ՀԱՅՈՑ ՄԱՐԶՊԱՆՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՐՑԻ ՇՈՒՐՋ

ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  Հ. Ա.

Մարզպանությունը, որպես Հայաստանում հաստատված պարսկական վարչակարգ, տևեց շուրջ երկու հարյուր տարի (V-VII դդ.): Այն սկզբնավորվեց, երբ կենտրոնացման ձգտող Արշակունիների հայոց թագավորությունն անկում ապրեց: Դա պայմանավորված էր մի կողմից նախարարական տների հզորացմամբ, մյուս կողմից` Պարսկաստանի` հայ նախարարների անջատողական ձգտումների խրախուսմամբ:

Նախարարների ազդեցիկ դիրքի մասին է վկայում Պատմահայր Մովսես Խորենացին. «Յայնժամ գային հասանէին ի բազում նա-խարարաց կոչնականք զմեծէն Սահակայ, զի ի մէջ նոցա անցեալ` ի միաբանութիւն հաւաքեսցէ զամենեսեան: Քանզի գիտացեալ արքային Պարսից Վռամայ, եթէ առանց նախարարացն Հայոց ոչ մարթի ունել զաշխարհս` հաշտութիւն խաւսի ի ձեռն Սմբատայ ասպետի»[1]: Պատմիչ Ղազար Փարպեցին հաղորդում է. «Եւ եկեալ իշխանք աշխարհին Հայոց առաջի Վռամայ արքային Պարսից, խնդրեցին իւրեանց թագաւոր յազգէն Արշակունեաց: Եւ նա թագաւորեցոյց ի վերայ նոցա զԱրտաշէս որդի Վռամշապհոյ, յազգէ թագաւորացն Հայոց»[2]: Այսինքն` արքայից արքա Վռամ Ե Գոռից (420/421-438/439)* նախարարներն են իրենց թագավոր  խնդրում և ոչ թե կաթողիկոս Սահակ Պարթևը (388-439)** կամ պարսից արքան՝ իր նախաձեռնությամբ:

Հենց նախարարների ցանկությամբ էլ 428 թ. Արտաշես Արշա-կունին զրկվեց իշխանությունից, որովհետև նրանք ձգտում էին ազատվել թագավորական իշխանության զսպող ուժից և ձեռք բերել ազատություն[3]:

Արտաշես Արշակունուն գահազրկելուց հետո պարսից արքայից արքա Վռամ Ե Գոռը «…մեծապարգեւ զնախարարսն արձակեաց պարսիկ մարզպանաւ, որում անուն էր Վեհմիհրշապուհ»[4]: Ղազար Փարպեցին ևս անդրադարձել է նույն իրադարձությանը. «Յայնմ-հետէ բարձաւ թագաւորութիւն յազգէն Արշակունեաց ի վեցերորդ ամի Արտաշեսի, եւ յայնմհետէ առաքեցաւ նախ ի Վռամայ արքայէն Պարսից յաշխարհս Հայոց մարզպան պարսիկ. եւ յայնմհետէ եղեն ի սպառ ի սպառ անկեալք ընդ լծով ծառայութեան անաւրէն ազգին Պարսից»[5]: Ի տարբերություն Պատմահոր, Ղազար Փարպեցին մարզպանի անունը չի հիշատակում:

Հետաքրքրական է, որ IX-X դդ. պատմիչ Թովմա Արծրունին, որը, կարծում ենք, ձեռքի տակ ունեցել է Պատմահոր երկը, այլ մարզպանի անուն է նշում. «եւ կացուցին հակառակաթոռ սրբոյն Սահակայ զՍորմակ մոլի, եւ ապա զԲրքիշոյ Ասորի, եւ ապա զՍամուէլ, որք ոչ ըստ աւրինի եկեղեցականաց կրաւնից զվարսն յարմարէին, այլ ընդ մարզպանին Մշկանայ լծակցեալ` հոգալ զաշխարհս: Մշկանս այս փոխանակ Արտաշրի մեր թագաւորի մտեալ ունի զաշխարհս հրամանաւ Վռամայ Պարսից արքայի»[6]: Որ Մշկան անունով մարզպան չի եղել, փաստ է: Հավանաբար, պատմագիրը նրան շփոթել է 451 թ. Հայաստան ներխուժած պարսից զորավար Մուշկան Նյուսալավուրտի հետ:

Կիրակոս Գանձակեցին (XIIIդ.) Արտաշես Արշակունու գահընկեցությունից հետո Հայաստան ուղարկված առաջին մարզպանի վերաբերյալ գրում է. «Զի թէպէտ եկաց սուրբն Սահակ յետ այնորիկ ամս վեշտասան և լուսաւոր վարդապետութեամբ պայծառացոյց զաշխարհս, սակայն անարժան վերակացուօք[7] և պարսիկ մարզպանաւ, որպէս զՎեհմիհրշապուհ` փոխանակ Արտաշրի թագաւորին, և զոսոխասէրն Սուրմակ` փոխանակ սրբոյն Սահակայ,   որ եկաց ամ մի»[8]:

Առաջին մարզպան Վեհմիհրշապուհի կառավարման տևողու-թյան մասին տեղեկություն է հաղորդում Ստեփանոս Օրբելյանը. «Յետ բառնալոյ թագաւորութեանն Հայոց որ էր վերջին Արտաշէս, եկաց մարզպան ի տեղի Արտաշիսի վեհ Միհր-Շապուհ ամս13»[9]: Փաստորեն առաջին մարզպան Վեհմիհրշապուհը կառավարել է 428-441 թթ.:

Հաջորդ մարզպանը Վասակ Սյունին էր: Այս մասին նշված իրադարձությունների ժամանակամերձ պատմիչ Եղիշեն հաղորդում է.  «Զայն ահա ի լսելոյ գիտեմք. բայց այս որ ես (մոգպետը - Խ.Հ.) ինձէն աչաւք տեսի, թուի ինձ՝ թե մեծագոյն եւս լինի քան զառաջինն: Արդ դու (Վասակ Սյունին - Խ.Հ.) որ մարզպանդ ես աշխարհիս, պարտ է քեզ փոյթ յանձին ունել, գրել եւ ցուցանել յարքունիս զմիաբանութիւն բռնութեանս, որպէս աներկիւղութեամբ առ ոչինչ համարեցան զհրամանս արքունի»[10]: Ղազար Փարպեցին նույնպես Վասակ Սյունուն հիշատակում է որպես հայոց մարզպանի. «Եւ որք ի ժամուն ի մեծամեծ աւագանւոյն Հայոց յուղի անկեալ ճանապարհորդեցան՝ այսոքիկ են. ի տոհմէն Սիւնեաց Վասակ Սիւնեաց տէրն, որ եւ ի ժամուն մարզպանն էր Հայոց»[11]: Եղիշեի և Փարպեցու հաղորդումները վերաբերում են                  450 թ.-ին: Այստեղ ևս մեզ օգնության է գալիս Սյունյաց պատմիչը: Ստ. Օրբելյանի հաղորդմամբ՝ «Իսկ յետ վեհ Միհր-Շապհոյ մարզ-պանութեան կացուցանեն ի տեղի նորա զՎասակ` Սիւնեաց տէր, մարզպան Հայոց»[12]:

Եթե Վեհմիհրշապուհի կառավարման ավարտը 441-ին է եղել, ապա այդ նույն թվականին էլ Վասակ Սյունին պետք է նշանակվեր Հայաստանի մարզպան: Նա պաշտոնավարեց տասը տարի, և պաշ-տոնից հեռացվեց պարսից Հազկերտ Բ (438/439-457) արքայի կողմից 451 թ.[13]: Ավարայրի ճակատամարտից (451 թ. մայիսի 26) հետո, երբ Վասակը հեռացվեց պաշտոնից և կանչվեց Տիզբոն, Հազկերտ Բ արքան «զմի ոմն յաւագ նախարարացն` Ատրորմիզդ անուն, որոյ իշխանութիւնն իսկ խառն էր ընդ Հայոց աշխարհին եւ գործակից էր զաւրավարին ի նմին պատերազմի, գրէր եւ յանձն առնէր նմա զաշխարհն Հայոց մարզպանութեամբ: Արդ եկն եմուտ մարզպանն Ատրորմիզդ յաշխարհն Հայոց սիրով խաղաղութեամբ»[14]: Ղազար Փարպեցու տեղեկությունները ներդաշնակ  են Եղիշեի այս հաղորդմանը. «Եւ զԱտրորմիզդ ոմն անուն, յաշխարհէն Հայոց, մարզպան հրամայէր թողուլ (Հազկերտ Բ-ն-Խ.Հ.), որում յանձն առնէր հրովարտակով զմարդիկն Հայոց չընդոստուցանել, այլ սիրով նուաճել, եւ զպաշտաւն քրիստոնէութեանն համարձակապէս ունել ամենեցուն: Եւ տեսեալ Մուշկանայ զհրովարտակն թագաւորին Յազկերտի, եւ լուեալ զբանսն ի հրովարտակէն՝ կացուցանէր ի Հայս մարզպան զԱտրորմիզդ Արշական, եւ զիրս ամենայն ըստ գրեցելոցն ի հրովարտակէն թագաւորին՝ նմա յանձն առնէր»[15]:

Պատմիչները չեն գրում, թե որքան է տևել Ատրորմիզդի կառավարումը, որը, ի դեպ, Արշակունի էր (միջ. պրսկ. Aškān): Ատրորմիզդին հաջորդած մարզպանին Ղազար Փարպեցին հիշատակում է, արդեն Վահանանց ապստամբության հետ կապված: Ըստ Ղազար Փարպեցու, պարսից Պերոզ արքայից արքայի (459-484) կառավարման քսանհինգերորդ տարում` 482 թ.*, վրաց թագավոր Վախթանգ Գորգասարը (բառացի` գայլի գլուխ, 446-502) սպանում է բդեշխ Վազգենին. դա ապստամբության ազդանշան էր, եւ «Հայոց աշխարհիս Ատրվշնասպ Յոզմանդեան էր մարզպան»[16]:  Կ. Յուզբաշյանը, քննության ենթարկելով այս վկայությունը, եկել  է այն եզրակացության, որ բդեշխ Վազգենի սպանությունը, որով    էլ և ազդարարվել է ապստամբության սկիզբը, տեղի է ունեցել              482 թ.[17] և ոչ թե ընդունված 481-ին[18]:

Պատմիչների լռությունից` կարելի է ենթադրել, որ Ատրոր-միզդը կառավարել է երկար ժամանակ` 451-ից մինչև մոտ 470-ականները, իսկ նոր մարզպան Ատրվշնասպը` մոտ 480-ից[19], քանզի վերջինս հիշատակվում է միայն բդեշխ Վազգենի սպանության առիթով: Եթե Ատրվշնասպն ավելի վաղ նշանակված լիներ մարզպան, ապա Փարպեցին, որ հիշատակում է ընդամենը մի քանի ամիս իշխած մարզպանների՝ Շապուհ Միհրանյանին, Անդեկանին, անպատճառ կհիշեր նաև Ատրվշնասպին: Նկատենք, որ պատմիչը բծախնդիր է զորավարների, մարզպանների անունները, ինչպես նաև պաշտոնները նշելիս:

Մասնագիտական գրականության մեջ հենվելով Մ. Օրմանյանի թվագրման վրա[20], որպես Ատրորմիզդի կառավարման ավարտ և Ատրվշնասպի կառավարման սկիզբ, նշվում է 464-ը[21]: Մարզպան Ատրվշնասպը, համաձայն Փարպեցու, զոհվեց Ակոռիի 482 թ.[22] ճակատամարտում[23]: Ատրվշնասպ Յոզմանդյանի կառավարումը  եղել է ≈480-482 թթ.: Դեռևս նրա կենդանության օրոք, երբ հայերն ապստամբեցին (482 թ.), ժողովրդի կողմից հայոց մարզպան ընտրվեց Սահակ Բագրատունին[24]: Սակայն նա զոհվեց Ճարմանայնի  ճակա-տամարտում` 483-ի ամռանը[25]:

Այնուհետև 484 թ. գարնանը Պերոզ արքան Զարմիհր Հազարա-վուխտին հրամայում է գնալ Վիրք` Վախթանգ թագավորին կամ բռնել կամ սպանել կամ էլ վռնդել իր աշխարհից, իսկ Շապուհին` Միհրանյան տոհմից (484 թ. գարուն-ամառ), իր զորքով մարզպան թողնել Հայաստանում[26]:

Նվարսակում Նիխոր Վշնասպդատի հետ համաձայնության գալուց հետո, 484 թ. աշնանը Վահան Մամիկոնյանը մեկնեց պարսից արքունիք` Վաղարշ արքայից արքայի (484-488) հետ բա-նակցությունները շարունակելու և իր պահանջները «գրով ու կնի-քով հաստատելու» համար[27]: Վահանի պահանջները բավարարվեցին, և ինքն էլ ճանաչվեց Մամիկոնյան տոհմի տանուտեր ու  հայոց սպարապետ: Երբ նա վերադարձավ Հայաստան, նույն ժամանակ եկավ նաև մի մարզպան, որի անունն էր Անդեկան[28]: Սա, որոշ ժամանակ մնալով Հայաստանում, մեկնում է արքունիք՝ հաշվետվություն ներկայացնելու: Հենց վերջինիս խորհրդով էլ պարսից Վաղարշ արքայից արքան Վահան Մամիկոնյանին կարգում                          է Հայաստանի մարզպան[29]:

Ըստ Ն. Ակինյանի` 484 թ. Վաղարշը Հայաստանի համար նոր մարզպան է նշանակում Անդեկանին, այնուհետև այդ նույն՝ 484 թ., նաև Վահան Մամիկոնյանին[30]:

Մ. Օրմանյանը գտնում է, որ Ղազար Փարպեցու տեղեկություններից դժվար է պարզել, թե որքան է տևել Անդեկանի մարզ-պանությունը[31]: Վահանի սպարապետությունը նա դնում է 485 թ. գարնանը, իսկ մարզպանությունը՝ 485թ. աշնան վերջին[32]: Այսինքն՝ 484 թ. աշնանը Վահանը մեկնում է Վաղարշ արքայից արքայի մոտ և նրա կողմից կարգվելով Մամիկոնյան տոհմի տանուտեր և հայոց սպարապետ` 485 թ. գարնանը վերադառնում է Հայաստան: Ինչպես կարելի է կռահել Ղազար Փարպեցու տեղեկությունից, հենց այդ ժամանակ էլ Անդեկանը, որպես մարզպան, գալիս է Հայաստան, իսկ նույն թվականի աշնանը նրա փոխարեն Հայաստանի մարզպան է նշանակվում Վահան Մամիկոնյանը:

Մենք լիովին ընդունում ենք Մ. Օրմանյանի տեսակետը, որը նաև հնարավորություն է տալիս որոշել Անդեկանի կառավարման ժամանակը` 485 թ. գարուն-աշուն:

Ղազար Փարպեցին, իր «Հայոց պատմությունը» շարադրել է, ցավոք մինչև Վահան Մամիկոնյանի մարզպան դառնալը, իսկ հետագա պատմիչները հաճախ հաղորդում են իրարամերժ տեղեկություններ: Այսպես, Սեբեոսը (VII դ.) գրում է, որ Պերոզից հետո թագավորեց որդին` Կավադ Ա-ն (488-496 և 498/499-531), որը Վահանին տվեց հայոց աշխարհի մարզպանությունը և Մամիկոն-յանների իշխանությունը[33]: Սա ակնհայտ շփոթ է, քանզի հայտնի է, որ Պերոզին հաջորդել է Վաղարշը, որն էլ Վահանին ճանաչել է մարզպան: Նույն պատմիչի տեղեկությամբ` Վահանից հետո իշխանությունն անցավ եղբորը` Վարդ պատրիկին, որը սակավ կառավարելով մահացավ[34]:

Հովհաննես Դրասխանակերտցին (IX-X դդ.) նույնպես շփոթում է Վահանի՝ մարզպան նշանակելու ժամանակը: Նախ նա հայտնում է, որ պարսից Վաղարշ արքան Վահանին «զաշխարհս մեր հաւատայր», մեկ էլ, որ Բաբգեն Ա Ոթմսեցու (490-516) հայրապետության ժամանակ Պերոզն էր պարսից թագավոր, որից էլ Վահանը ստացավ մարզպանությունը[35]:

Ստեփանոս Ասողիկը (X-XI դդ.) հաղորդում է, որ Վահանը պաշտոնավարեց «ամս Լ», իսկ Վարդ պատրիկը` «ամս»[36]: Սամվել Անեցին (XII դ.) Վահանին վերագրում է 31 տարվա կառավարում` «ամս ԼԱ», իսկ Վարդին` «ամս Գ»[37]: Մխիթար Անեցին (XII դ. երկրորդ կես), հետևելով մյուսներին, Վահանին վերագրում է     «ամս Լ», Վարդին` «ամս Դ» տարվա կառավարում[38]: Կիրակոս Գանձակեցին, առանց Վահանի մարզպանության տարիներն արձանագրելու, նշում է, որ Հմայակի որդի Վահան Մամիկոնյանը Վաղարշ արքայի կողմից է կարգվել մարզպան: Նա Վարդին վերագրում է երեք տարվա կառավարում. «ամս երիս»[39]:

Վահան Մամիկոնյանին պատմիչների վերագրած 30 տարիները Ն. Ակինյանն անհնար է համարում[40], քանզի 506 թ. Բաբգեն կաթողիկոսի «Թուղթ Հայոց ի Պարսս, առ ուղղափառս»-ում թվարկված նախարարների շարքում բացակայում է Վահան Մամիկոնյանի անունը, մինչդեռ հիշվում է նրա եղբայրը` Վարդ Մամիկոնյանը[41]: Թուղթը կնքված է Բաբգեն կաթողիկոսի և Վարդ Մամիկոնյանի մատանիներով[42]: Բաբգեն կաթողիկոսի երկրորդ թղթի մեջ նշվում է Վարդի մարզպան լինելը[43]: Այստեղից Մ. Օրմանյանը եզրակացրել է, որ Վահանը մահացել է 506 թ. առաջ, նրա մարզպանությունը տևել է 20 տարուց ավելի, և 505 թ. հետո չպետք է լինի[44]:

Նման տեսակետ է արտահայտել նաև Հ. Համբարյանը, որը, հենվելով Վարդան Արևելցու (XIII դ.) տեղեկության վրա, Վահանի մարզպանությունը դնում է 485-505 թթ.[45]: Ընդգծենք, որ Վարդան Արևելցին չի նշում «քսան տարի» կամ «ամս Ի», այլ փաստում է. «Իսկ Վահանայ բարիոք վախճանեալ, փոխէ զիշխանութիւն նորա եղբայր իւր Վարդ, ամս չորս. զՎահան կէսք քսան ամ, և կէսք երեսուն և մի ասեն կացեալ իշխան»[46]: Կ. Կոստանյանցը նշում է, որ 485-ին Վաղարշը Վահանին տալիս է Մամիկոնյանների տանուտերությունն ու հայոց սպարապետությունը, իսկ 486-ին` մարզպանու-թյունը[47]:

Լեոն Վահանի մարզպանությունը դնում է Վաղարշի կառա-վարման երկրորդ տարում` 486 թ., և նկատում, որ 506 թ. արդեն նախարարների մեջ առաջինը նրա եղբայր Վարդն էր[48]: Ս. Երեմ-յանն ընդունել է Մ. Օրմանյանի տեսակետը, և Վահան Մամիկոն-յանի մարզպանությունը դրել է 485-ի աշնան վերջ-505 թ.[49], նշելով, որ  պարսկաբյուզանդական պատերազմի (502-504 թթ.) ավարտից հետո, որի հաշտության բանակցությունները տևեցին 504 թ.  ձմռանից մինչև 506 թ. հոկտեմբեր-նոյեմբեր ամիսները, բյուզան-դացիներն իրենց տեր ու տիրական էին զգում Հայաստանում, և  երբ Վահան Մամիկոնյանը մահացավ (505 թ.), Անաստաս կայսրը (491-518)*** Վարդ Մամիկոնյանին կարգեց Մարզպանական Հա-յաստանի կառավարիչ` «պատրիկ» տիտղոսով[50]: Հավանաբար, դրա համար էլ Վարդը մարզպան չի կոչվում, այլ միայն 506 թ. աշնանը, երբ կնքվեց պարսկաբյուզանդական հաշտության պայ-մանագիր, որով Հայաստանը կրկին ընկավ Պարսկաստանի ենթա-կայության տակ, Վարդ Մամիկոնյանը արքայից արքա Կավադ Ա-ից ստացավ մարզպանությունը[51]: Այդպես է մտածել Լեոն՝ նշե-լով, որ Կավադը 506 թ. հաշտությունից հետո, գուցե հենց այս հաշտության հետևանքով, Հայաստանի մարզպան նշանակեց Վարդ պատրիկին[52]:

Վահանը 506-ին չէր կարող մարզպան լինել, որովհետև, եթե նա՝ որպես մարզպան, չէր մասնակցել Դվինի առաջին ժողովին, միևնույն է կաթողիկոս Բաբգեն Ոթմսեցին պետք է ժողովին տար բարձրագույն իրավաբանական ուժ, այսինքն` անհրաժեշտ է, որ դրա որոշումները կնքվեին կաթողիկոսի և մարզպանի կողմից: Վարդն է կնքում «թուղթը» կաթողիկոսի հետ, ինչը նշանակում է, որ Վահանը մարզպան չէր[53], իսկ Վարդն էլ այստեղ որպես մարզպան հանդես չի գալիս, քանզի վերջինս «պատրիկ» էր կարգ-ված և միայն 506 թ. հաշտությունից հետո Կավադ Ա արքայից ստացավ մարզպանությունը:

Այսպիսով` Վահան Մամիկոնյանին կարելի է վերագրել շուրջ 20 տարվա կառավարում, այսինքն՝ նրա մարզպանությունը տևել          է 485 թ. աշնանից մինչև-505 թ.:

Վարդ Մամիկոնյանի կառավարման համար կարևոր են Սեբեոսի և Ասողիկի տեղեկությունները: Սեբեոսի հաղորդմամբ՝ «Յետ Վահանայ կալաւ զիշխանութիւնն Վարդ Պատրիկ եղբայրն նորա սակաւ ինչ ժամանակ, և մեռաւ»[54], իսկ ըստ Ասողիկի, Վարդը կա-ռավարեց «ամս Դ»[55]: Նկատենք, որ հետագա պատմիչների հաղոր-դումները Վարդ Մամիկոնյանի կառավարման վերաբերյալ կրկնում են Ասողիկին` տատանվելով 3/4 տարվա մեջ, այսինքն` 506 թ. վերջ-509/510 թ.:

Վարդ Մամիկոնյանից հետո Հայաստանում նշանակվում են պարսիկ մարզպաններ: Սեբեոսը գրում է. «Զկնի նորա եկին մարզ-պան պարսիկք. ապա ո՛չ կարացին պատերազմիլ Հայք, ի հնազան-դութեան կացին մինչև ցՍուրէնն մարզպան և ցՎարդանն Մա-միկոնէից տէրն»[56]: Ըստ Ասողիկի` «Եւ ապա զկնի Վարդ պատրկայ եղբաւրն Վահանայ, մարզպանք պարսիկք տիրեցին Հայոց ամս  ԺԱ: Եւ ապա եկաց իշխան Հայոց Մեժէժ (Մժեժ) Գնունի ամս Լ»[57]: Ըստ Մխիթար Անեցու` «պարսիկք ամս ԺԹ»[58]:

Սեբեոսի և Ասողիկի հաղորդումները, ընդհանրություններով հանդերձ, էապես տարբերվում են: Փաստենք. Սեբեոսը նշում է, որ Վարդից հետո եկան պարսիկ մարզպաններ[59], ինչն առկա է նաև Ասողիկի «Պատմության» մեջ: Այնուհետև, ըստ Սեբեոսի, հայերը չկարողանալով պատերազմել` մնացին հնազանդ: Եթե հայերը  հնազանդվում են, ապա ինչպես կարող էր Ասողիկի հիշատակած Մժեժ Գնունին դառնալ մարզպան: Պարսիկները հայերին հնա-զանդեցնում էին, որ հայ մարզպա՞ն նշանակեին: Եթե հետևենք միայն Ասողիկին, ապա 509/510-520/521 թթ. Հայաստանում իշխել են պարսիկ մարզպանները, իսկ նրանց հաջորդել է Մժեժ Գնունին:

Ի դեպ, Մ. Չամչյանցի, Մ. Օրմանյանի և նրանց հետևած Ս. Երեմյանի կարծիքը, այն է՝ Բուրղան/Բուրգան մարզպանը[60] հաջոր-դել է Վարդին, շփոթի հետևանք է:

Մ. Օրմանյանը հղում է արել Կիրակոս Գանձակեցու 1865 թ. հրատարակչության (էջ 30) աշխատասիրողի ծանոթագրությանը, որտեղ նշված է. «Ոչ յիշի յայլոց մի ըստ միոջէ երեք Ճիհր, այլ Բուրզան իբր յիսուն ամաւ յառաջ քան զՃիհր Վշնասպ Սուրէն և Միհրան Ճիհր Վղոն իբր տասն ամաւ յետոյ քան զսա»[61]:

Ըստ Գանձակեցու` Վարդից հետո եկան «պարսիկք մարզպանք ամս երիս. և ապա Մեժեժ Գնունի ամս երեսուն և չորս: Իսկ յետ Մեժեժայ մարզպանի պարսիկք տիրեն Հայոց ամս երեսուն և վեց: Իսկ յետ սպանման մարզպանացն Ճիհր Բուրզենայ, Ճիհր Վշնասպ Սուհենայ, Ճիհր Վղոն Միհրանայ, և այլ տաճկաստանեացն, Դաւիթ Սահառունի մարզպան լեալ ամս երեսուն»[62]: Եթե Սուրենից հիսուն տարի առաջ Բուրղանն էր մարզպան, ապա ինչպե՞ս է նրան հա-ջորդում Սուրենը, ու՞ր մնացին Դենշապուհն ու Վարազդատը: Համենայն դեպս, աղբյուրները Բուրղան անունով ոչ մի մարզպան չեն հիշատակում:

Հաջորդ մարզպանի մասին մեզ տեղեկություն է տալիս Ասողիկը, ըստ որի, պարսիկ մարզպաններին հաջորդել է Մժեժ Գնունին «ամս Լ»[63]: Վարդից հետո տիրող իրավիճակը Հովհաննես Դրասխանակերտցին այլ կերպ է նկարագրում: Նա նշում է, որ Մուշե Այլաբերեցի կաթողիկոսի (526-534) օրոք Հայաստանում իշ-խում էին պարսիկ մարզպանները: Մուշեին, որպես կաթողիկոս հաջորդում է Սահակը (534-539)` Հարք գավառի Հղուկ գյուղից, որի ժամանակ ևս Կավադ արքայի հրամանով պարսիկ մարզպան-ներ էին իշխում Հայաստանում[64]: Կավադի հիշատակումն այստեղ շփոթի արդյունք է, քանի որ նա 531 թ. մահանում է և նրան հա-ջորդում է որդին` Խոսրով Ա Անուշիրվանը (531-579), այսինքն՝ մարզպանները նշանակվել էին նրա որդու կողմից: Ինչևէ, վերոնշ-յալը խոսում է Հայաստանում 526-539 թթ. պարսիկ մարզպանների առկայության մասին:

Մժեժ Գնունու կառավարման վերաբերյալ պատմաբանները միակարծիք չեն, քանզի եղած աղբյուրագիտական նյութը խիստ անորոշ է և հնարավորություն չի ընձեռում վերջնական եզրակա-ցություններ կատարելու: Առաջինն այս իշխանին հիշատակում է Ասողիկը, սակայն պատմիչի տեղեկությունները հակասում են պատմական շատ անցքերի: Մասնավորապես, նա նշում է, որ Մժեժ Գնունու կառավարման յոթերորդ տարում կաթողիկոս դարձավ Ներսես Բ Բագրևանդցին (548-557): Վերջինս իր հայրապետության չորրորդ և Մժեժի կառավարման տասներորդ տարում Դվինում ժո-ղով գումարեց[65]:

Ներսեսը կաթողիկոս է դարձել 548 թ.[66], ուստի Մժեժ Գնունու մարզպանության սկիզբը դառնում է 541-ը, որովհետև նրա մարզ-պանության յոթերորդ տարում էր Ներսեսը դարձել կաթողիկոս: Սակայն այս մոտեցումն ընդունելի չէ, որովհետև ո՛չ Ներսես կա-թողիկոսի չորրորդ, ո՛չ էլ Մժեժ Գնունու տասներորդ տարում Դվինի ժողով չի եղել[67]: Եթե հաշի առնենք նաև այն փաստը, որ երեսուն տարի է վերագրվում Մժեժին, ապա ստացվում է 571 թ., ինչն անհնար է:

Ինչպես նշեցինք, առաջին հիշատակությունը պատկանում է Ասողիկին, իսկ հետագա պատմագիրների կողմից Մժեժ Գնունուն վերաբերող տեղեկությունները, ամենայն հավանականությամբ, քաղված են Ասողիկի երկից[68], որովհետև թե՛ Սամվել Անեցին, թե՛ Մխիթար Անեցին, թե՛ Կիրակոս Գանձակեցին, թե՛ Վարդան Արևել-ցին միայն նշում են, որ Մժեժ Գնունին կառավարել է 34 տարի                  (Ս. Անեցի և Կ. Գանձակեցի), 30 (Մ. Անեցի), 31 (Վ. Արևելցի), որից հետո եկան պարսիկ մարզպաններ. նրանք չեն չհաղորդում այլ տվյալներ:

Սեբեոսը և Հովհաննես Դրասխանակերտցին չեն հիշատակում Մժեժ Գնունուն (նկատի ունենք` VI դարի Մժեժ Գնունուն), նշելով միայն պարսիկ մարզպաններին: Այդ իշխանի անունը բացակայում է նաև «Գիրք թղթոց»-ի «Ուխտ միաբանութեան Հայոց աշխարհիս ի ձեռն Ներսէսի Հայոց կաթողիկոսի…» վավերագրում[69]: Ինչպես նշեցինք, պատմաբաններն այս հարցում տարակարծիք են: Ըստ Հ. Համբարյանի, այդքան մեծ ժամանակամիջոցն ինքնին անհավա-նական է դարձնում Մժեժ Գնունու մարզպանությունը, նաև փաս-տում, որ համաձայն Ասողիկի` Մժեժի օրոք Ներսես Բ կաթողիկոսը Դվինի ժողով գումարեց, միաժամանակ այդ ժողովի վավերական արձանագրության մեջ այդպիսի անվամբ իշխան չի հիշատակ-վում[70]:

Ն. Ակինյանը, հետևելով Հ. Համբարյանին, գտնում է, որ Ասողիկը շփոթել է Մժեժ Գնունուն բյուզանդական Հայաստանի կառավարիչ Մժեժ Գնունու հետ, ով առաջին անգամ 630-640-ականներին է երևան գալիս պատմության մեջ[71]: Մ. Օրմանյանը Մժեժ Գնունու կառավարումը դնում է 517-548 թթ[72]: Լեոն նույն-պես գտնում է, որ հոների դեմ տարած հաղթանակի հետևանքով (մոտ 518 թ.) Մժեժ Գնունին Կավադ արքայի կողմից նշանակվեց հայոց մարզպան[73]: Հ. Աճառյանը և Կ. Թումանովը Մժեժ Գնունու մարզպանությունը դնում են 518-548 թթ.[74]: Հայոց պատմության քրեստոմատիայում նրա մարզպանությունը թվագրված է 529- 535-ով[75]:

Մովսես Կաղանկատվացին (VIIդ., որի երկը շարունակել է Մովսես Դասխուրանցին՝ Xդ.) հաղորդում է. «Ընդ այն ժամանակս ապա թագաւորն Ռոսմոսոքեան իւրովք զաւրաւքն եւ Թոբելական գնդիւն գումարեալ ժողովեաց զամենայն զաւրս Հոնաց եւ անց յայս կոյս Կուրական գետոյն՝ տարածեալ յՈւտիացւոց գաւառն: Եւ ածեալ նստուցանէր զղակիշն իւր մերձ ի Խաղխաղն քաղաք: Եւ անդէն արս երիս ընտրեալ զաւրավարս՝ ոստիկանս առնէր ի վերայ գնդին մեծի եւ բովանդակեալ գումարէր ի ձեռս նոցա զմետասան զաւրացն բազմութիւնս եւ հրամայէր յերիս առաջս առնել՝ աս-պատակել ի վերայ աշխարհին Աղուանից, Հայոց եւ Վրաց: Իսկ երրորդ մասն զաւրուն հասեալ ի մուտ զատկին յԱրցախական գաւառն՝ տայր ասպատակ ի վերայ Մեծ Կուենից»[76]:

Պատմիչի հաղորդմամբ, VI դ. սկզբներին ամբողջ Այսրկովկասը ենթարկվեց խազարներին ցեղակից հոն-սաբիրների ավերիչ արշա-վանքներին, որոնք առաջին իսկ արշավանքի ժամանակ՝ 516 թ.  հաստատվեցին Ուտիք նահանգի Խաղխաղ քաղաքում, որտեղից էլ ասպատակություններ կատարեցին Աղվանք, Վիրք և Արցախի շրջակա գավառներ[77]:

Այս կապակցությամբ IX դ. արաբ պատմիչ Բալազուրին գրում է. «Պերոզ արքայի որդի Կավադն ուղարկել էր իր մեծ զորա-վարներից մեկին՝ տասներկու հազարով, որը եկավ Աղուանք երկիրը և նվաճեց Արաքս կոչված գետից մինչև Շարուան: Ապա Կավադը հասավ նրան և Աղուանքում կառուցեց Բայլական քաղաքը, ինչպես նաև Պարտավ քաղաքը ամբողջ սահմանային ամրությունների համար, իսկ Կապաղակ քաղաքը՝ խազարների դեմ»[78]: Պատմիչների վերոնշյալ հաղորդումներից ամենևին էլ չի հետևում, որ Կավադ արքան Մժեժ Գնունուն կամ որևէ այլ մարդու կարգել է մարզպան:

Որոշ մասնագետներ, VI դ. բյուզանդական պատմագիր Պրոկո-պիոս Կեսարացու` պարսկական պատերազմների առնչությամբ հի-շատակած միակնանի Բարեսմանասին փորձել են նույնացնել հայոց մարզպան Մժեժ Գնունու հետ[79], իսկ ոմանք էլ` VI դարի Մժեժին` VII դ. բյուզանդական Հայաստանի համանուն կառավարչին[80]:

Մեր կարծիքով, «Գիրք թղթոց»-ի մի արժեքավոր տեղեկութ-յուն նվազեցնում է Մժեժ Գնունու մարզպան լինելու հնարավո-րությունները: Այսպես` Ներսես կաթողիկոսի «Ուխտ միաբանու-թեան…» թղթում ասվում է, որ «ի տասն և յոթներորդ ամի Խոս-րովու (Անուշիրվան - Խ.Հ.) արքայից արքայի (548 թ.- Խ.Հ.), ի մարզպանութեանն Նիհորականայ, արարին իմն շինած յանուն Մանաճրհի Ռաժկի որ հաւատացեալ ի Քրիստոս….»[81]: Խոսրով Անուշիրվանի կառավարման 17-րդ տարին 548 թվականն է, և այդ ժամանակ մարզպանն էր Նիխորականը, որի մարզպանությունը  կարող էր սկսված լինել նաև ավելի վաղ: Այդ պարագայում Ասո-ղիկի հաղորդումն առ այն, որ Մժեժի կառավարման տասներորդ տարում Ներսես կաթողիկոսը Դվինում ժողով հրավիրեց արժանա-հավատ չէ: Այստեղ կարևորն այն չէ, որ Մժեժ Գնունու կառավար-ման տասներորդ տարին ճշգրիտ կերպով համապատասխանի Դվինի ժողովի թվականին, այլ այն, որ նշվում է Մժեժ Գնունու օրոք ժողովի կայանալը: Այսինքն՝ Ասողիկն ինքն իրեն հակասում է: «Սուրբ Հիզտիբուզիտի վկայաբանության» մեջ ասվում է, որ «Ի վաղիւ անդր երթեալ մոգուցն առաջի Հայոց իշխանին՝ որ կոչէր Նիխորական, և ամբաստանեցին զերանելւոյն»[82]:

Վերոնշյալից տրամաբանական հարց է ծագում. արդյո՞ք Ասո-ղիկի հիշատակած Մժեժ Գնունին եղել է պատմական անձ կամ չի՞ շփոթվել VII դ. իշխած բյուզանդական Հայաստանի համանուն իշխանի հետ, որն անգամ պատմիչի կողմից չի էլ հիշատակվում: Հակառակ պարագայում նա ինչպես պետք է շփոթեր «30 տարվա խաղաղ մարզպանություն» վարած հայոց իշխանի մասնակցու-թյունը հայոց ազգային եկեղեցու հիմքերն ամրապնդելու համար հրավիրված ժողովին: Այն էլ այն դեպքում, երբ Ներսես կաթողի-կոսի վավերագրում, և «Սուրբ Հիզտիբուզիտի վկայաբանության» մեջ հստակ ասված է, որ առնվազն 548 թ. Հայաստանում կար պար-սիկ մարզպան: Այսպիսով, փաստերի համադրությունը թույլ չի տալիս Մժեժ Գնունուն համարել մարզպան, որը կառավարել է մոտ 30 տարի:

Ինչպես նշեցինք, առնվազն 548-ից Հայաստանում մարզպան  էր կարգված Նիխորականը: «Սուրբ Հիզտիբուզիտի վկայաբանու-թյուն»-ից տեղեկանում ենք հաջորդ մարզպանների մասին. «Յետ սակաւ ժամանակի փոխանորդէ զկնի Նիխորականին Նախապետն անուանեալ. և նստեալ յատենի ածին զերանելին Մախոշ առաջի նորա»[83], «Եւ ի լնուլ այլ ևս երից ամացն` յաջորդէր զՆախապետն որում Քնարիկն ասեին»[84]: Նշանակում է Նիխորականը և Նախա-պետը կառավարել են 3-ական տարի, քանզի նշվում է, որ ևս երեք տարի հետո Նախապետին հաջորդեց Քնարիկը (Նիխորական` ≈ 546-549, Նախապետ` ≈ 549-552, Քնարիկ` ≈ 552-554)[85]:

Հովհաննես Դրասխանակերտցին հիշատակում է «Վշնասն Վահրամ» (հնարավոր է՝ Վշնասպ, միջ. պրսկ. Gušnasp ձևից) մարզ-պանին, որից չարչարանքներ կրելով էլ նահատակվել է Սուրբ Հիզտիբուզիտը[86] 553 թ-ի նոյեմբերի 9-ին[87]: Վարդան Արևելցին հիշատակում է «Վարհամ» անունով մարզպանի[88]:

IX դ. արաբ պատմագիր ալ-Դինավարին հաղորդում է. «Ապա գրեց (Որմիզդ Դ.-ը-Խ.Հ.) Հայաստանի ու Ատրպատականի իր կառավարիչներին, որոնք հավաքվեցին ու դեմ կանգնեցին խա-զարաց տիրոջը, մինչև որ հեռացրին իրենց հողից: Երբ այս բոլորը վերջացավ, ուշադրությունը սևեռեց թուրքաց տիրոջ վրա, որն ամենահզոր թշնամին էր և գրեց Սահմանային ամրություններ [հանդիսացող] Ատրպատականի ու Հայաստանի կառավարիչ Վահրամ Վշնասպի (Բահրամ Ջուշնաշ) որդի Վահրամին, որը կոչվում էր Վահրամ Չուբին, հրամայելով նրան ժամանել»[89]: Հայ և արաբ պատմիչների հաղորդումները մի կողմից փաստում են Վշնասպ Վահրամի գոյությունը, մյուս կողմից, սակայն, տարբե-րություն կա մարզպանի և կառավարչի միջև: Հավանաբար, այստեղ խոսքը հյուսիսային քուստակի մասին է, որի կառավարիչն էր Վահրամ Վշնասպը, իսկ մարզպանները ստորադասված էին պադոսպաններին և սպահբեդներին[90]: Հենվելով Հովհաննես Դրաս-խանակերտցու հաղորդման վրա՝ կարելի էր 553 թ. մարզպան հա-մարել Վշնասպ Վահրամին, սակայն մեզ հասած  «Վկայաբանու-թիւն սրբոյն Յիզտիբուզտեայ» վավերաթղթում[91] Վշնասպ Վահրամ կամ Վահրամ/Վարհամ անունով մարզպան չի հիշատակվում:

К ВОПРОСУ О ПРАВЛЕНИИ МАРЗПАНОВ АРМЕНИИ

ХАЧАТРЯН Г. А.

Резюме

Марзпанство как персидская административная система правления просуществовало в Армении около двухсот лет (V-VII вв.). Оно возникло в 428 г. после упразднения царства армянских Аршакуни (Аршакидов), что было обусловлено, во-первых, усилением армянских нахарарских (княжеских) домов, а, во-вторых, тем, что Сасанидская Персия содей-ствовала отделению этих нахарарских домов от центральной власти. В качестве марзпанов назначались как персы, так и армяне, однако не все упоминаемые в исторических ис-точниках марзпаны являлись историческими деятелями либо марзпанами как таковыми.

ON THE QUESTION OF RULING OF THE ARMENIAN  MARZPANS

H. KHACHATRYAN

Abstract

Marzpanate in Armenia as the regime of Sassanids lasted about two hundred years (V-VII c.). It rose in 428 after the fall of the Armenian Arshakuni kingdom. The results were: first of all was mightiness of the Armenian nakharars. The second was the Sassanids encouragement for separating the nakharars from the central kingdom. Marzpans were both of Persian and Armenian origin. But not in all sources the mentioned marzpans were the historical figures.

Заметки

[←1]

Մովսէս Խորենացի, Հայոց Պատմութիւն, (Մատենագիրք Հայոց), հ. Բ, Ե դար (այսուհետև՝ Մովսէս Խորենացի), Անթիլիաս-Լիբանան, 2003, էջ 2092:

[←2]

Ղազար Փարպեցի, Պատմութիւն Հայոց, (նույն տեղում, այսուհետև՝ Ղազար Փարպեցի), էջ 2217:

* Պարսից արքաների կառավարման տարիները տրվում են համաձայն Хуршудян Э. Государственные институты парфянского и Сасанидского Ирана (III в. до н. э.- VII в. н. э.), Алматы, 2015, с. 365-369 ¨ Touraj Daryaee, Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire, London-New York, 2013 մենա-գրությունների ցանկի:

** Կաթողիկոսների ժամանակագրությունը տրվում է համաձայն «Հայաստանի ազգային ատլաս»-ի, հ. Բ, Ե., 2008, էջ 227 ցանկի:

[←3]

Իւզբաշեան Կ., Աւարայրի ճակատամարտից դէպի Նուարսակի պայմանադրութիւնը, Ե., 2005, էջ 48:

[←4]

Մովսէս Խորենացի, էջ 2104:

[←5]

Ղազար Փարպեցի, էջ 2222-2223:

[←6]

Թովմա Արծրունի եւ Անանուն, Պատմութիւն տանն Արծրունեաց (Մատենագիրք Հայոց), հ. ԺԱ, Ժ դար, Գիրք Ա, Անթիլիաս-Լիբանան, 2010, էջ 112:

[←7]

Հարկ է նշել, որ «վերակացու» եզրույթը գործ  ածված է ոչ թե «իշխող, հսկող», այլ` «կաթողիկոս» իմաստով: Սա ևս մեկ փաստ է այն բանի, որ  մարզ-պանի և վերակացուի պաշտոնները չեն նույնանում:

[←8]

Կիրակոս Գանձակեցւոյ Պատմութիւն Հայոց (այսուհետև՝ Կիրակոս Գանձա-կեցի), աշխատասիրությամբ Կ. Մելիք-Օհանջանյանի, Ե., 1961, էջ 33:

[←9]

Ստեփաննոս Օրբէլեան, Պատմութիւն նահանգին Սիսական (այսուհետև՝ Ստեփաննոս Օրբէլեան), Թիֆլիս, 1910, էջ 57:

[←10]

Եղիշէ, Վասն Վարդանայ եւ Հայոց պատերազմին (Մատենագիրք Հայոց), հ. Ա, Ե դար (այսուհետև՝ Եղիշէ), Անթիլիաս-Լիբանան, 2003, էջ 589:

[←11]

Ղազար Փարպեցի, էջ 2245:

[←12]

Ստեփաննոս Օրբէլեան, էջ 57:

[←13]

Տե՛ս Օրմանեան Մ., Ազգապատում (Հայ ուղղափառ եկեղեցւոյ անցքերը սկզբէն մինչեւ մեր օրերը ազգային պարագաներով պատմուած), հ. Ա, Ս. Էջմիածին, 2001, էջ 520:

[←14]

Եղիշէ, էջ 670-671:

[←15]

Ղազար Փարպեցի, էջ 2269:

[←16]

Ղազար Փարպեցի, էջ 2313:

[←17]

Յուզբաշյան Կ., Հայ-վրացական ապստամբությունը Սասանյան իշխանու-թյան դեմ (482-484 թթ.) [Պատմա-բանասիրական հանդես (այսուհետև՝ ՊԲՀ), 1985, - 1, էջ 56], նույնի` Ե՞րբ է սկսվել Վահան Մամիկոնյանի գլխավորած ապստամբությունը, (ՊԲՀ, 1984, - 1, էջ 101):

[←18]

Օրմանեան Մ., նշվ. աշխ., էջ 525:

[←19]

Хуршудян Э. Армения и Сасанидский Иран (Историко-культурное исследование), Алматы, 2003, с. 104.

[←20]

Օրմանեան Մ., նշվ. աշխ., էջ 492:

[←21]

Տե՛ս Հայ ժողովրդի պատմություն, հ. II (այսուհետև` ՀԺՊ, հ. II), Հայաս-տանը վաղ ֆեոդալիզմի ժամանակաշրջանում, Ե., 1984, էջ 196:

[←22]

Տե՛ս Յուզբաշյան Կ., Հայ-վրացական ապստամբությունը Սասանյան իշխանության դեմ (482-484 թթ.), էջ 56-57:

[←23]

Տե՛ս Ղազար Փարպեցի, էջ 2318-2319:

[←24]

Ղազար Փարպեցի, էջ 2316, Յուզբաշյան Կ., նշվ. աշխ., էջ 48, 57, Ակինեան Ն., Եղիշէ վարդապետ եւ իւր (Պատմութիւն Հայոց պատերազմի), հ. Բ, Վիեննա, 1936, էջ 415:

[←25]

Տե՛ս Ղազար Փարպեցի, էջ 2328-2330, Յուզբաշյան Կ., նշվ. աշխ., էջ 58:

[←26]

Ղազար Փարպեցի, էջ 2340, Յուզբաշյան Կ., նշվ. աշխ., էջ 59:

[←27]

Տե՛ս Ղազար Փարպեցի, էջ 2353-2355:

[←28]

Նույն տեղում, էջ 2369:

[←29]

Նույն տեղում, էջ 2370-2371: Հետաքրքիրն այն է, որ Վահան Մամիկոն-յանը միաժամանակ և՛ մարզպան էր, և՛ հայոց սպարապետ, և՛ Մամիկոնյան տոհմի տանուտեր: Այդպիսով նա իր ձեռքում էր կենտրոնացրել երկրի ռազմա-քաղաքական ամբողջ իշխանությունը:

[←30]

Ակինեան Ն., նշվ. աշխ., էջ 416-417:

[←31]

Օրմանեան Մ., նշվ. աշխ., էջ 543:

[←32]

Նույն տեղում, էջ 545:

[←33]

Պատմութիւն Սեբէոսի, աշխատասիրությամբ Գ. Վ. Աբգարյանի (այսուհետև՝ Սեբէոս), Ե., 1979, էջ 67:

[←34]

Սեբէոս, էջ 67:

[←35]

Յովհաննու կաթողիկոսի Դրասխանակերտեցւոյ Պատմութիւն Հայոց (այսու-հետև՝ Յովհաննէս Դրասխանակերտցի), Թիֆլիս, 1912, էջ 61:

[←36]

Ստեփանոս Տարաւնեցի Ասողիկ, Պատմութիւն Տիեզերական (Մատենագիրք Հայոց), հ. ԺԵ, Ժ դար (այսուհետև՝ Ասողիկ), Ե., 2011, էջ 688-689:

[←37]

Սամուէլ Անեցի, Հաւաքմունք ի գրոց պատմագրաց յաղագս Գիւտի ժա-մանակաց անցելոց մինչեւ ի ներկայս ծայրաքաղ արարեալ, բնագիրը կազմեց Անահիտ Հայրապետեանը, առաջաբանը` Կարէն Մաթեւոսեանի, խմբագրու-թեամբ` Գէորգ Տէր-Վարդանեանի (այսուհետև՝ Սամուէլ Անեցի), Ե., 2011, էջ 91-92:

[←38]

Մխիթար Անեցի, Մատեան աշխարհավէպ հանդիսարանաց, աշխատասիրութեամբ` Հ. Գ. Մարգարյանի (այսուհետև՝ Մխիթար Անեցի), Ե., 1983, էջ 67:

[←39]

Կիրակոս Գանձակեցի, էջ 37, 40:

[←40]

Ակինեան Ն., նշվ. աշխ., էջ 418: Հայագետն առաջարկում է սրբագրել «ամս Լ»-ն` «ամս քսան»-ի, այն է՝ 484-504/505 թթ.:

[←41]

Գիրք Թղթոց, Մատենագրութիւն նախնեաց, Թիֆլիս, 1901, էջ 42: Սակայն՝ ոչ որպես մարզպան:

[←42]

Նույն տեղում, էջ 47: Բաբգենը` որպես հոգևոր առաջնորդ և Վարդը` որպես երկրի կառավարիչ. վերջինս կրում էր «պատրիկ» տիտղոսը:

[←43]

Նույն տեղում, էջ 48:

[←44]

Օրմանեան Մ., նշվ. աշխ., էջ 578:

[←45]

Համբարեան Հ., Հայաստանի քաղաքական վիճակը Վահանի մահէն մինչեւ Վարդան Ե-ի ապստամբութիւնը (Հանդէս ամսօրեայ), Վիեննա, 1912, - 9, էջ  531:

[←46]

Հաւաքումն պատմութեան Վարդանայ վարդապետի (այսուհետև` Վարդան վարդապետ), Վենետիկ, 1862, էջ 57:

[←47]

Կոստանեանց Կ., Հիւսուածք հայոց հին պատմագիրների խօսքերից, հ. Ա, Հայոց մարզպանների ժամանակուայ պատմութիւնը, գիրք երկրորդ, Վիէննա, 1877, էջ 213:

[←48]

Լեո, Երկերի ժողովածու 10 հատորով, հ. 2, Հայոց պատմություն, Միջին դարեր, Ե., 1967, էջ 130:

[←49]

ՀԺՊ, հ. II, էջ 206, 211, տե՛ս նաև Իսկանյան Վ., Հայ-բյուզանդական հա-րաբերությունները IV-VII դդ., Ե., 1991, էջ 138-140:

*** Բյուզանդական կայսրերի ժամանակագրությունը տրվում է համաձայն (Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հ. 2, Ե., 1976, էջ 474 ցանկի):

[←50]

ՀԺՊ, հ. II, էջ 211:

[←51]

Նույն տեղում, էջ 211-212:

[←52]

Լեո, նշվ. աշխ., էջ 156:

[←53]

Կամ ողջ չէր կամ չէր պաշտոնավարում: Թեպետ Վահան Մամիկոնյանի կա-ռավարման և մահվան թվականները կարող են տարբեր լինել: Մեր խնդիրն է պարզել Վահանի կառավարման թվականը: Նա 506 թ. մարզպան չէր, բայց դա չի նշանակում, որ չէր կարող ողջ լինել:

[←54]

Սեբէոս, էջ 67:

[←55]

Ասողիկ, էջ 689:

[←56]

Սեբէոս, էջ 67:

[←57]

Ասողիկ, էջ 689:

[←58]

Մխիթար Անեցի, էջ 67:

[←59]

Ցավոք, չգիտենք նրանց անունները և թիվը:

[←60]

Չամչյանց Մ., Հայոց պատմություն (սկզբից մինչև 1784 թ.-ը), հ. Բ, Ե., 1984, էջ 236, Օրմանեան Մ., նշվ. աշխ., էջ 593-594, ՀԺՊ, հ. II, էջ 212, Հայ ժողովրդի պատմության քրեստոմատիա, հ. 2, III դարի վերջերից մինչև IX դարի կեսերը, Ե., 2011, էջ 309:

[←61]

Կիրակոսի վարդապետի Գանձակեցւոյ Համառօտ Պատմութիւն, Վենետիկ, 1865, էջ 30:

[←62]

Կիրակոս Գանձակեցի, էջ 40, 44, 53:

[←63]

Ասողիկ, էջ 689:

[←64]

Յովհաննէս Դրասխանակերտցի, էջ 63:

[←65]

Ասողիկ, էջ 689-690, Ստեփաննոս Օրբէլեան, էջ 96:

[←66]

Անանեան Պ., Պատմական յիշատակարան մը Դուինի Բ ժողովքի մասին, (Բազմավեպ), Վենետիկ, 1957, - 5-6, էջ 119-120:

[←67]

Ժողովը, համաձայն «Գիրք թղթոց»-ի, տեղի է ունեցել Խոսրով արքայի կառավարման 24 տարում` 555 թ. (Գիրք Թղթոց, էջ 72): Այս մասին մանրամասն տե՛ս Անանեան Պ., Պատմական յիշատակարան մը Դուինի Բ ժողովքի մասին,                    էջ 111-121, նույնի` 1958, - 3-5, էջ 64-72, Մելիքյան Կ., “Narratio de rebus Armeniae” Հայ-քաղկեդոնական երկը վաղ միջնադարյան հայոց եկեղեցու պատ-մության կարևոր սկզբնաղբյուր, Ե., 2007, էջ 75:

[←68]

Բերենք օրինակներ. «Վահան` ամս Լ: Վարդ` ամս Դ: Մեժէժ Գնունի` ամս Լ» (Մխիթար Անեցի, էջ 67), որը նա կարող էր վերցնել միմիայն Ասողիկից, քանզի Ս. Անեցին գրում է. «Վահան` ամս ԼԱ: Վարդ` ամս Գ: Մժեժ Գնունի`  ամս ԼԴ» (Սամուէլ Անեցի, էջ 91-93), Կիրակոս Գանձակեցին՝ «Վարդ` ամս երիս, պարսիկք` ամս երիս, Մեժեժ Գնունի` ամս երեսուն և չորս» (Կիրակոս Գանձա-կեցի, էջ 40): Վարդան Արևելցին հաղորդում է. «Իսկ յիշխանաց կարգի զկնի Մեժեժայ պարսիկք կացին. նախ Դենշապուհ, որ զշնմոլութիւնսն շատացոյց,                     և յետ նորա Վարազդատ ոմն, և ապա Սուրէն ազգական Խոսրովու, որ շնայր                    ընդ կանայս իշխանացն» (Վարդան վարդապետ, էջ 61): Ահա Ասողիկի  հատվածը. «…յետ Մեժէժին Գնունւոյ պարսիկ մարզպանք եկին ի Հայս: Նախ Դենշապուհ, որ զշնմոլութիւնն շատացոյց եւ զորմզդական հուրն վառեաց ի Ռշտունիս, եւ  յետ նորա Վարազդատ ոմն պարսիկ ի նմին տոհմէ, եւ ապա Խոսրով արքայ Պարսից զՍուրէն ոմն ազգական իւր, որում անուն էր Ճիհովր-Վշնասպ, հանէ                    ի հազարապետութիւն Հայոց, որ եկեալ կալաւ զերկիրս մեր` յոյժ հարստահարե-լով զնախարարս Հայոց. զի շնայր ընդ կանայս ազատաց» (Ասողիկ, էջ 690-691): Պարզ երևում է, որ Վարդան Արևելցին այդ հատվածը վերցրել է Ասողիկից և կարծել, թե վերոնշյալը փաստում է Մժեժի մարզպան լինելը. մեր կարծիքով, դա այնքան էլ իրատեսական չէ:

[←69]

Գիրք Թղթոց, էջ 72-75:

[←70]

Համբարեան Հ., նշվ. աշխ., էջ 532:

[←71]

Ակինեան Ն., նշվ. աշխ., էջ 420:

[←72]

Օրմանեան Մ., նշվ. աշխ., էջ 602, 621:

[←73]

Տե՛ս Լեո, նշվ. աշխ., էջ 156: Սակայն Լեոն չի նշել, թե հոների՝ Հայաստան արշավանքի մասին տեղեկությունները որ աղբյուրից է վերցրել:

[←74]

Օտար աղբյուրները հայերի մասին 4, Պարսկական աղբյուրներ, Ֆիրդուսի, քաղեց և թարգմանեց Հ. Աճառյանը, Ե., 1942, էջ 52, ծնթ. 1, Toumanoff C. Studies in christian Caucasian history, Georgetown University, 1963, p. 205.

[←75]

Հայ ժողովրդի պատմության քրեստոմատիա, հ. 2, էջ 319: Հետաքրքրական է, որ քրեստոմատիայի վերջում կազմված ժամանակագրության մեջ Մժեժ Գնունու մարզպանությունը նշված է 513-548 թթ. (Նույն տեղում, էջ 623): Սա կարելի էր վրիպակ համարել, սակայն այդ ցանկը կրկնում է 1981 թ. հրատա-րակությունը (տե՛ս Հայ ժողովրդի պատմության քրեստոմատիա, հ. 1, Հնագույն ժամանակներից մինչև IX դարի կեսերը, Ե., 1981, էջ 852):

[←76]

Մովսէս Կաղանկատուացի, Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի (Մատենա-գիրք Հայոց), հ. ԺԵ, Ժ դար, էջ 140-141:

[←77]

Свазян Г. История страны Алуанк (с древнейших времен по VΙΙΙ век), Е., 2009, с. 241.

[←78]

Օտար աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին 16, Արաբական աղբյուր-ներ Գ, արաբ մատենագիրներ Թ-Ժ դարեր, ներածությունը և բնագրից թարգմա-նությունները` Արամ Տեր-Ղևոնդյանի, Ե., 2005, էջ 265:

[←79]

Օտար աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին 5, Բյուզանդական աղբյուրներ Ա, Պրոկոպիոս Կեսարացի, թարգմանությունը բնագրից, առաջաբանը և ծանոթագրությունները՝ Հրաչ Բարթիկյանի, Ե., 1967, էջ 323, ծնթ. 111:

[←80]

Մժեժ Գնունի- հայ անվանի նախարարներից է, որն աչքի է ընկել հյուսի-սային ցեղերի` հոների դեմ հերոսական մարտեր մղելով, որի համար 518 թ. նշանակվել է Հայաստանի մարզպան (518-548 թթ.): Հետագայում, երբ Վա-րազտիրոցը հունաց կայսրին դավաճանելու մեղադրանքով աքսորվեց, Մժեժ Գնունին կայսեր կողմից նշանակվեց Հայաստանի կառավարիչ (Սեբեոս, Պատ-մություն, քննական բնագիրը` Գ. Աբգարյանի, արևելահայերեն թարգմանու-թյունը, առաջաբանը և ծանոթագրությունները` Գ. Խաչատրյանի և Վ. Եղիա-զարյանի, Ե., 2005, էջ 352, ծնթ. 289): Սակայն այդպիսի մոտեցումն ընդունելի  չի կարող լինել, նախ, Մժեժ Գնունին առնվազն 25-30 տարեկան պետք է լիներ, որ նշանակվեր մարզպանի պաշտոնում, եթե դա էլ չհաշվենք, հենց 518 թ. մինչև 635 թ. արդեն կազմում է 117 տարի, եթե սրան էլ ավելացնենք Մժեժի տարիքը դիցուք 25, կստանանք 142:

[←81]

Գիրք Թղթոց, էջ 72:

[←82]

Վարք եւ վկայաբանութիւնք սրբոց, հ. Բ., Վենետիկ, 1874, էջ 126:

[←83]

Նույն տեղում:

[←84]

Նույն տեղում, էջ 127:

[←85]

Հմմտ. Ակինեան Ն., նշվ. աշխ., էջ 422-424:

[←86]

Յովհաննէս Դրասխանակերտցի, էջ 64:

[←87]

Անանեան Պ., Պատմական յիշատակարան մը Դուինի Բ ժողովքի մասին, 1957, էջ 120:

[←88]

Վարդան վարդապետ, էջ 57:

[←89]

Արաբական աղբյուրներ Գ, էջ 207:

[←90]

Сукиасян А. Общественно-политический строй и право Армении в эпоху раннего феодализма (III-IX вв.), Е., 1963, с. 301.

[←91]

Վարք եւ վկայաբանութիւնք սրբոց, էջ 124-130: