38Hayrapetyan-general.-390-3951-11
Author: Неизвестный
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00

ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

ԹԵՐԹԵԼՈՎ ՀԵՐՈՍԱԿԱՆ ԷՋԵՐԸ

(Արցախյան ազատամարտը վերհուշումներում)

ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ Վ. Ա.

գեներալ-մայոր

Հայաստանի երրորդ Հանրապետության անկախության ամեն մի տարեդարձ հայ ժողովուրդը նշում է մեծ ոգևորությամբ և պարծանքով` նկատի ունենալով, որ դարեր շարունակ հայերը պայքարել են իրենց գոյատևման համար. երբևիցե չեն մոռացվի սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանի մղած Ավարայրի հերոսական ճակատամարտը, Արարայի, Բաշ-Ապարանի, Սարդարապատի և բազմաթիվ այլ ճակատամարտեր, որոնց շնորհիվ այսօր Հայաստանն ունի անկախ պետականություն։ Չպետք է մոռացվի նաև հայերի մասնակցությունը 1941֊1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմին՝ հանուն հայրենիքի անկախության և պաշտպանության։ Նրանք բոլորը հիշվում են այսօրվա սերնդի կողմից և չեն մոռացվի հավիտյան։ Այդ առիթով ես այսօր իմ շնորհակալությունն եմ հայտնում պատմաբան, գիտությունների դոկտոր Կլիմենտ Հարությունյանին, մի հետազոտողի, որ երկար տարիների ընթացքում հանրությանը ներկայացրեց Հայրենական մեծ պատերազմին մասնակցած հայերի սխրագործությունները, հերոսաբար զոհված հայորդիներից շատ շատերի անունները։

Արցախյան պատերազմը 1988-1994 թթ. մեկ անգամ ևս հաստատեց, որ հայերը պատրաստ են իրենց զոհաբերելու հանուն հայրենիքի պաշտպանության։ Շատ հայորդիներ, տեղյակ լինելով Հայրենական մեծ պատերազմին իրենց պապերի և հայրերի լայնածավալ մասնակցությանը, մեծ եռանդով ու քաջությամբ պաշտպանեցին Արցախը ազերիներից, շատերը զոհվեցին մարտի դաշտում, բայց արյան գնով պաշտպանեցին մեր հնագույն հայրենական տարածքները։

Ես՝ որպես Արցախյան պատերազմի մասնակից և հայկական հրթիռահրետանային զորքերի հիմնադիր գեներալ, ունեմ իմ հիշողությունները նշված պատերազմի մասին։

Ծառայել եմ Խորհրդային բանակում 31 տարի՝ որպես հրետանավոր տարբեր ռազմական օկրուգներում, միայն 10 տարի՝ Հեռավոր Արևելքում, որից հետո Հյուսիսկովկասյան օկրուգում, հետո տեղափոխվեցի Չեխոսլովակիա, այնուհետև՝ Կեմերովո քաղաք` որպես զորախմբի հրթիռահրետանային զորքերի պետ։

1990֊1992 թթ. րնթացքում հեռուստահաղորդումների և թերթերի միջոցով ամեն օր տեղեկանում էի Արցախի և Հայաստանի կացության մասին և զգալով, որ շատ լուրջ է իրավիճակը իմ հայրենիքում, որոշեցի արձակուրդ վերցնել և շտապ հասնել Երևան, ճշտել իրավիճակը՝ մեկ անգամ ևս համոզվելու իմ վերադարձի անհրաժեշտության մեջ:

1992 թ. փետրվարի 2֊ին ես արդեն Երևանում էի։ Ճշտեցի՝ որտեղ է տեղակայված նորաստեղծ պաշտպանության նախարարությունը, և այնտեղ պատահաբար հանդիպեցի ինձ վաղուց ծանոթ խորհրդային բանակի գեներալներ Գուրգեն Դալիբալթայանին և Մկրտիչ Աբրահամյանին, որոնք շատ ուրախացան մեր հանդիպման ու իմ վերադարձի համար և ինձ շտապ ուղեկցեցին պաշտպանության նախարար Վազգեն Սարգսյանի ընդունարան, ինձ ներկայացրին որպես հրետանու ճանաչված մասնագետի։ Ես հայտնեցի նախարարին իմ պատրաստակամությունը՝ կամավոր անցնելու նորաստեղծ Հայկական բանակի շարքերը։ Վ. Սարգսյանի մոտ ընդունելությունը տևեց մեկ ժամից ավելի. նրան հետաքրքրում էր, թե զինվորական ինչ ուսումնական հաստատություններ եմ ավարտել (1964 թ.՝ Թբիլիսիի հրետանային ուսումնա-րան, 1972 թ.՝ հրետանային ակադեմիա), որտեղ եմ ծնվել, ինչ պաշտոններով եմ անցել։ Այն ժամանակ ես գնդապետ էի, բայց երկու տարի առաջ նշանակվել էի գեներալ-մայորի կոչմանը համապատասխան պաշտոնում։

Ես լավ հիշում եմ այդ հանդիպման մանրամասները, երբ նրան զեկուցում էի իմ՝ Հայաստան գալու պատճառների և նպատակների մասին։ Մամուլի, ռադիոյի և հեռուստատեսության հաղորդումներից տեղեկանալով Ադրբեջանի՝ հայ ժողովրդի դեմ սկսած և իրականացրած հարձակումների մասին՝ զգում և գիտակցում էի, որ իմ զինվորական գիտելիքներն ու կարողությունները այս օրհասական պահին պետք կգան իմ ժողովրդին և հայրենիքիս պաշտպա-նության սուրբ գործին։ Ահա հակիրճ այն ամենը, ինչ հաղորդեցի Վ. Սարգսյանին: Ծանոթանալով իմ անցած զինվորական ծառայությանը՝ նա ինձ առաջարկեց ՀՀ ԶՈՒ հրթիռային զորքերի և հրետանու վարչության պետի պաշտոնը, և ես տվեցի իմ համաձայնությունը։

Վազգեն Սարգսյանը ինձ վրա ազգի ճակատագրով մտահոգված մարդու և պետական մտածողության տեր գործչի տպավորություն թողեց։ Նա մեծ ուշադրությամբ լսեց ինձ, հավանություն տվեց իմ որոշմանը և համապատասխան մակագրություն արեց իմ գրավոր դիմումի վրա։ Վազգենի նման հայրենասեր մարդու վերաբերմունքը և հայրենիքի պաշտպանության գործի հանդեպ նրա ունեցած խորին մտահոգությունն ու անկեղծ զգացումները ավելի ամրապնդեցին Ռուսաստանից Հայաստան տեղափոխվելու իմ որոշումը։

Հաշվի առնելով տասնամյակների իմ ծառայությունը խորհրդային բանակի հրթիռահրետանային զորքերում և հայրենիքի պաշտպանության սուրբ գործին ծառայելու ցանկությունս՝ պաշտպանության նախարարն իր 1992 թ. հունիսի 13-ի թիվ 579 հրամանով ինձ՝ գնդապետ Վլադիմիր Ասատուրի Հայրապետյանիս, նշանակեց ՀՀ ԶՈԻ հրթիռահրետանային զորքերի առաջին վարչության պետ։

Արցախյան պատերազմի մասնակիցները, հայ ժողովուրդը, Հայկական բանակի զինծառայողները միշտ հիշելու են ազգային հերոս, սիրված և վաստակաշատ սպարապետ Վազգեն Սարգսյանին, որն իրավամբ համարվում է հայոց զինուժի կազմավորման, մեր ազգային բանակի փայլուն հաղթանակների կազմակերպիչներից ու ոգեշնչողներից մեկը։ Ըստ Վ. Սարգսյանի՝ հայ մնալու հիմնական գրավականը հայկական հզոր պետություն ունենալն է։ Դրա համար հայոց պետությունը պետք է ունենա հզոր բանակ։ Նա իր կյանքի իմաստը դարձրեց հայոց ազգային բանակի կազմավորումը, կայացումը, հզորացումը և Արցախյան ազատամարտի հաղթական ավարտը։

Քաջատեղյակ լինելով, թե ինչ է հրետանին, որ այդ կարևոր զորատեսակի կազմավորումը բավական բարդ խնդիր է թե՛ կադրային համալրման և թե՛ տեխնիկական հարցերում, Վ. Սարգսյանն ասաց. “Եթե կունենաս դժվարին խնդիրներ, անձամբ դիմիր ինձ”։ Եվ իրոք, հրթիռահրետանային զորքերի մի շարք կարևոր խնդիրների լուծման հարցերում նա մեծ օգնություն ցուցաբերեց ինձ, և շատ կարճ ժամանակահատվածում մեզ հաջողվեց նախապատրաստել, ձևավորել մասնագիտական առումով անհրաժեշտ հրետանային ստորաբաժանումներ և մարտկոցներ ու դրանք տեղափոխել մարտական դիրքեր, կազմակերպել և իրականացնել ազերիների մարտական դիքերի արդյունավետ կրակային խոցումը։

Անսահման մեծ է Վ. Սարգսյանի՝ ՀՀ պաշտպանության առաջին նախարարի դերն ու նշանակությունը Արցախյան պատերազմը հաղթական ավարտին հասցնելու գործում։ Նա գիտակցում էր, որ Խորհրդային բանակում ծառայած և Հայաստան վերադարձած կադրային սպաները և գեներալները կարող են մեծ օգնություն ցուցաբերել նորաստեղծ Հայկական բանակի կազմավորման և մարտական գործողությունների պլանավորման ու իրականացման կարևոր գործին։

Հայրենիքի կանչով Հայաստան եկան հարյուրավոր հայազգի գեներալներ և սպաներ, որոնք մեծ դերակատարություն ունեցան ազգային բանակի ձևավորման ու մարտունակության բարձրացման դժվարին հանգրվաններում՝ համագործակցելով երկրապահ ջոկատների և այլ ուժերի հետ: Ասեմ, որ սպաների և ռազմական կառույցների ընդհանուր փոխհարաբերությունները հսկում և կանոնակարգում էր անձամբ Վ. Սարգսյանը: Բոլորի համատեղ ջանքերի արգասիքը եղավ վերջնականապես ձևավորված մեր ազգային բանակը, որը և պատմական հաղթանակի հասցրեց Արցախյան պատերազմը։ ՀՀ այսօրվա նախագահ Սերժ Սարգսյանը միշտ էլ բարձր է գնահատել Վ. Սարգսյանի ազգանվեր գործունեությունը. “Վազգեն Սարգսյանը մեր մեջ թողել է անջնջելի հետք։ Մի մարդ, որը կանգնած է եղել Հայոց պետականության և հատկապես Հայոց բանակի՝ որպես պետության առանցքային բաղադրիչի ստեղծման ակունքներում։

Դժվար է պատկերացնել, թե ինչպիսին կլիներ Հայոց բանակը, եթե այն չունենար Վազգենի հաղթելու կամքը, վճռականությունը, ամենադժվար պահերին ամենաբարձր տեղում հայտնվելու քաջությունը, անսահման սերը հայրենիքի ու զինվորի նկատմամբ”:

Իմ հսկողությամբ ու մասնակցությամբ ձևավորված առաջին հրետանային մարտկոցները տեղափոխում և տեղադրում էինք ամենաանհրաժեշտ դիրքերում, որտեղից և նրանք իրականացնում էին մարտական խնդիրներ։ 1992 թ. օգոստոս֊սեպտեմբեր ամիսներին շատ ծանր էր իրավիճակը Լաչինի շրջակայքում. թշնամին ամեն կերպ ձգտում էր հետ գրավել Լաչինը և փակել Գորիս-Լաչին-Ստեփանակերտ ճանապարհը։ Հնարավորության սահմաններում Գորիսի մոտակայքում տեղադրել էի երեք հրետանային մարտկոցներ, որոնք, համագործակցելով ազատամարտիկների ջոկատների հետ, խնդիր ունեին ապահովել Լաչինի միջանցքի անձեռնմխելիությունը, որ չփակվի Ստեփանակերտի ճանապարհը։ Նույն թվականի սեպտեմբերի 25-ից մինչև հոկտեմբերի 10֊ը անձամբ եմ ղեկավարել նշված մարտկոցների մարտական գործողությունները՝մշտապես համագործակցելով ջոկատների հրամանատարների հետ։ Լաչինը գրավելու իր մտադրությունն իրագործելու համար թշնամին հարձակողական մարտեր սկսեց այդ հատվածի հարավարևելյան և հյուսիսարևմտյան ուղղություններում։ 1992 թ. հոկտեմբերի 7-ին ես ջոկատների հրամանատարների հետ գտնվում էի հրետանու կրակի կառավարման կետում (Լաչինից դեպի Տիգիկ-1 և Տիգիկ-2 ուղղության վրա), որը տեղակայված էր համատեղ կառավարման կենտրոնում: Գործուն փոխհրամանատարներից էր Մարտին Բաղդասարյանը, որը մինչև վերջ մնաց իմ հավատարիմ մարտական ընկերը: Այդ օրը մեզ հաջողվեց հետ մղել թշնամու առաջ նետվող ստորաբաժանումները և խորանալ 6-7 կմ, իսկ հաջորդ օրը՝ հոկտեմբերի 8-ին, գտնվելով առաջին գծում, վիրավորվեցի աջ թևից։

Հրետանին բավական ակտիվ աջակցեց մեր ջոկատներին, Լաչինի միջանցքը օրեցօր լայնացավ, և Գորիս-Լաչին-Ստեփանակերտ տանող ճանապարհը մեզ համար դարձավ անցանելի ու ապահով։ Պետք է հիշեմ նաև, որ նշված մարտական գործողություններին ակտիվ մասնակցություն է ունեցել հրետանավոր սպա Գարուն Խաչատուրի Աբգարյանը, որը շատերին հայտնի է որպես “Գրադ Գարուն”: Այժմ նա գնդապետ է և անցել է թոշակի։

Արցախյան պատերազմը հաղթական ավարտին հասցնելու գործում ակտիվ դեր են ունեցել թե՛ հրետանու կազմավորման և թե՛ մարտական գործողությունները ղեկավարելու գործընթացներում մի շարք հրետանավոր սպաներ, որոնք, օժտված լինելով մեծ հայրենասիրությամբ, իրենց դրսևորել են որպես հրետանու կրակի կառավարման հմուտ մասնագետներ: Նրանցից շատերն են արժանացել պետական պարգևների: Ցավոք, մարտերում հերոսի մահով ընկան մեր քաջարի հրետանավորներից փոխգնդապետ Սամվել Սաֆարյանը, կապիտան Գուրգեն Արշակյանը, կապիտան Վահագն Հակոբյանը, մայոր Պետրոսյանը, Արկադի Սեմերջյանը, փոխգնդապետ Գագիկ Մարգարյանը, որոնց անունները ոսկե տառերով են գրված Հայոց բանակի պատմության էջերում։ Հիրավի, կան անուններ, որոնք միշտ մնում են մեր հոգու խորքերում՝ դառնա-լով մեր էության մի մասնիկը և անբաժան ուղեկիցը: Ուստի այստեղ իմ այս թռուցիկ վերհուշերում կնշեմ նրանցից ևս մի քանիսին ժլատ խոսքերով՝ նրանց շռայլ հայրենասիրության և անձնվիրության առջև: Մեր հայրենական հրետանու կայացման գործում իրենց ավանդն են ներդրել գնդապետ Առնո Արշակի Տատինցյանը, Ռայմոնդ Մագաուզյանը, Կամո Մանուկյանը, Լևոն Մի-քայելյանը, Յուրի Քարամյանը, Ալբերտ Մկրտչյանը, Վալերի Կարապետյանը, Ռազմիկ Գարեգինյանը, Բաբկեն Աբրահամյանը, Արամայիս Բաղդասարյանը, Ալիկ Հովսեփյանը, Սևադա Հովհաննիսյանը։ Մի շարք երիտասարդ սպաներ իրենց արժանի ավանդը ներդրեցին ՀՀ ԶՈԻ հրետանային առաջին ստորաբա-ժանումների կազմավորման, ինչպես նաև մարտադաշտում հրետանու մար-տական կիրառման գործում։ Նրանց թվում նշենք կապիտան Անատոլի Ղավա-յանին, մայորներ Սերգեյ Առուստամյանին, Արմեն Սողոմոնյանին, Մհեր Գալստյանին, Նվեր Գրիգորյանին, Կարեն Բաբայանին, Մկրտիչ Մարտիրոս-յանին և Արմեն Հարությունյանին։

Պետք է հպարտությամբ ասեմ, որ, բացի ինձանից, մի շարք հրետանա-վորներ նույնպես արժանացել են գեներալ-մայորի կոչման. նրանք են՝ Ժորա Գասպարյանը, Ալբերտ Մարդոյանը, և գեներալ-լեյտենանտի կոչման՝ Էնրիկո Ալեքսանդրի Ապրիամովը և Մարտին Նազարի Կարապետյանը։

Հրետանու կրակի կառավարման կարևոր գործում, բացի Լաչինի հատվածից, իմ ակտիվ մասնակցությունը եղել է մի շարք այլ հատվածներում՝ Մարտակերտում, Սյունիքում և այլուր, բայց ամենաերկարը և դժվարինը եղել է Քելբաջարի 2-րդ գործողությունը:

1993 թ. դեկտեմբերի 31-ից մինչև 1994 թ. հունվարի 1-ը ես հերթապահում էի ԶՈԻ գլխավոր շտաբում և արդեն հունվարի 1-ին ժամը 10:00-ին հանձնեցի հերթապահությունը և գնացի իմ բնակարանը։ Սակայն, չանցած մեկ ժամ, ինձ զանգահարեց գլխավոր շտաբի օպերատիվ հերթապահը և հաղորդեց գլխավոր շտաբի պետ, գեներալ֊լեյտենանտ Անդրեասյանի հրամանը՝ շտապ մեկնել Վարդենիս և ներկայանալ իրեն: Իրավիճակը 1993 թ. դեկտեմբերի 15֊30-ը բարդացավ. ազերիները կարողացան վերագրավել որոշակի կարևոր դիրքեր՝ հետ մղելով մեր առաջին գծի ստորաբաժանումները։ Ադրբեջանի ղեկավա-րությունը մեծ հույսեր էր կապում Քելբաջարի մարտական գործողության հետ։

Անմիջապես պատրաստվեցի՝ ինձ հետ վերցնելով քարտեզներ, հրետանու կրակի կառավարման անհրաժեշտ սարքեր, կապի միջոցներ և արդեն 2 ժամ անց՝ հասա Վարդենիս, ներկայացա գլխավոր շտաբի պետին, որր շատ ուրա-խացավ և իմ առջև խնդիր դրեց նախապատրաստել համապատասխան քանակի հրետանային մարտկոցներ, դիրքավորվել և հզոր կրակային հար-վածներ հասցնել թշնամու դիրքերին, որոնք արդեն գրավել էին Քելբաջարի որոշ տարածքներ:

Կարճ ժամանակահատվածում ես անհրաժեշտ քանակի հրետանային մարտկոցներ ու դիվիզիաներ տեղափոխեցի Գյումրիից, Բալահովիտից և ամրացա մարտական դիրքերում։ Գեներալ-լեյտենանտ Հրաչ Անդրեասյանի անմիջական ղեկավարությամբ հայկական զորամիավորումները կարողացան դիմակայել, կանգնեցրին թշնամու առաջխաղացումը և անհապաղ անցան հակահարձակման։

1994 թ. փետրվարի 16-ի լույս 17-ի գիշերը Հայկական զորախմբերը (իհարկե, հրետանու կրակի ուղեկցությամբ, հրետանու կրակը անձամբ ես էի ղեկավարում) հետ շպրտեցին թշնամու զորախմբերը Օմարի լեռնագագաթից այն կողմ, և այսպես ազատագրվեց ամբողջ Քելբաջարի շրջանային տարածքը։

Շարունակելով ամրապնդել մեր զորքերի նոր դիրքերը՝ մենք պատրաստվում էինք հետագա գործողությունների՝ Օմարի լեռնագագաթից, սակայն ՀՀ ղեկավարությունը չթույլատրեց շարունակել մարտական հարձա-կողական գործողությունները, և խնդիր դրվեց դիրքավորվել Օմարի լեռնա-գագաթին: Հավանաբար, սա այն պարադոքսալ դեպքերից մեկն էր, երբ ոչ թե հաղթանակն է ազդում քաղաքականության վրա, այլ ընդհակառակը, քաղաքա-կանությունը՝ հաղթանակի: Վերադառնանք, սակայն, Օմարի լեռնանցքին: Գլխավոր շտաբի պետ գեներալ-լեյտենանտ Հրաչ Անդրեասյանը շատ գոհ էր հրետանու մարտական գործողություններից: 1994 թ. հունվարի 1-ից մինչև փե-տրվարի 28-ն ընկած ժամանակահատվածում նա ոչ մի անգամ Երևան չմեկնեց. զորքերի հետ էր: Նա արժանավոր զորավար էր. ղեկավարելով այդ շատ կարևոր գործողությունը՝ իր հարուստ գիտելիքներն ու մարտական փորձը փոխանցում էր Հայկական բանակի սպաներին։

Քելբաջարի տարածքի ամբողջական ազատագրումը 1994 թ. հունվարի 1-ից մինչև փետրվարի 17-ը, կարելի է ասել, Արցախյան պատերազմի ամենա-կարևոր հաղթանակներից էր, որը միշտ հիշվելու է: Փա՜ռք ու պատիվ բոլոր մասնակից զինվորներին ու սպաներին՝ այդ շատ կարևոր ռազմական գործո-ղության ղեկավար գեներալ-լեյտենանտ Հրաչ Անդրեասյանին, որ շատ զինվո-րականների կարծիքով, արժանի է Հայաստանի ազգային հերոսի հետմահու կոչման։ Նա մահացել է 1999 թ. նոյեմբերի 9-ին Դոնի Ռոստովում (ՌԴ)։

Ավարտին ասեմ, որ ղեկավարել եմ ՀՀ ԶՈԻ հրթիռահրետանային զորքերը 1992 թ. հունիսից մինչև 2003 թ. նոյեմբերի 1-ը, անցել եմ թոշակի, սակայն չեմ խզել իմ կապերը ՀՀ ԶՈԻ-ից, սիրով շարունակում եմ իմ գիտելիքները և մարտական փորձը փոխանցել մեր ազգային բանակին՝ ընդգրկված լինելով ՀՀ ՊՆ-ին առընթեր Բարձրագույն սպայական հանձնաժողովի կազմում:

Սիրելի՛ հայրենակիցներ, երբեք պետք չէ մոռանալ Վազգեն Սպարապետի հետևյալ խոսքերը. “Բանակն ազգի ինքնաճանաչման հայելին է, բոլոր հայերի վերածնունդն է, հայության հավաքական կերպարն է, նրա պատասխա-նատվությունը, նրա պատմության վերագնահատումը և հայացքը ապագային”։