43Martirosyan-Suvaryan-Poghosyan- nor 407-410-11
Author: Неизвестный
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00

ՄԵՐ ՀՈԲԵԼՅԱՐՆԵՐԸ

ԲԱԶՄԱՎԱՍՏԱԿ ԳԻՏՆԱԿԱՆԸ

(ակադեմիկոս Համլետ Գևորգյանի ծննդյան 90-ամյակի առթիվ)

Լրացավ փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, ՀՀ գիտության վաստակավոր գործիչ Համլետ Ամբակումի Գևորգյանի 90 տարին:

Համլետ Գևորգյանը (Տեր-Գևորգյան) ծնվել է Երևանում 1927 թ. հուլիսի 10-ին, սովորել է Թիֆլիսի հայկական դպրոցներում, 1944-ին ավարտել է Երևանի Մռավյանի անվան ռու-սական դպրոցը, 1944-45-ին սովորել է Մոսկվայի Բաումանի անվան բարձրագույն տեխնիկական ուսումնարանում, ապա ԵՊՀ միջազգային հարաբերություների ֆակուլտե-տում, որն ավարտել է 1950 թ.: 1955 թ. ավարտել է Հայաստանի ԳԱ փիլիսո-փայության սեկտորի ասպիրանտուրան և պաշտպանել թեկնածուական ատենա-խոսություն` «Աբստրակցիայի դերը իմացության մեջ» թեմայով: 1970 թ. պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն՝ «Հավանական և հավաստի գի-տելիք» թեմայով, որն ամփոփում էր համանուն գրքի և դրան հարող տասնյակ հրապարակումների դրույթները: 1972 թ. ստացել է պրոֆեսորի գիտական կոչում: 1996 թ. ընտրվել է ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, 2013 թ. նրան շնորհվել է Հայաստանի Հանրապետու-թյան գիտության վաստակավոր գործչի կոչում։

Հ. Գևորգյանը 1956-ից ցայսօր աշխատում է ՀՀ ԳԱԱ փիլիսոփայության, սոցիոլոգիայի և իրավունքի ինստիտուտում. եղել է ԳԱ փիլիսոփայության սեկ-տորի իմացաբանության թեմատիկ խմբի ղեկավար, ինստիտուտի դիալեկ-տիկական մատերիալիզմի և բնագիտության փիլիսոփայական հարցերի բաժնի վարիչ, գիտության փիլիսոփայության, ժամանակակից փիլիսոփայության, պատ-մության փիլիսոփայության գիտահետազոտական խմբերի ղեկավար: Պատ-րաստել է փիլիսոփայական գիտությունների 15 թեկնածու և դոկտոր: 1992-1996 թթ. վարել է ՀՀ ԳԱԱ փիլիսոփայության և իրավունքի ինստիտուտի տնօրենի պաշտոնը: 1965-1980 թթ. ԵՊՀ-ում դասավանդել է փիլիսոփայություն, նորագույն և ժամանակակից փիլիսոփայության պատմություն, իմացաբանություն, գիտության փիլիսոփայություն և մեթոդաբանություն, տրամաբանություն:

Հ. Գևորգյանի գրչին են պատկանում 13 մենագրություն` գրքեր և գրքույկներ, 180-ից ավելի հոդվածներ, կոլեկտիվ աշխատությունների բաժիններ, հանրա-գիտարանային բառահոդվածներ և այլն, որոնք վերաբերում են գիտության փիլի-սոփայությանը, մեթոդաբանությանը և տրամաբանությանը, արևմտյան փիլիսո-փայության պատմությանը և իմացաբանական ուսմունքների քննական վեր-լուծությանը, պատմության ու մշակույթի փիլիսոփայությանը, հայ փիլիսոփայ-ության պատմության մեթոդաբանական հարցերին:

Փիլիսոփայության մեջ իմացաբանական խնդրակարգը հենց սկզբից եղավ Հ. Գևորգյանի գիտական հետաքրքրությունների առանցքը, և հիմա էլ այն հանգու-ցային է համարվում փիլիսոփայության և դրա պատմության համար: Մասնավո-րապես իմացաբանական հարցադրումներն ու լուծումներն այն բանալին են, որը հնարավորություն է տալիս «բացելու» և ըմբռնելու նոր ժամանակի գիտության և փիլիսոփայության դասականների ուսմունքներն ու գիտական մտքի զարգացման ընթացքը:

1960-ական թթ. Հ. Գևորգյանի աշխատություններով իմացաբանության ավանդական ընդհանուր խնդրակարգից անցում կատարվեց դեպի գիտության փիլիսոփայության, մեթոդաբանության և տրամաբանության բնագավառ, որը դարձավ նրա ղեկավարած բաժնի հետազոտությունների առարկան և համամիու-թենական ճանաչում բերեց գիտության փիլիսոփայության, մեթոդաբանության և տրամաբանության հայկական դպրոցին:

1969-1974 թթ. Մոսկվայի և Կիևի համապատասխան բնագավառների մաս-նագետների մասնակցությամբ լույս ընծայվեց երեք պրակ՝ «Գիտական գիտելիքի տրամաբանական վերլուծության փիլիսոփայական հարցերը» անվանումով: Իսկ Անդրկովկասի փիլիսոփաների և տրամաբանների մասնակցությամբ 1977 թ. լույս տեսավ «Փիլիսոփայությունը և գիտության մեթոդաբանական հարցերը» ժողովա-ծուն: Հ. Գևորգյանի ծրագիրը ելնում էր այն փաստից, որ գիտական տեսությունը տրամաբանական ամբողջական համակարգի տեսքով ներկայացնելու լոգիստի-կական իդեալին փոխարինելու եկած` «գիտության զարգացման, գիտական հայտ-նագործության, ապացուցումների և հերքումների տրամաբանության» տեսու-թյունները նույնպես նպատակ ունեն տրամաբանական վերլուծության միջոցով և տրամաբանական կառուցվածքների մեջ գիտական գիտելիքը ներկայացնել ճա-նաչողության սուբյեկտից լիովին օտարված տեսքով: Հ. Գևորգյանը այս ծրագրի տեսական հիմնավորումը տվել է մի ամբողջ շարք հրապարակումներում («Դիտո-ղություններ գիտական գիտելիքի տրամաբանական-իմացաբանական վերլուծու-թյան մասին», «Գիտական գիտելիքի օբյեկտիվության տեսանկյունները», «Գիտա-կան տեսության ձևականացման պրոբլեմը», «Ճշգրիտ փիլիսոփայության ժամա-նակակից մի քանի տարատեսակությունների մասին» և այլն) և «Հավանական և հավաստի գիտելիք» (1965, ռուսերեն), «Գիտելիքի ժամանակակից տեսության ակնարկ» (1978) գրքերում:

Գիտության փիլիսոփայության և մեթոդաբանության խնդրակարգի իմաստա-վորումը տրվել է Հ. Գևորգյանի «Գիտության պատմական մեթոդաբանության ակնարկ» (1987, ռուսերեն) գրքում և պատմական վերակազմությանը վերաբերող մի շարք հրապարակումներում: Բացահայտվել են այն տեսանկյունները, որոնցով գիտությունը ներկայանում է որպես պատմական երևույթ և մշակույթի երևույթ, հատկապես քննվել է գիտության պատմամշակութային մեկնաբանությունների հետ գիտական գիտելիքի օբյեկտիվության և գիտական ռացիոնալության համատեղելիության հարցը:

«Հավանական և հավաստի գիտելիք», «Գիտելիքի ժամանակակից տեսության ակնարկ», «Գիտության պատմական մեթոդաբանության ակնարկ», «Ազգային մշակույթը պատմության փիլիսոփայության տեսանկյունից» գրքերում Հ. Գևորգ-յանը դիտարկել է փիլիսոփայական-իմացաբանական բնույթի բարդ հարցեր, որոնք քննվել են դեռևս գիտության և փիլիսոփայության դասականների կողմից: Սակայն քննության առարկա դարձած այդ հարցերից շատերը, որոնք, թվում էր, թե արդեն լուծված են, վերստին արծարծվում ենª ծնունդ տալով նորանոր գաղափարների:

Հ. Գևորգյանի գիտական հետաքրքրությունների կենտրոնում են եղել նաև հայոց պատմությանը և հայ մշակույթին վերաբերող հարցերը: Նրա «Ազգային մշակույթը պատմության փիլիսոփայության տեսանկյունից» (1992, ռուսերեն), «Ազգ, ազգային պետություն, ազգային մշակույթ» (1997), «Փիլիսոփայություն, պատմություն, մշակույթ» (2005) գրքերում ու պատմական վերակազմության մեթոդին վերաբերող մի շարք հոդվածներում տրվել են պատմափիլի-սոփայության և մշակույթի փիլիսոփայության հիմնահարցերի նորովի մեկնաբա-նություններ: Այս հարցերում նա ելնում է այն կանխադրույթից, որ հայոց պատ-մությունը և հայկական մշակույթի պատմությունը պետք է ներկայացվեն ժամա-նակակից արևմտյան պատմագիտական, պատմափիլիսոփայական և մշակութա-բանական տեսությունների համատեքստում:

Հ. Գևորգյանի «Ազգային մշակույթը պատմության փիլիսոփայության տեսանկ-յունից» գրքում առաջին անգամ ներդրվել են «մշակույթի սինխրոնիկ և դիա-խրոնիկ ամբողջականություն» և «ազգային մշակույթի պատմական շարունակա-կանություն» գաղափարները, տրվել է ազգային մշակույթի սահմանումը, բացա-հայտվել էթնիկ մշակույթի և ազգային մշակույթի հետ դրա հարաբերությունը, հստակեցվել են մշակույթի ժառանգորդման խնդրի լուծման համար պատմական վերակազմության մեթոդի հնարավորություններն ու կիրառության պայմանները և այլն:

Հ. Գևորգյանը միշտ կարևորել է հայ փիլիսոփայության պատմությունը փիլիսոփայության ընդհանուր պատմության համատեքստում քննության առնելու արդիական խնդիրը, որի վերաբերյալ հետաքրքիր դիտարկումներ են պարունա-կում նրա «Հայ փիլիսոփայության պատմության մշակութաբանական տեսանկ-յունները» ծավալուն հոդվածը, «Ժամանակակից արևմտյան փիլիսոփայությունը և նրա հնարավոր ազդեցությունը հայ փիլիսոփայության վրա» ակնարկը և ուրիշ հրապարակումներ: Տարբեր առիթներով նա բազմիցս անդրադարձել է մաս-նավորապես Դավիթ Անհաղթի և հայ փիլիսոփայության մեջ նրանով սկզբնա-վորված ավանդույթին: Ըստ Հ. Գևորգյանի` քաղաքակրթությունների հաջորդա-փոխության ժամանակաշրջանում՝ մ.թ. առաջին հազարամյակին, չափազանց կարևորվում են հայ մշակույթում և հատկապես փիլիսոփայությունում հունա-հելլենիստական և վաղքրիստոնեական ավանդույթների պահպանումն ու փո-խանցումը եվրոպական քաղաքակրթությանը:

Ակադեմիկոս Հ. Գևորգյանը ծավալել է նաև մանկավարժական և հասարա-կական արգասավոր գործունեություն: Իր տեսական գիտելիքները նա ի սպաս է դրել մեր ազգային կյանքի համար արդիական շատ խնդիրների լուծմանը: Ամենից առաջ նա հրաշալի դասախոս է, ԵՊՀ-ում կարդացել է փիլիսոփայության և տրա-մաբանության ընդհանուր դասընթացներ, ԵՊՀ փիլիսոփայության ֆակուլ-տետում` հատուկ դասընթացներ` «Ժամանակակից իմացաբանական ուսմունք-ները», «Ժամանակակից տրամաբանական ուսմունքները», «Նորագույն և ժամա-նակակից փիլիսոփայության պատմություն»: Գրել է «Տրամաբանություն» դասա-գիրքը (համահեղինակ` Վ. Բաղդասարյան, 1994 և 2015), «Հասարակագիտության հիմունքներ դասընթացի հայեցակարգ և ծրագիր»: Նա եղել է Հայկական Սովե-տական Հանրագիտարանի փիլիսոփայության և իրավունքի գիտաճյուղային խմբագրության նախագահ, գիտախմբագրական խորհրդի անդամ: Հանրգիտա-րանի համար գրել է շուրջ հարյուր հոդված փիլիսոփայության և տրամաբանու-թյան վերաբերյալ: Եղել է հանրապետության Մինիստրների խորհրդին առընթեր Տերմինաբանական կոմիտեի, Հայերենի բարձրագույն խորհրդի, ՀՀ Սահմա-նադրությունը մշակած` Գերագույն խորհրդի Սահմանադրական հանձնաժողովի անդամ:

Համլետ Գևորգյանն իր ողջ գիտական գործունեության մեջ որդեգրել է ճշմարտության չափանիշը: Վաստակաշատ փիլիսոփան մշտապես հավատարիմ է մնացել պատմական իրողությունների օբյեկտիվ գնահատման սկզբունքին, որը վկայում է նաև նրա քաղաքացիական ազնիվ կեցվածքի մասին:

ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ Ռ. Մ.

ՀՀ ԳԱԱ նախագահ, ակադեմիկոս

ՍՈՒՎԱՐՅԱՆ ՅՈՒ. Մ .

Հայագիտության ու հասարակական գիտությունների
բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար, ակադեմիկոս

ՊՈՂՈՍՅԱՆ Գ. Ա.

Փիլիսոփայության, սոցիոլոգիայի և իրավունքի
ինստիտուտի տնօրեն, ակադեմիկոս