5.Martirosyan 63-79
Author: Dr. Armen Petrosyan
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00

ԿԻԼԻԿԻԱՀԱՅԵՐԻ ԿՈՏՈՐԱԾԻ ՀԱՐՑԸ ՕՍՄԱՆՅԱՆ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆՈՒՄ

ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ Ն.Մ.

Հայոց պատմության ամենաողբերգական էջերից է 1909 թ. ապրիլին Կիլիկիայի հայ բնակչության կոտորածը: Օսմանյան կայսրության հայ բնակչությունը, որ սահմանադրական կարգերի հաստատման ջատագովն էր, դարձավ մարդկության դեմ ուղղված զազրելի երևույթներից մեկի՝ ցեղասպանության զոհը: Համիդյան ջարդերից հետո Կիլիկիայի կոտորածը Հայոց ցեղասպանության երկրորդ փուլն էր: Հաշված օրերի ընթացքում սրի քաշվեց 30.000 հայ:

Երիտթուրք ղեկավարներից Ջեմալ փաշան, որը հայոց Մեծ եղեռնի գլխավոր կազմակերպիչներից և իրագործողներից է, իր հուշերում գրում է. «Կառավարությունը, անգամ մայրաքաղաքում կորցնելով իր հեղինակությունը, հասկանալի է, չկարողացավ իր վերահսկողությունը հաստատել գավառներում»[1]: Ջեմալ փաշան այս խոսքերով փորձել է արդարացնել «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցությանը, գոնե հայերի համատարած ոչնչացումը բացառելու իմաստով:

Ջեմալի կարծիքին են եղել նաև օսմանյան խորհրդարանի մի շարք հայազգի պատգամավորներ: Մասնավորապես, Վահան Փափազյանը Ադանայի ջարդերում մեղավոր է համարում սուլթանին և հետադիմական ուժերին: Իր հուշերում նա գրում է. «Մարտի 31-ի շերիաթական շարժման ղեկավարները, նույն օրն իսկ հեռագրած էին Ատանա ջարդը սկսելու: Ապրիլի 1-ին կը սկսի յարձակումը և կը կրկնուի 12-ին, այս անգամ նորեկ կանոնաւոր զինւորներու մասնակցութեամբ…»[2]: Այս կարծիքին էր նաև Վարդգեսը (Հովհաննես Սերենկուլյան), որը կատարվածի մեջ տեսնում էր Աբդուլ Համիդի ձեռագիրը[3]: Ջեմալի և հայ պատգամավորների այս խմբի կարծիքներում կա մի էական տարբերություն: Եթե Ջեմալը Կիլիկիայի հայերի ջարդի պատասխանատու համարում է միմիայն Աբդուլ Համիդին, ապա հայ պատգամավորները կոտորածների երկրորդ փուլի մեղավոր համարում են երիտթուրքերին, քանի որ վերջիններիս ուղարկած կանոնավոր զորքերը շարունակել են հին վարչախմբի կազմակերպած սպանդը: Հայազգի պատգամավորների կարծիքը հիմնավորվում է հենց օսմանյան խորհրդարանում Ադանայի կոտորածների հարցի քննարկման ընթացքում:

Ադանայի դեպքերը, բնականաբար, ի սկզբանե անհանգստացրել էին օսմանյան խորհրդարանի հայազգի ներկայացուցիչներին, որոնք մինչ այդ աչքի էին ընկել միայն զսպվածության զարմանալի վարքագծով:

Անհնար է ներկայացնել 1909 թ. ապրիլի Կիլիկիայի ջարդերը՝ առանց այդ նույն ժամանակ կայսրությունում տեղի ունեցած մեկ այլ կարևոր իրադարձության՝ պետական հեղաշրջման փորձի: Ըստ Փափազյանի՝ հեղաշըր-ջումը նախապատրաստել էին դեռ 1908 թ. հոկտեմբերին, սակայն այն գործի դրվեց 1909 թ. մարտի 31-ին[4]:

Կ. Պոլսում տեղի ունեցած դեպքերի մեջ իթթիհատականները մեղադրում են սուլթան Աբդուլ Համիդին և իթթիհատի կրոնական ընդդիմադիր Շեյխ Վահդեթի Մուհամեդին[5]: Սուլթանի մասնակցությունը հեղաշրջման մեջ երևում է Կ. Պոլսում գերմանական դիվանագիտական առաքելության զեկուցագրում, որտեղ նշվում է, որ ապստամբներն ունեցել են բավականաչափ կապիտալ, և զինվորները վարձատրվել են ոսկով[6]:

Հեղաշրջման առիթը Ստամբուլում մամուլի մասին նոր օրենքի դեմ կազմակերպված հանրահավաքում ոստիկանի համազգեստով մի անհայտ անձի կողմից «Ահրար» կուսակցության օրգան «Սերբեսթ» թերթի խմբագրի սպանությունն էր: 1909 թ. մարտի 31-ի լույս ապրիլի 1-ի գիշերը Ստամբուլի կայազորի զինվորները «Ահրար» կուսակցության անդամ, սպա Համդի Յաշարի գլխավորությամբ սկսեցին խռովություն և առավոտյան հավաքվելով խորհրդարանի շենքի մոտ՝ կազմակերպեցին հանրահավաք՝ ներկայացնելով իրենց պահանջները: Փողոցներում սկսվեց փոխհրաձգություն այն զորամասերի հետ, որոնք հավատարիմ էին մնացել երիտթուրքերին: Սկսվեց երիտթուրք ղեկավարների հաշվեհարդարը: Նրանցից շատերը ապաստան գտան Սալոնիկ քաղաքում, իսկ ոմանք էլ՝ հենց Ստամբուլում: Օրինակ՝ Թալեաթը ապաստան գտավ դաշնակցական Խաչատուր Մալումյանի (Ակնունի), իսկ Խալիլ բեյը՝ Գրիգոր Զոհրապի տանը[7]:

Շուտով խռովարարների կողմն անցան Ստամբուլի կայազորի գրեթե բոլոր հետևակային ու հեծելազորային ստորաբաժանումները: Նրանք գրավեցին կառավարական բոլոր շենքերը, ինչպես նաև խորհրդարանի շենքը:

Իթթիհատականներին հավատարիմ մնացած Ադրիանուպոլսի և Սալոնիկի բանակային կորպուսներից ստեղծվեց «Գործողության բանակը», որը Մահմուդ Շևքեթ փաշայի գլխավորությամբ շարժվեց Ստամբուլ՝ սահմանադրական կարգերը վերականգնելու համար[8]: Ապրիլի 9-ին «Գործողության բանակի» կողմն անցավ նաև ռազմական նավատորմը, որը շրջափակեց Ստամբուլը՝ ծովի կողմից: Երբ Մահմուդ Շևքեթ փաշայի զորքերը սկսեցին շրջապատել մայրաքաղաքը, խորհրդարանի զույգ պալատների պատգամավորները ժամանեցին Սան-Ստեֆանո, որտեղ ապրիլի 9-ին գումարվեց Ազգային ընդհանուր ժողով սուլթանի հարցը վճռելու համար: Ազգային ընդ-հանուր ժողովը նախագահում էր խորհրդարանի ատենապետ Սայիդ փաշան, որը խորհրդարանի անունից շնորհակալություն հայտնեց նավատոր-մին ցուցաբերած հայրենասիրության համար[9]: Ժողովի ընթացքում ստեղծ-վեց մի հանձնախումբ, որը պետք է կազմեր հայտարարություն՝ ուղղված Օսմանյան կայսրության բնակչությանը: Հանձնախմբի անդամ էր ընտրվել նաև Գրիգոր Զոհրապը:

Ընդունված հայտարարությունում ասված էր. «…Սահմանադրութիւնը լիովին ապահովելու և երկրին հանդարտութիւնը վերահաստատելու և սոյն դէպքին հեղինակները Շերիաթի և քաղաքային օրենքի համեմատ պատ-ժելու համար, շարժուն բանակին կողմէ հրատարակուած յայտարարութիւնը վաւերացուած է Ազգային ժողովին կողմէ, որ այս Բանակին արարքն ու տրամադրութիւններն համաձայն կ̦գտնե Ազգին բաղձանքներուն, և կ̦հրա-մայէ, որ ամեն ոք հնազանդի բանակի կարգադրութիւններուն, և ի դէմ դնողները պատասխանատու բռնուին և հարկ եղած պատիժը կրեն»[10]: Ստանալով պատգամավորների պալատի աջակցությունը՝ Մահմուդ Շևքեթ փաշան ապրիլի 10-ին սկսեց հարձակումը մայրաքաղաքի վրա: Չնայած երիտթուրքերի հակառակորդների համառ դիմադրությանը՝ «Գործողության բանակը» ապրիլի 13-ի դրությամբ գրավեց քաղաքը: Երբ բանակը մտավ քաղաք և մոտեցավ սուլթանական պալատին, Աբդուլ Համիդը ողջունեց նրանց և հրամայեց պալատական զորքին, որ դիմադրություն ցույց չտա[11]:

Թեև Աբդուլ Համիդը փորձում էր երիտթուրքերին համոզել, թե ինքը կապ չի ունեցել ապստամբության հետ, այնուամենայնիվ, երիտթուրքերը նրան գահընկեց արեցին և աքսորեցին Սալոնիկ[12]: Գահ բարձրացավ երիտթուրքերի դրածո Մեհմեդ V Ռեշադը (1909-1918 թթ.):

Կիլիկիայի ջարդերը սկիզբ առան Ադանայի շուկայում՝ 1909 թ. ապրիլի 1-ին, առավոտյան ժամը 10-ին[13]: Շուկա ներխուժեցին թուրքերի, քրդերի, չերքեզների ու կրետացի իսլամ գաղթականների զինված խմբեր: Ժամը 10-ին սկսվեց հրաձգությունը և տարածվեց մյուս թաղամասերով:

Թեև ջարդերը սկսվել էին ապրիլի 1-ին, սակայն նույնիսկ ապրիլի 3-ին, Կ. Պոլսի հայկական մամուլը գրում էր Ադանայում բռնկված «հրդեհի» մասին, ինչը, անկասկած, անգիտության հետևանք էր. «Այսօր մայրաքաղաքս հասած հեռագիրէ մը կտեսնենք թէ հրդեհ ծագեր է Ատանայի մէջ: Ուրիշ մանրամասնություններ չկան»[14]: Ջարդերի մասին «Բյուզանդիոնը» գրեց միայն հաջորդ օրը:

Ադանայի ջարդը ցնցել էր բոլոր հայերին, այդ թվում և Օսմանյան խորհրդարանի հայ և այլազգի մի շարք պատգամավորների: Ապրիլի 6-ին խորհրդարանում կարդացվեց Պետրոս Հալաճյանի, Վարդգեսի, Համբար-ձում Պոյաճյանի (Մեծն Մուրադ), դոկտոր Նազարեթ Տաղավարյանի, Ալի Մյունիֆ և Ալի Հիքմեթ բեյերի ստորագրությամբ հարցապնդումը Ադանայի ջարդերի վերաբերյալ, որով պահանջվում էր հեռագրով հրաման տալ ջարդը դադարեցնելու և խաղաղություն հաստատելու մասին[15]:

Թեև կուսակալ Ջևադ բեյին հեռագիր ուղարկվեց, սակայն վերջինս անտեսեց այն, և ջարդերը շարունակվեցին: Ապրիլի 12-ին Օսմանյան խորհըրդարանում կարդացվեց Կիլիկիայի Սահակ կաթողիկոսի հեռագիրը Սսից: Հեռագրում նշվում էր, որ հայերը պաշարված են մահմեդական խուժանի, ուղարկված զորքի կողմից և գտնվում են գնդակոծման տակ[16]: Կաթողիկոսը խնդրում էր վերջ դնել այդ վտանգավոր դրությանը: Կաթողիկոսի հեռա-գիրը կարդալուց հետո Համբարձում Պոյաճյանը, Վարդգեսը և Ալի Ջենան բեյը ներկայացնում են հետևյալ ծրագիրը. «Ներփակ կներկայացնենք Ատանայի ծանր վիճակին վրա ստացված հեռագիրները: Կառաջարկենք, որ հա-նուն ժողովին ծանուցուի վնասեալ վայրերն և ուրիշ տեղեր, թե տեղական պաշտոնեայք և զորքը խստիվ պիտի պատժվեն, եթե այսպիսի դեպքեր կրկնվին»[17]: Սակայն նույնիսկ խորհրդարանի ուղարկած հեռագրից հետո էլ սկսվում են նոր ջարդեր, այս անգամ՝ Տարսոնում:

Ապրիլի 16-ին պատրիարքական տեղապահ Հովհաննես սրբազանը հանդիպում է վարչապետ Ահմեդ Թեվֆիկ փաշային, և ամբողջ հայ ազգի անունից պահանջում՝ 1. քննիչ հանձնախումբ կազմել և ուղարկել Կիլիկիա հանցագործությունների պատասխանատուներին հայտնաբերելու և պատժե-լու համար, 2. կառավարությունն անմիջապես նյութական օգնություն հասց-նի տուժածներին, 3. վերահսկել հափշտակված գույքերի վերադարձը[18]:

Կիլիկիայի ջարդերի վերաբերյալ բուռն քննարկումներ տեղի ունեցան Օսմանյան խորհրդարանում, ապրիլի 18-ին՝ 63-րդ նիստում: Նիստը նախագահում էր Թալեաթ բեյը[19]: Խորհրդարանի նախագահի անունից հարցում էր կատարվել Ադանայի կուսակալ Ջևադ բեյին տեղի ջարդերի վերաբերյալ: Կարդացվեց ապրիլի 13-ին կուսակալի կողմից ուղարկված պատասխան հեռագիրը: Կուսակալը գրում է, որ ապրիլի 1-ին հայերի և մահմեդականների միջև ծագած խռովությունը շարունակվել է 3 օր, որից հետո իր հսկողության տակ գտնվող զինվորական փոքրաթիվ ուժերով մեծ դժվարությամբ ապրի-լի 12-ին կարողացել է հանդարտեցնել իրավիճակը[20]: Շարունակելով հաղոր-դագրությունը՝ կուսակալը գրում է. «…Երեկ, սակայն, կէս օրէն վերջը հայոց թաղին մեջ հրազենի պայթիւններ լսուիլ սկսուան և Իսլամք մեծ յուզման ու գրգռութեան մատնուելով կառավարական պաշտոնատունը վազեցին: Ան-միջապէս զինուորական ոյժեր ղրկելով պաշարման և հսկողութեան ներքև առնուեցան այն տեղերը, ուրկէ տեղեկութիւն առինք թե դէպքին պատճառ եղան քանի մը հայ ֆէտայիներ…»[21]: Իրականում այնտեղ ոչ մի ֆիդայի էլ չկար, նրանք հայ երիտասարդներ էին, մոտ 100 հոգի, որոնք տեսնելով, որ իրենց և իրենց հարազատների միակ փրկությունը ջարդարարներին դիմադրելն է, դուրս էին եկել փողոց և կանգնելով ջարդարարներին դեմ առ դեմ՝ կրակ էին բացել դրանց վրա: Վերջիններս խուճապահար դիմել էին փախուստի՝ բացականչելով. «Հայ ֆեդայիներն են գալիս»[22]: Ի դեպ՝ այդ երիտասարդների մեծ մասն առաջին անգամ էր հրազեն վերցնում[23]:

Կուսակալի այս կեղծ տեղեկատվությունը արժանանում է ինչպես հայ, այնպես էլ թուրք պատգամավորների բուռն քննադատությանը: Հաղորդագրությունը լսելուց հետո ելույթ է ունենում իթթիհատական պատգամավոր Արիֆ Իսմեթը. «Յիրավի ցաւ կ’պատճառեն Ատանայի ջարդերը, որոնց նկատմամբ լրագրաց մէջ տեղեկութիւններ կարդացինք: Կուսակալները վարժուած են բառերու հետ խաղալով արդարանալու աշխատիլ, ուստի այժմէն իսկ կ’յայտնեմ, թե կուսակալ Ճէվատ պեյի այս տեղեկութիւններն ալ ճշմարտութեան հակառակ են. Բառերու հետ կ’խաղայ: Հին վարչութեան մէջ իրենց ստացած վարժութեան համաձայն պատասխանատուութենէ զերծ մնալու համար կ’ըսէ թէ պիտի կրնար այս եղեռնագործութիւնն արգիլել, եթէ ժամանակին զօրք հասնէր: Այս խոսքերով չենք կրնար համոզուիլ ու լռել, որովհետեւ մեր հայրենակիցները, մեր եղբայրները խողխողուեցան, ջարդուեցան…»[24]:

Արիֆ Իսմեթի ելույթից անմիջապես հետո ամբիոն է բարձրանում Վարդգեսը և պարզապես մերկացնում Ջևադ բեյի կեղծիքները. «Ճէվատ պէյի հեռագիրը սուտ է, իր պարունակութենէն իսկ յայտնի է: Ջարդին վրայ ժողովուրդն եկեղեցիներն ու վարժարաններն ապաստանեցան և այնտեղ կ’մնային: Ինչպէս կարելի է, որ 5-6 օր յետոյ այս կոտորուած ժողովուրդին մէջ ֆետայիներ կ’ելլեն և զէնք կը պարպեն»[25]: Վարդգեսի ելույթից հասկա-նալի է դառնում, որ նա քաջատեղյակ է Ադանայում տիրող կացությանը, և Ջևադ բեյի ստերը պարզապես հունից հանում են նրան: Պատգամավորը Կիլիկիայի ջարդերի մեջ մեղադրում է սուլթան Աբդուլ Համիդին. «Յայտնի է, որ այս դէպքն ալ Կ. Պոլսոյ դէպքին հետ միեւնոյն ատեն ծագում առավ, ուրեմն միեւնոյն անիծեալ անձին գրգռումն են այս երկու դէպքերն ալ: Եթէ Սէլանիկի բանակը չհասնէր, թերևս ուրիշ տեղեր ալ գրգռէր:…Գ. Ապտ-իւլ-Համիտին ինչքն ու հարստութիւնը առնել և մէկ մասն Ատանայի դէպքին զոհերուն տալու է, որովհետեւ անոր մատը կայ այս դէպքերուն մեջ»[26]: Վարդ-գեսի հայտարարությունից անմիջապես հետո նրա և Արիֆ Իսմեթի խոսքերը հաստատում է նաև պատգամավոր Ալի Ջենանին. «Այս խնդրոյն մէջ կուսակալն ալ մասնակցութիւն ունի, հեռագիրէն յայտնի է»[27]:

Այնուհետև կարդացվեց Վարդգեսի, Տաղավարյանի, Պապիկյանի, Համբարձում Բոյաջյանի, Գեղամ Տեր-Կարապետյանի, Ալի Ջենանի, Արիֆ Իսմեթի և Վահան Փափազյանի ստորագրությամբ կազմված նախագիծը, որով առաջարկվում էր զինվորական դատարանի առաջ դատել Ադանայի կուսակալ Ջևադ բեյին և մյուս հանցագործ պաշտոնյաներին, որոնք թերացել էին իրենց ծառայողական պարտականությունների մեջ: Նախագիծն ստորա-գրողներն առաջարկում էին՝ 1. արտակարգ դրություն հայտարարել Հալեպի նահանգում, Անտիոքում, Զեյթունում և աղետի ենթարկված մյուս վայրերում, 2. Կիլիկիա ռազմադաշտային դատարան ուղարկել ոչ թե Սալոնիկից, այլ Կ. Պոլսից, 3. հեռագրով հրահանգել ապաշրջափակելու Դեորթ-Յոլի պաշարումը, 4. առանց ժամանակ կորցնելու օգնության հասնել սովյալներին ու անապաստաններին[28]:

Նախագիծն ընթերցելուն հաջորդում է Համբարձում Բոյաջյանի (Մուրադ) ելույթը, որտեղ պատգամավորը ծանր մեղադրանք է ներկայացնում ներքին գործերի նախարարի խորհրդականին. «Մինչև հիմա Հայերն իբր կրօնքի և ազգի թշնամի կնկատէինք, բայց հիմա ամեն ոք հասկցաւ թե Հա-յերն ամենեւին յանցանք չունէին, ուստի կ’յուսամ թէ յայտնի եղաւ թէ սուտ կխօսին այս կուսակալները, որոնք հայերն իբրև գէշ կ’ցուցընէն: Ջարդը կա-տարող բռնակալներն օտարներուն ալ վնասած են և երբ անոնք բողոքեցին, խորհրդական Ատիլ պէյ հեռագրեց թէ օտար հպատակներուն չդպչին և չվնասեն»[29]:

Մուրադի ներկայացրած մեղադրանքը հաստատում է նաև պատգամավոր դոկտոր Նազարեթ Տաղավարյանը. «Հեռագրուեցաւ որ Հայերուն վնասեցէք, բայց օտարահպատակներուն մի վնասեք»[30]:

Տաղավարյանի ելույթից հետո կրկին խոսք է ունենում Վարդգեսը՝ ասելով. «Այս ցաւալի վիճակին ու դէպքերուն հեղինակները պէտք է պատժել: Այս դէպքերն անգամ մ’ալ կ’յայտնեն թէ Անատօլուի բարենորոգման կարօտ են, ուստի կ’առաջարկեմ ամէնէն առաջ Անատօլուի բարենորոգիչ յանձնա-ժողովին կանոնագիրը քննել[31]:

Տեսնելով, որ ջարդերի մեջ առանցքային նշանակություն ունեցող մարդիկ պետք է պատասխանատվության ենթարկվեն՝ Իսմայիլ Հագգը բեյը պաշտպանում է կուսակալին և խորհրդականին՝ հայտարարելով, որ առանց քննություն իրականացնելու չի կարելի պաշտոնյաներին դատել: Ստեղծված իրավիճակից դուրս գալու առավել գրագետ լուծում է գտնում Դոզմիթի էֆենդին՝ առաջարկելով կազմել ազգային ընդհանուր ժողով և բացառիկ որոշումներ կայացնել քվեարկությունով:

Թուրք պատգամավորների վարքագիծը ստիպում է Տաղավարյանին ծանրակշիռ մեղադրանքներ ներկայացնել. «Այս ջարդը կազմակերպելու համար երկու ամիս առաջ Պոլիսէն մարդիկ ղրկուած են և մարտ 31-ին թէ այստեղ և թէ այնտեղ միաժամանակ տեղի ունեցան դէպքերը. դարձեալ մենք, խեղճ Հայերս ենք որ բազմաթիւ կորուստներ տուինք: Եւ երբ Հայերն են որ կ’ջարդուին, ինչպէ՞ս կ’ըլլայ որ մեր դիմումին հետեւանօք փոխանակ ժողովրդեան ապահովութեան հսկելու համար հրաման տալու, կ’հեռագրուի օտարահպատակները պաշտպանել: Վարչապետին ներկայութեանն այսպէս յայտարարեցին»[32]: Տաղավարյանի այս ելույթը ստիպում է երիտթուրքերին մեղայական գալ և պաշտպանել պաշտոնյաներին: Նրան պատասխանում է խորհրդարանի նախագահը. «Չեմ յուսար որ խիղճի տէր պաշտոնեայ մը միայն օտարահպատակներուն պաշտպանութիւնն հրամայէ»[33]: Ապա ամբիոն է բարձրանում «Իթթիհատ վե թերաքքը» կոմիտեի գլխավոր անդամներից Րիզա Թեվֆիքը... «Մեծ վտանգ մը կ’սպառնայ մեզ: Բազմաթիւ և զանազան տարրերէ կազմուած ազգ մ’ենք և մանաւանդ Անատօլուի ժողովուրդն ալ տգէտ է. ներեցէք բացատրութեանս, մինչեւ հիմայ իբրեւ շուն ու կատու ապրեցանք…: Թէ Պոլսոյ և թէ այլ քաղաքներուն մէջ բազմաթիւ անգործ մարդիկ կան, պէտք է մտածել թէ ասոնք որչափ մեծ ոյժ մը կ’կազմեն: Բռնակալ մը կամ հարուստ կուսակցութիւն մը կրնայ հինգ ղրուշով գնել անոնց խիղճը: Զինվորագրութեան օրենքն ալ շուտով գործադրել պէտք է: Ֆէտայի ըսելով իզուր չենք կրնար ամբաստանել Հայերը, այո՛, Հայերը ֆէ-տայի են, բայց Ազատությիւնը վերստանալու համար մեզ օգնող ֆէտայիներ են և մեր կողմէն այս տեսակ վարմունք մը տեսնելով հանդերձ, Հայերը կը մրցին դարձեալ ուրիշ ցեղերու հետ, որպէս զի մեզմէ չբաժնուին…»[34]: Պատգամավորի խոսքերն արժանանում են խորհրդարանի ծափողջույններին, որից անմիջապես հետո ամբիոնին է մոտենում Գրիգոր Զոհրապը և շնորհակալություն հայտնելով դոկտոր Թեվֆիքին իր հնչեցրած խոսքերի համար՝ սկսում է իր ելույթը. «…Երեսփոխաններէ ոմանք ներքին գործոց նախարարութեան հեռագիրէն գանգատեցան, տեսայ այն հեռագիրը, Բռնա-կալութեան ոճով գրուած էր: Ոչ թէ Հայերը ջարդեցէք, այլ արդարութիւնը վերահաստատեցէք ըսուած է…: Կարելի եղածին չափ շուտ անդորրութիւնը վերահաստատել և օգնութիւն փութացնել հարկ է: Այս մասին Ժողովս ձեռնհաս է որոշում տալու: Իտալիոյ երկրաշարժէն վնասելոց հազարներով ոսկի ղրկուելու համար Ժողովս հրաման ըրաւ: Աղէտը մեր Հայրենիքին մէջ տեղի կ’ունենայ հիմա, ուստի պէտք է որոշել որ 20 հազար ոսկի նպաստ ղրկուի Ատանա: Պատերազմական վիճակ հրատարակուած է այնտեղ, բայց տե-ղւոյն պաշտօնեաներով կազմուած պատերազմական ատեան մը ամենեւին օգուտ չունի: Նախ որոշում տանք գրելու համար ելմտական նախարարին, որ 20,000 ոսկի ղրկէ Ատանա և յետոյ Կ’Պոլսեն ղրկուելիք սպաներով պատերազմական Ատեան մը պէտք է կազմուի Ատանայի մէջ»[35]:

Զոհրապի ելույթից հետո կազմվում է որոշման նախագիծ, ըստ որի՝ ա. կառավարությանը պարտադրվում էր Ադանայի և Հալեպի տուժածներին 20.000 ոսկի օգնություն ուղարկելու առաջարկ ներկայացնել խորհրդարան, բ. պետք է պատժվեին բարձր և ցածր պաշտոններ զբաղեցնող անձինք, գ. խաղաղություն հաստատելու համար անհրաժեշտ քանակությամբ զորք ուղարկել[36]:

Խորհրդարանի նախագահի առաջարկով որոշվեց լսել ներքին գործե-րի նախարարի բացատրությունը, ապա որոշում կայացնել: Կարճ դադարից հետո խորհրդարան ներկայացան ներքին գործերի նախարար Ֆերիդ փա-շան և նրա խորհրդական Ադիլ բեյը: Քանի որ Ադիլ բեյը ավելի տեղեկաց-ված էր, ուստի նա էլ նախարարի փոխարեն փորձում է բացատրություններ տալ: Մինչ նրա ելույթը կարծես թե պատգամավորների մեծ մասը հակված է եղել փոփոխություններով հանդերձ ընդունելու ներկայացրած որոշման նա-խագիծը, սակայն խորհրդականը կարողանում է շեղել հարցի քննարկման ընթացքը: Նա կարդում է Ադանայից, Կոզանից Ջեբել-Բերեքեթից և ուրիշ տեղերից վալիների և մութասերիֆների ուղարկած հեռագրերն ու տեղեկա-գրերը, որոնք մեղադրում էին հայերին՝ «մահմեդականների վրա հարձակումներ գործելու, ռումբեր նետելու և հրդեհումների մեջ»[37]: Ադանայի դեպքերը «ցավալի», իսկ դրանք հրահրողներին «անիծապարտ» և «եպերելի» անվանելով՝ խորհրդականը սկսում է իր ելույթը ապրիլի 1-ին ստացված հե-ռագրով, որտեղ հաղորդվել էր, որ Ադանայում խռովություն և ավարառութ-յուն է սկսվել: Խորհրդականը հայտնում է, որ անմիջապես արձագանքել է այդ հեռագրին, պատասխան հեռագրով պահանջելով պահակախմբեր և հորդոր կարդացող հանձնախմբեր կազմել խաղաղությունը վերահաստատելու նպատակով: Ապա շեշտում է, թե զորք ուղարկելու համար տեղեկացրել է ռազմական նախարարությանը: Հաջորդ օրը՝ ապրիլի 2-ին, նախարարների խորհրդի նիստի ժամանակ ռազմական նախարար Էդհեմ փաշան տեղեկացնում է, որ տեղում բավական քանակությամբ զորք չկա, և երկու վաշտ պետք է ուղարկել: Ըստ խորհրդականի, քանի որ կուսակալը գրել էր, որ երկու վաշտը քիչ է, նա ստիպված է եղել Սելեֆքեյի գունդը ևս ուղարկել Ադանա, սակայն շոգենավի հապաղման պատճառով ուշացել է, և, հետևաբար, խռովությունը շարունակվել է: Փորձելով արդարացնել կուսակալին՝ Ադիլ բեյը նշում է, թե Ջևադ բեյը սկզբում դեպքերը սովորական երևույթ է համարել և միայն ոստիկանության նախարարությունից բավականաչափ ոստիկան է պահանջել: Ապա խորհրդականը փորձում է իրեն արդարացնել՝ ասելով, որ մինչ մահմեդականները և ոչ մահմեդականները ընդհարման մեջ են եղել, օտարահպատակները չեզոքություն են պահպանել, և, հետևաբար, բնական է, որ պետք է հրահանգ տրվեր օտարներին պաշտպանել քաղաքական խնդիրներից խուսափելու համար: Խորհրդականը նույնիսկ ցավ է հայտնում, որ իր նամակը սխալ է մեկնաբանվել խորհրդարանում: Ադիլ բեյի զեկույցից պարզ է դառնում, որ մեծ վեզիրին ուղղված հայերի դիմումը կարդալուց հետո վերջինս նշել է, որ Ադանայում հայերը սակավաթիվ են, և դժվար թե մեղավորը նրանք լինեն[38]:

Խորհրդական Ադիլ բեյը միտումնավոր չի նշում, որ Ջեբել-Բերեքեթի սանջակի մութեսարիֆ Ասաֆ Էսադ բեյը Ադանա քաղաքում սկսված ջարդերի լուրն ստանալուն պես ամեն ինչ արել էր դրանք սանջակում տարա-ծելու համար[39]:

Իր ելույթն ավարտելիս խորհրդականը նշում է, թե տուժածների թիվը հայտնի չէ, և անհնար է իմանալ մինչև քննություն չկատարվի: Բացատրութ-յունը լսելուց հետո կրկին խոսք է վերցնում Գրիգոր Զոհրապը, և մեղադրելով խորհրդականին տուժածների թվի մասին տեղեկատվություն չունենալու մեջ՝ նշում է, որ Մերսինի ֆրանսիական հյուպատոսարանի թարգմանիչը իրեն հեռագրել է, որ Ադանայում 20-30 հազար մարդ է կոտորվել[40]: Շարունակելով՝ Զոհրապը նշում է, որ տուժել են նաև Հայոց եկեղեցին և վար-ժարանը: Ապա պատգամավորը ցավ է հայտնում, որ թուրք պաշտոնյաներն անընդհատ կրկնում են, թե հայերը ամրացել են եկեղեցում, մինչդեռ իրականում հայերը ոչ թե ամրացել, այլ իրենց կյանքը փրկելու համար ապաստան են գտել այնտեղ: Զոհրապի քննադատությունից չի վրիպում նաև կու-սակալը: Հիմնվելով ֆրանսիական «Կառավարել ապագան գուշակել կ’նշա-նակէ» սկզբունքի վրա, Զոհրապը սուր քննադատության է ենթարկում Ջևադ բեյին՝ մասնավորապես մեջբերելով այն փաստը, որ կուսակալը ջարդերի սկզբում ոստիկանական ուժեր է պահանջել, ապա ջարդերի տարածվելուց հետո միայն՝ զինվորական ուժեր: Պատգամավորը հասկացնում է բոլորին, որ կուսակալը պարտավոր էր կանխատեսել դեպքերի հնարավոր զարգաց-ման ընթացքը և ավելի շուտ կանխել դրանք: Ավարտելով իր ելույթը՝ Զոհ-րապը հայտարարում է, որ խաղաղություն հաստատելու հրաման տալով՝ անհնար է կառավարել, և պահանջում է ընդունել օրինագիծ:

Զոհրապի սուր քննադատություններից հետո խորհրդականը փորձում է արդարանալ՝ նշելով որ Զոհրապը իրեն անտեղի է մեղադրում, քանի որ ինքը խորհրդարանի պահանջով բացատրություն տվեց: Սակայն թուրք պատգամավոր Նիսիմ Մազիլահը նույնպես մեղադրում է խորհրդականին իր անգործության համար՝ նշելով. «Եթէ ձեռք առնուած միջոցներ ըսելով միայն հեռագրել կ’հասկընաք, միշտ ցաւ պիտի յայտնուի»:

Տեսնելով, որ պատգամավորների մի մասը պարզապես չի ընդունում իր տված «բացատրությունները», Ադիլ բեյը դիմում է ամբողջ խորհրդարա-նին՝ անելով հուսահատ հայտարարություն. «Դէպքին ատեն նախարարական տագնապ կար, հայրենասիրութեամբս գործերը վարեցի: Ինչու՞ համար այսչափ կ’քննադատուիմ, անշուշտ անձնական նպատակներ կան, կ’ցաւիմ»[41]:

Խորհրդականի այս հայտարարությունն արժանանում է խորհրդարանի ծափերին, ինչը խիստ հիասթափեցնում է հայ պատգամավորներից շատերին: Վարդգեսը հետևյալ հայտարարությամբ է հանդես գալիս. «Ժողովին այս ծափերը զիս լռելու կդատապարտեն: (Աղմուկ:) Աղմուկ մի՛ հանէք, ձեր ծափերը քաջալերութիւն են: Հայերը իսլամ չեն, թո՛ղ ջարդուին, սատկին (բողոքի ձայներ): Ես խտրութիւն դնել չեմ ուզէր, դուք խտիր կ՛դնէք և չէք ձգեր որ խօսիմ: Կ՛պահանջեմ որ հանցաւորները պատժուին և անմիջապես նպաստ ղրկուի»[42]:

Վարդգեսի ելույթից հետո վիճաբանությունը փոքր-ինչ շիկացավ, ապա խորհրդարանն ընդունելով Զոհրապի առաջարկը՝ որոշեց.

1. 20.000 ոսկի օգնություն ուղարկել տուժածներին,

2. Կ. Պոլսից իսկույն ռազմական ատյան ուղարկել,

3. Պատժել բոլոր պատասխանատուներին[43]:

Օսմանյան խորհրդարանում Կիլիկիայի հայերի ջարդին առանց քննարկումների, միայն հայտարարությունների մակարդակով անդրադարձ եղել է նաև ապրիլի 20-ի՝ 65-րդ և ապրիլի 28-ի 69-րդ նիստերում:

1909 թ. ապրիլի 30-ին հրավիրվում է Օսմանյան խորհրդարանի 71-րդ նիստը: Ընթերցվում են վարչապետ Հյուսեին Հիլմի փաշայի 3 պաշտոնա- գրերը, որոնցից երրորդում գրված էր, թե Ադանա ուղարկված ռազմական ատյանը, թեև ջարդերին մասնակցած անձանց նկատմամբ անհրաժեշտ քննությունը կատարում է, սակայն դեպքի սկզբնապատճառը քննելու և տուժածներին օգնություն բաշխելու համար ներքին գործերի նախարարությունը նպատակահարմար է գտնում երկու պաշտոնյայի և երկու երեսփոխանի անդամակցությամբ չորս հոգանոց հանձնախումբ ուղարկել: Պաշտոնյա-ները լինելու էին Կոսովո նահանգի դատական քննիչ Հարություն էֆենդի Մոստիչյանը և պետական խորհրդի անդամ Բեհա բեյը: Այս տեղեկագրին ծանոթանալուն պես ելույթ է ունենում Նազարեթ Տաղավարյանը, որն առաջարկում է Ադանայի դեպքերի համար կատարել խորհրդարանական քննարկում, ինչը նպատակահարմար չգտավ թուրք պատգամավոր Հոճա Սելիմը: Վերջինս հայտարարում է, որ հանձնախումբ ուղարկելը ամենաճիշտ տարբերակն է: Ադանա հանձնաժողով ուղարկելուն ընդդիմանում է նաև Վեհպի էֆենդին, իսկ Սավֆեթ էֆենդին համաձայնում է: Հալեպի պատգամավոր Մուսաֆա էֆենդին առաջարկում է հանձնախմբին տալ վերահսկողական գործառույթներ և հանձնախմբի կազմում ընդգրկել հինգ պատգամավոր[44]: Գրիգոր Զոհրապը նույնպես ելույթ է ունենում և շեշտում, որ այս առաջարկը կառավարության կողմից է, և քանի որ խորհրդարանը ոչ միայն օրենսդիր, այլև քաղաքական մարմին է, ուստի քննություն կատա-րելու իրավունք ունի: Ապա պատճառաբանելով հանձնախմբի անհրաժեշ-տությունը՝ Զոհրապը մի հարցադրում է անում. «Երբ ժողովը հակակշիռ չկատարէ, ուրեմն ինչպե՞ս պիտի կրնայ ճշդել կառավարութեան հաղորդած տեղեկութեանց ստուգութիւնը»[45]:

Ելույթ է ունենում նաև Վարդգեսը, որին զայրացնում է այն հանգա-մանքը, որ, երբ կայսրության բնակիչները միմյանց կոտորում են, պատգամավորները խորհրդարանում օրինական քայլեր անելու ձևերն են քննարկում: Մի քանի թուրք պատգամավորների ելույթներից հետո որոշում է կա-յացվում, որ կառավարական հանձնաժողովի հետ միասին խորհրդարանական հանձնաժողով էլ պետք է ուղարկվի: Ապա տեղի է ունենում գաղտնի քվեարկություն: Քվեարկությամբ հանձնաժողովի անդամներ են ընտրվում Հակոբ Պապիկյանը և Շեֆիգ բեյը (Գարասի)[46]: Հավաքած ձայների քանակով Հակոբ Պապիկյանին զիջում էին Վարդգեսը, ապա Մուրադը (Համբարձում Բոյաջյան):

Ադանայի ջարդերի վերաբերյալ Օսմանյան խորհրդարանում մի պաշտոնագիր են կարդում մայիսի 10-ին: Այն ուղարկել էր վարչապետ Հիլմի փաշան: Պաշտոնագրի համաձայն, հանձնախմբի իր անդամությունից հրա-ժարվել էր Շեֆիգ բեյը, և անհրաժեշտ էր շտապ նոր ընտրություն կատարել՝ այն հաշվով, որ նոր ընտրված պատգամավորը նաև լիներ խառը հանձնախմբի նախագահ[47]: Քվեարկությամբ ընտրվում է Յուսուֆ Քեմալ բեյը[48]:

Մայիսի 11-ին խորհրդարանի նիստին ներկայանում է անձամբ վարչապետ Հիլմի փաշան և իր զեկուցման մեջ անդրադառնում է Ադանայի աղետի հետևանքների վերացման խնդրին: Մեծ վեզիրը նշում է, որ խորհրդարանի հաստատած 20000 ոսկի օգնությունը արդեն տեղ է հասել, որին գումարվել է ևս այդքան «զիրաաթ» գյուղատնտեսական բանկի կողմից՝ վերա-դարձնելու պայմանով: Նա շեշտում է նաև, որ Ադանայի կուսակալը և Ջեբել-Բերեքեթի մութասերիֆը պաշտոնանկ են եղել: Իսկ Մերսինի մութասե-րիֆը վարձատրվել է իր ենթակայության տակ գտնվող տարածքում աղետը կանխելու համար[49]:

Ադանայի դեպքերը քննող խորհրդարանական հանձնախմբի անդամներ Հակոբ Պապիկյանը և Յուսուֆ Քեմալը մայիսի 16-ին մյուս քննիչների հետ հասնում են Ադանա: Գործը հետաքննելուց հետո, երբ նրանք վերա-դառնում էին մայրաքաղաք, Իզմիրում «Իթթիհադ» և «Թասվիրի էֆքեար» թերթերի թղթակիցները հարցազրույց են վերցնում Պապիկյանից, և վերջի-նս նշում է, որ ոչ մի փաստ չի գտել սուլթան Աբդուլ Համիդի դեմ Ադանայի ջարդերի գործում[50]: Ավելին՝ պատգամավորը նշում է, որ գործող կառավարությունն է Ադանայի կոտորածի պատճառ դարձել, իսկ տեղական իշխա-նությունը՝ հանցակից:

Հ. Պապիկյանը և Յուսուֆ Քեմալը զեկուցագրի հարցում հայտարարի չեն գալիս: Պապիկյանը իր տված հարցազրույցներում մերկացնում է ոճրի դրդապատճառները և հեղինակներին: Իսկ Յուսուֆ Քեմալը փորձել էր կոծ-կել իրականությունը և պաշտպանել իրական հանցագործներին: Եվ նրան-ցից յուրաքանչյուրը կազմում է իր զեկուցագիրը: Սակայն երկուսից և ոչ մեկի զեկուցագիրն էլ խորհրդարանում չի ընթերցվում: «Թասվիրի էֆքեար» թերթի 1909 թ. հունիսի 25-ի համարում լույս է տեսնում հատված Պապիկյանի հարցազրույցից:

Կիլիկիայի ջարդերին անդրադարձ է լինում խորհրդարանի հուլիսի 7-ի նիստում, որտեղ ընթերցվում է խորհրդարանի ֆինանսական հանձնաժողովի տեղեկագիրը Ադանայի կոտորածների մասին: Հանձնաժողովը հավանություն էր տվել քանդված ու այրված տների վերաշինության համար Ադա-նայի նահանգին 100.000 ոսկի տրամադրելու կառավարության առաջար-կին: Հաջորդ օրը պատգամավոր Իսմայիլ Հագգը բեյը ներքին գործերի նախարարից պահանջում է բացատրություն տալ, թե ինչու՞ է ձերբակալվել «Իթիդալ» («Չափավորություն») թերթի խմբագրապետը:

Հուլիսի 13-ի նիստում Իսմայիլ Հագգը բեյին պատասխանում են, որ խմբագիրը ձերբակալվել է ջարդին մասնակից լինելու մեղադրանքով: Պատգամավորին չի բավարարում պատասխանը, և մթնոլորտը շիկանում է: Հակոբ Պապիկյանը և Վարդգեսը զարմանք են հայտնում, որ պատգամավորին հուզում է այդ խմբագրի ճակատագիրը, մինչդեռ 21 հազար մարդ է սպանվել, և այդ մասին ոչ ոք չի խոսում[51]: Հագգըն պատասխանում է նրանց, որ այդքան մարդ սպանված լինելը Պապիկյանի երևակայության արդյունքն է, իսկ Թալեաթն ավելացնում է, թե ջարդերի մասին ստույգ տեղեկություն չկա, ինչը զայրացնում է Պապիկյանին:

Ինչպես ցույց են տալիս դեպքերի հետագա զարգացումները, Պապիկյանի հարցազրույցի հրապարակումը նոր իրավիճակ էր ստեղծել խորհրդա-րանում: Ամրապնդելով իրենց իշխանությունը՝ իթթիհատականներն այլևս չէին զգում հայերի աջակցության կարիքը խորհրդարանում և, հետևաբար, համառորեն պնդում էին Պապիկյանի հակառակ տեսակետը: Ավելին, երիտթուրքերի համար Պապիկյանը և նրա զեկուցագիրը դարձել էին իսկա-կան գլխացավանք, ինչից նրանք ազատվեցին՝ Պապիկյանին և նրա զեկու-ցագիրը ֆիզիկապես ոչնչացնելով: 1909 թ. հուլիսի 20-ին Հակոբ Պապիկյանը «հանկարծամահ է լինում», իսկ նրա զեկուցագիրն անհետանում է: Մի քանի տարի անց հայերին հաջողվեց ձեռք բերել պատգամավորի զեկուցա-գրի սևագիրը, որն առաջին անգամ տպագրվեց 1913 թ. ապրիլի 25-ին, Փարիզում «Պրո Արմենիա» թերթի էջերում, ֆրանսերենով:

Ըստ զեկուցագրի՝

Ա. պատգամավորի գլխավոր եզրակացությունն այն էր, որ Ադանայի դեպքերի մեջ քրիստոնյաները որևէ մեղք չունեին: Իսկ սադրիչներն ու ջարդի հեղինակները եղել են տեղի թուրքերը:

Բ. Ջարդերի համար պատասխանատու է կենտրոնական կառավարությունը, իսկ տեղական իշխանությունը ուղղակի մեղսակից է:

Գ. Պատերազմական ատյանը, որ քննություն է կատարում Ադանայում, անաչառ չէ:

Դ. Հայերի և մյուս քրիստոնյաների կոտորածը իրականացվել է ամենազազիր մեթոդներով ու աներևակայելի դաժանությամբ[52]:

Այն, որ պատերազմական ատյանը անաչառ չի գործել, երևում է ոչ միայն Պապիկյանի զեկուցագրից, այլև Կ. Պոլսի հայոց պատրիարքի՝ Ամենայն հայոց կաթողիկոսին ուղղած 1910 թ. հունվարի 13-ի նամակից, որտեղ մասնավորապես նշվում է. «…Մեծ եղաւ մեր զարմանքը՝ իբր Կիլիկիոյ զանազան վայրերէն մեզ ուղղուած գիրեր կը գրուեին ոչ միայն ոճրագործներու մեծաւ մասամբ անպատիժ թողուիլը, այլև նոյնիսկ աղետեալ հայերէն շատերու բանտարկուիլը…: Ատանայի մէջ կախաղան կհանուէին քանի մը թուր-քերու հետ նաև եօթն հայեր»[53]:

Կիլիկիայի ջարդերի մեջ իրենց դերն ունեցան մի քանի հանգամանքներ, որոնց մեջ կարևոր են հետևյալները՝

1. կայսրությունում և բուն Կիլիկիայում վարչական ղեկավարության հետա-դիմական հայացքները և հայատյացությունը,

2. Կիլիկիայի թուրք և քուրդ բնակչության հետամնացությունը և կրոնական մոլեռանդությունը,

3. երիտթուրք մի շարք ղեկավարների որդեգրած տմարդի քաղաքականությունը հայ ժողովրդի և խորհրդարանի՝ իրենց գործընկերների նկատմամբ:

Ինչպես տեսնում ենք, հայ պատգամավորներից շատերը հակված էին մտածելու, որ այդ ջարդերը կազմակերպված դավադրության արդյունք են, սակայն միաժամանակ գիտակցում էին, որ միակ ելքը սահմանադրութ- յան շրջանակում պայքարելն է իրենց իրավունքների համար: Հատկապես պետք էր հաշվի առնել այն հանգամանքը, որ սուլթանի հեղաշրջման փորձը ձախողելուց հետո երիտթուրքերի դիրքերն ավելի էին ամրապնդվել: Բացի այդ, երիտթուրքերը կիլիկիահայերի ջարդերի հետ անմիջական կապ են ունեցել: Դրա մասին են խոսում ոչ միայն կանոնավոր բանակի կողմից երկրորդ ջարդի կազմակերպումը, այլև իթթիհատականների մղած համառ պայքարը խորհրդարանում Պապիկյանի տեսակետի կողմնակիցների դեմ, և, վերջապես, նրանց իրականացրած «արդարադատությունը» Կիլիկիա-յում:

Այնուամենայնիվ, հայ պատգամավորներից մի քանիսի անզիջում պայքարը խորհրդարանում անարդյունք չմնաց: Ի վերջո, ոչ միայն հանձնախումբ կազմվեց գործերը քննելու համար և օգնություն ուղարկվեց Ադանայի աղետյալներին, այլև պատժվեցին որոշ պաշտոնյաներ, որոնք անմիջական կապ ունեին այդ ջարդերի կազմակերպման և իրականացման հետ: Իսկական բացահայտում էր Հակոբ Պապիկյանի ֆենոմենը: «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության անդամը, կտրված լինելով իր ժողովրդից, բացահայտեց Ադանայի ջարդերի իրական պատկերը, կազմեց մի զեկուցագիր, որն իր կյանքի գինն արժեցավ:

ВОПРОС РЕЗНИ КИЛИКИЙСКИХ АРМЯН В

ОСМАНСКОМ ПАРЛАМЕНТЕ

МАРТИРОСЯН Н.М.

Резюме

Одной из самых трагических страниц армянской истории является резня армянского населения Киликии в апреле 1909 года. 30000 армян были уничтожены в течение нескольких дней. Армянские депутаты полага-ли, что эти массовые убийства являются результатом организованного заго-вора. Однако в то же время они осознавали, что единственным выходом из данной ситуации может быть лишь борьба за свои права в рамках конститу-ции. Борьба армянских депутатов в парламенте увенчалась успехом. Был создан комитет по рассмотрению резни в Адане и организована помощь пострадавшим, а также были наказаны некоторые должностные лица, непосредственно участвовавшие в организации резни.

THE PROBLEM OF THE MASSACRES OF THE ARMENIANS OF CILICIA IN THE OTTOMAN PARLIAMENT

N. MARTIROSYAN

Abstract

The most tragic pages of Armenian history are the massacres of the Armenians in Cilicia in April 1909. 30,000 Armenians were massacred during a few days. Armenian deputies were inclined to think that the massacres were the result of an organized conspiracy, however, soon realized that their only way was struggle in the field of constitution. Armenian deputies’ uncompromising struggle didn’t go in vain in parliament. Not only a committee was formed for researching the cases of Adana and an aid was sent to victims, but also some officials were punished for being involved in organizing the massacres.

Заметки

[←1]

Записки Джемаль-паши 1913-1919, Тифлис, 1923, с. 211.

[←2]

Փափազեան Վ., Իմ յուշերը, հ. Բ., Պեյրութ 1952, էջ 116:

[←3]

Բիւզանդիոն, 20.IV.1909:

[←4]

Տե΄ս Փափազեան Վ., նշվ. աշխ., էջ 103:

[←5]

Zurcher E. The Young Turks Legacy and Nation Building, London, 2010, p. 81.

[←6]

Նույն տեղում:

[←7]

Բայբուրդյան Վ., Օսմանյան կայսրության պատմություն, Ե., 2011, էջ 614:

[←8]

Նույն տեղում, էջ 615:

[←9]

Տե΄ս Բիւզանդիոն, 10.IV.1909:

[←10]

Նույն տեղում:

[←11]

Տե΄ս Zurcher E., նշվ. աշխ., էջ 81:

[←12]

Վարանդյան Մ., Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութիին, Ե., 1992, էջ 433:

[←13]

Սիմոնյան Հ., Հայերի զանգվածային կոտորածները Կիլիկիայում, Ե., 2009, էջ 52:

[←14]

Բիւզանդիոն, 3.IV.1909:

[←15]

Նույն տեղում, 7.IV.1909:

[←16]

Նույն տեղում, 13.IV.1909:

[←17]

Նույն տեղում:

[←18]

Նույն տեղում, 17.IV.1909:

[←19]

Նույն տեղում, 20.IV.1909:

[←20]

Նույն տեղում։

[←21]

Նույն տեղում։

[←22]

Սիմոնյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 55:

[←23]

Նույն տեղում:

[←24]

Բիւզանդիոն, 20.IV.1909:

[←25]

Նույն տեղում:

[←26]

Նույն տեղում։

[←27]

Նույն տեղում։

[←28]

Սիմոնյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 242:

[←29]

Բիւզանդիոն, 20.IV.1909:

[←30]

Նույն տեղում:

[←31]

Նույն տեղում:

[←32]

Նույն տեղում:

[←33]

Նույն տեղում, 20.IV.1909:

[←34]

Նույն տեղում:

[←35]

Նույն տեղում:

[←36]

Նույն տեղում:

[←37]

Տե΄ս Սիմոնյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 243:

[←38]

Տե΄ս Բիւզանդիոն, 20.IV.1909:

[←39]

Տե΄ս Սիմոնյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 243:

[←40]

Տե΄ս Բիւզանդիոն, 20.IV.1909:

[←41]

Նույն տեղում, 20.IV.1909:

[←42]

Նույն տեղում:

[←43]

Նույն տեղում:

[←44]

Նույն տեղում, 1.V.1909:

[←45]

Նույն տեղում:

[←46]

Նույն տեղում:

[←47]

Տե΄ս Սիմոնյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 250:

[←48]

Նույն տեղում:

[←49]

Նույն տեղում, էջ 251:

[←50]

Նույն տեղում, էջ 297:

[←51]

Նույն տեղում, էջ 305:

[←52]

Նույն տեղում, էջ 301:

[←53]

Հայաստանի ազգային արխիվ, Ամենայն հայոց կաթողիկոսի դիվան, ֆ. 57, ց. 5, գ. 14, թ. 1: