարտին հանրահավաքներ և ցույցեր էր կազմակերպել, որոնք աչքի էին ընկել հասարակական կարգի խախտման ցցուն արարքներով։ Այդ առթիվ Գերագույն խորհրդում նույնիսկ համապատասխան հաղորդմամբ հանդես եկավ ներքին գործերի նախարար Աշոտ Մանուչարյանը՝ ներկայացնելով ԱԻՄ-ի կողմից օրենքի խախտման մի շարք դրվագներ։ ԳԽ-ում կայացած քննարկումները, բարեբախտաբար, չհանգեցրին ԱԻՄ-ի գործունեության արգելմանը, ինչպես պահանջում էին որոշ պատգմավորներ։ ԳԽ նախագահ Լ. Տեր-Պետրոսյանի առաջարկությամբ՝ 132 «կողմ» ձայներով ԳԽ-ն որոշում կայացրեց բավարարվել ԱԻՄ-ին ուղղված նախազգուշացմամբ՝ իր գործունեության ընթացքում այդուհետ խուսափելու հասարակական կարգի խախտմանը միտված նույնօրինակ գործողություններից և կոչերից: ԳԽ-ն նաև առաջարկեց Նախարարների խորհրդին ԱԻՄ-ի նման պահվածքի կրկնության պարագայում քննարկել կազմակերպության կասեցման հարցը[27]: Բազմակուսակցական համակարգը, կարելի է ասել, իր առաջին քննությունը հաջողությամբ հանձնեց։ Անկախության պես կարևորագույն հարցի շուրջ ԱԻՄ-ի ձեռնարկած քայլերը փաստորեն հանգեցրել էին նկատելի ներհասարակական լարվածության, սակայն ԳԽ-ի քաղաքական դերակատարներն իրենց հերթին զսպվածություն ցուցաբերեցին՝ խորացման միտումներ ունեցող ճգնաժամի հաղթահարման հարցում։ Թեև ԱԻՄ-ը փաստորեն դուրս էր եկել քաղաքական պայքարի շրջանակից (օր.՝ ԳԽ որոշումներն արհամարհելու, զորակոչին չենթարկվելու և այլ կոչեր հնչեցնելով), սակայն նրան «կարգի հրավիրելու» ԳԽ-ի մոտեցումը պահպանեց իր սթափությունը՝ սահմա-նափակվելով ընդամենը նախազգուշական որոշման ընդունմամբ։ Ժողովրդավարության հաստատման և բազմակուսակցական համակարգը կայացնելու առաջին քայլերը կարծես հաջողությամբ էին պսակվում։

Այսպիսով, 1991 թ. փետրվարի 26-ին ընդունելով «Հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունների մասին օրենքը»՝ ՀՀ ԳԽ-ն Հայաստանում հաստատեց բազմակուսակցական համակարգ։ Բազմակուսակցական համակարգի հաստատման պայմաններում հանրապետության քաղաքական ուժերը ձեռնամուխ եղան անկախության հիմնախնդրի քննությանն ու դրան դրական ընթացք տալու գործողություններին։ Միահա-մուռ համաձայն լինելով անկախությանը՝ քաղաքական տարբեր կուսակցությունների միջև անհամաձայնություններ էին առաջանում գերազանցապես անկախության հռչակման մեթոդների և ժամկետների հարցում։ Պատմության ընթացքը ցույց տվեց, որ Հայաստանի անկախության հանրաքվեի անցկացումը տեղի ունեցավ ճիշտ պահին՝ զերծ պահելով երկիրը ներքին կամ արտաքին ցնցումներից։ Հավելենք, որ անկախության հռչակումից հետո քաղաքական կուսակցությունների միջև պայքարը հասավ մեկ այլ հանգրվանի՝ ներառելով նաև երկրի մայր օրենքի՝ Սահմանադրության ընդունման խրթին ու, կարելի է ասել, ճակատագրական նշանակության գործին։ Ըստ էության, բազմակուսակցական համա-կարգի փաստացի արարումը, ապա իրավական կարգավիճակով օժտելը ստեղծեցին խաղի համապատասխան կանոններ, որոնց պարտավոր էին ենթարկվել բոլոր քաղաքական կուսակցությունները։ Թեև 1990-95 թթ. Գերագույն խորհուրդը չձևավորվեց, իսկ 1990 թ. մայիսի 20-ի ընտրությունները չկազմակերպվեցին ուղղակիորեն բազմակուսակցականության սկզբունքներով, բնույթով հենց այդպիսին էին և գուցե ավելի քաղաքական, քան հանրապետության հաջորդ խորհրդարանները։

Օրինաչափ և սուբյեկտիվ բազմաժանր գործոններով պայմանավորված՝ այդ նույն համակարգին չհաջողվեց երաշխավորել միջկուսակցա-կան ներդաշնակ, համերաշխ հարաբերություններ։ Բազմակուսակցականության պատմությունը դրսևորվել է իր ոչ միանշանակությամբ, որ հարկ է բաժանել երկու փուլի՝ 1990-94 թթ. և դրանից հետո[28]։ Առաջին փուլում միջկուսակցական պայքարը համեմատաբար ընդունված կանոնների համատեքստում էր, իսկ արդեն 1994-ին ՀՅԴ-ի կասեցումից հետո կա-րելի է գնահատել որպես ժողովրդավարության ճգնաժամ[29]: Այլ կերպ ասած, միջկուսակցական հարաբերությունների լարվածությունն առան-ձին դեպքերում հնարավոր չեղավ հաղթահարելու առանց արմատական լուծումների, ինչն էլ իր բացասական դրոշմը թողեց կուսակցությունների միջև փոխվստահության կարծր համակարգ հաստատելու վրա։ Բացա-սական գործոնների վերհանման տեսանկյունից հիշարժան է, որ հայաստանցիների մեծ մասը այդպես էլ չհաղթահարեց ինչ-որ առումով են- թագիտակցական անվստահությունը քաղաքական կուսակցությունների նկատմամբ, որ գալիս էր Կոմկուսի փորձառությունից[30]։ Դրանով թերևս կարելի է բացատրել թե՛ կուսակցությունների հապճեպ թուլացումը, թե՛ դրանց հակառակ՝ առաջնորդ անհատականությունների դերակատարու-թյան բացարձակացումը հասարակության մեջ։ Հետագա իրադարձու-թյունները, մասնավորապես 1995-96 թթ. և 1998-99 թթ. ընտրաշրջան-ները ցույց տվեցին, որ թե՛ իշխանական, թե՛ ընդդիմադիր կուսակցութ-յուններն առճակատումների հետևանքով փոխադարձաբար տկարացրին միմյանց՝ խոտանելով քաղաքական առողջ համակարգի կազմակեր-պումը։ Հետևաբար, բազմակուսակցական համակարգի ձևավորման ուշացմանը էապես խանգարեց ԼՂ հակամարտությունը, մասնավորապես Ադրբեջանի հետ պատերազմը[31]։

Այսպիսով, բազմակուսակցական համակարգն արդարացրեց իր պատմական նշանակությունը՝ առաջին հերթին կուսակցությունների քանակական աճի դրսևորմամբ։ Բավական է ասել, որ 1991-98 թթ. Հայաստանում կուսակցությունների թիվը հասնում էր 64-ի[32]։ Եթե 1990 թ. ընտրություններում պայքարը երկուսի միջև էր, ապա ՀՀ 1-ին գումարման ԱԺ-ի 1995 թ. ընտրություններին մասնակցում էին արդեն 13 կուսակցու-թյուն և քաղաքական միավորումներ։ Ավելին՝ 1999 թ. ընտրությունների ժամանակ դրանց մասնակցող քաղաքական ուժերի թիվը հասավ 21-ի[33]։ Հարկավ, կուսակցությունների քանակը չի կարող ցուցիչ լինել համակարգի որակական հատկանիշի հարցում։ Սակայն հաշվի առնելով հանգա-մանքը, որ միակուսակցական կարծր համակարգը տասնամյակների ծնունդ էր, այն էլ գերազանցապես բիրտ մեթոդներով, ապա, կարելի է ասել, բազմակուսակցական համակարգը պատմության քառուղիներում դեռ ամրապնդվելու դժվարին խնդրի առաջ էր կանգնած, որ պիտի մերթ երերար, մերթ ամրանար։ Դժբախտաբար, հանրապետության աստիճանական վերափոխումները ձախողվեցին սոցիալական հարթակը «անկախ կուսակցությունների ֆեդերացիայի» վերածելու գործում, ինչպես, օրինակ, հաջողվեց Իսրայելին[34]:

Ինչևէ, Հայաստանը 1991 թ. կատարեց իր ընտրությունը և հենց դրա համատեքստում է հարկավոր ընկալել իրերի զարգացման տրամաբանությունը։ Խիստ հատկանշական է, որ «Հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունների մասին» ՀՀ օրենքի գերագույն պատմական հատկանիշը դարձավ այն, որ որևէ կուսակցություն առավելություն չէր ստանում: Հարաբերվելով միևնույն դաշտում, ունենալով նույն իրա-վասություններն ու պարտականությունները՝ կուսակցությունները զգալիորեն անկաշկանդ գործելու աննախադեպ հնարավորություն էին ստանում։ Խորհրդային կարգերի տապալումից հետո նման վերափոխումը հարկ է դիտարկել պատմականության համատեքստում` թափանցելով և´ նշյալ շրջափուլի հասարակական կյանքի առանձնահատկությունների ոլորտը, և´ դրանից առաջ տիրող իրականության ակունքները: Արձանա-գրելի է, որ քաղաքական կազմակերպությունների գործունեությունը համակարգող օրենքն իր բուն էությամբ առաջնահերթորեն ամբողջատի-րության դեմ էր: Այս առումով՝ թե՛ վերոնշյալ համակարգի հաստատումը, թե՛ դրա մատուցած արդյունքները անվիճելիորեն հարկ է դիտարկել որպես դրական երևույթ՝ բացասական տարաբնույթ իրողություններով հանդերձ։

ФОРМИРОВАНИЕ МНОГОПАРТИЙНОЙ СИСТЕМЫ В АРМЕНИИ

ОВСЕПЯН Н.А.

Резюме

На основе принятого Верховным Советом Армении 26-гo февраля 1991 г. "Закона об общественно-политических организациях" в Армении была утверждена многопартийная система. Закон, определяющий деятельность общественно-политических организаций, имел огромную историческую значимость, поскольку ни одна из партий не получала дополнительных привилегий, и соответственно, принятый закон был направлен против тоталитарного режима.

THE FORMATION OF MULTI-PARTY SYSTEM IN ARMENIA

N. HOVSEPYAN

Abstract

Multi-party system was established in Armenia based on the “Law on Social-Political Organizations” adopted by the Supreme Soviet in 26 February 1991. The Law was supposed to regulate the activity of social-political organizations of Armenia. It had a unique historical significance because none of political parties gained any additional privileges. Respectively, the Law was firmly directed against totalitarianism.

Заметки

[←1]

Constitution (Fundamental Law) of the Union of Soviet Socialist Republics, Adobted at the Seventh (Special) Session of the Supreme Soviet of the USSR, Ninth Convocation, 7 October 1977.

[←2]

Մանրամասն տեմպս Հարությունյան Վ., Այլախոհությունը Խորհրդային Հայաստանում, Ե., 2014:

[←3]

Այդ շարքում հիշարժան են Պարույր Հայրիկյանը, Աշոտ Նավասարդյանը, Ազատ Արշակյանը, Անդրանիկ Մարգարյանը և այլք։

[←4]

Տեր-Պետրոսյան Լ., Ընտրանի (Ելույթներ, հոդվածներ, հարցազրույցներ), Ե., 2006, էջ 43-45։

[←5]

Sherman A. Israeli socialism and multy-party system, the world today, vol. 17, no. 5 (may, 1961), pp. 217-226, 218.

[←6]

Լիպարիտյան Ժ., Պետականության մարտահրավերները. Հայ քաղաքական միտքը անկախությունից ի վեր, թարգմ՝. Հ. Հարությունյան, «Արմատ» ԺԻՊԱԿ, Ե., 1999, էջ 18:

[←7]

Մինասյան Է., Հայաստանի Երրորդ Հանրապետության պատմություն, Ե., 2013, էջ 104:

[←8]

ՀՀ Գերագույն խորհուրդ, 1990-1995, Ե., 1995, էջ 115։

[←9]

ԳԼԽ սույն նիստի արձանագրությունն ամբողջությամբ հասանելի է` Հայաստանի ազգային արխիվ (այսուհետև` ՀԱՎԱ), ֆ. 207, ց. 62, գ. 13:

[←10]

Նույն տեղում:

[←11]

Լիպարիտյան Ժ., նշվ. աշխ., էջ 47:

[←12]

Բոլոր ելույթները տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 207, ց. 62, գ. 52:

[←13]

ԳԽ նախագահի ընտրության արդյունքների առթիվ կազմված թիվ 4 արձանագրությունն ու առնչվող մյուս տեղեկատվությունը համապարփակորեն հասանելի են` ՀԱԱ, ֆ. 207, ց. 64, գ. 66:

[←14]

Տեր-Պետրոսյան Լ., նշվ. աշխ., էջ 139։

[←15]

Մանրամասն տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 207, ց. 62, գ. 52:

[←16]

Նույն տեղում:

[←17]

Տեր-Պետրոսյան Լ., նշվ. աշխ., էջ 103-112։

[←18]

Նույն տեղում, էջ 109։

[←19]

Հայաստանի Հանրապետության գործող օրենքների ժողովածու (1990-1995), էջ 115-118։

[←20]

Հայաստանի Հանրապետություն (03.04.1991)։

[←21]

Հայաստանի Հանրապետություն (03.04.1991)։

[←22]

Աբրահամյան Հ., Ժողովրդավարությունը և քաղաքական կուսակցությունները, Ե., 2009, էջ 62։

[←23]

Հայաստանի Հանրապետության Գերագույն խորհրդի տեղեկագիր, N 8 (998) 30.04.1991, էջ 6-7։

[←24]

ՀԱԱ, ֆ. 113, ց. 116, գ. 321, թ. 1:

[←25]

Մինասյան Է., նշվ. աշխ., էջ 261:

[←26]

Մանրամասն տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 207, ց. 64, գ. 78:

[←27]

Մանրամասն տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 207, ց. 62, գ. 97:

[←28]

Մինասյան Է., նշվ. աշխ., էջ 265։

[←29]

Նույն տեղում:

[←30]

Լիպարիտյան Ժ., նշվ. աշխ., էջ 34։

[←31]

Թորոսյան Տ., Հասարակական համակարգի հետխորհրդային տրանսֆորմացիա, Ե., 2006, էջ 150։

[←32]

Աբրահամյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 47։

[←33]

Մարդկային զարգացման զեկույց․ Հայաստան 1999. Մարդկային զարգացման 5 տարին Հայաստանում, Ե., 1999, էջ 66։

[←34]

Sherman А., նշվ. աշխ., էջ 218: