37Petrosyan-N.-384-389-11
Author: Неизвестный
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00

ԱՍՏՎԱԾԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐՉԻ “ՃԱՌՔ ՅԱՃԱԽԱՊԱՏՈՒՄՔ” ԵՐԿԸ

ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ Ն. Լ.

Հայ եկեղեցական մատենագրության մեջ Գրիգոր Լուսավորչի անունով հայտնի երկերի շարքում իր բարոյախրատական բնույթով առանձնանում է “Յաճախապատում ճառքը”: Այս մասին մեր առա-ջին վկայությունը դարձյալ Ագաթանգեղոսինն է: Նա գրում է, որ Լուսավորիչը “զաւետարանական ընթացսն և զվերակացութիւնն եկեղեցւոյ” ավարտելուց հետո “յետ այնպիսի գործոց, դարձեալ առաւել բարձրագոյն վարդապետութեամբ” զբաղվելով, գրեց “Ճառս յաճախագոյնս, դժուարապատումս, առակս խորիմացս դիւրալուրս բազմադիմիս շնորհագիրս, յարդարեալք ի զօրութենէ և ի հիւթոյ գրոց մարգարէականաց, լի ամենայն ճաշակօք կարգեալս և յօրինեալս աւետարանական հաւատոցն ճշմարտութեան”[1]:

“Յաճախապատումը”, իսկապես, մեր մատենագրության գան-ձերից է, հնագույն և կրոնական բնույթի երկերից մեկը, որով սե-րունդներ են դաստիարակվել:

“Յաճախապատումը” ընդարձակ, մանրամասն պատմող, հաճա-խաբան, ինչպես նաև կրոնական, մեկնաբանական կամ վարդապե-տական գրվածք է, բանավոր կամ գրավոր շնորհավորանքի խոսք, ներբողական: Երբեմն էլ գործածվում է “երկարաբանություն” իմաս-տով[2]: “Յաճախապատում՝ որ և յաճախաբան, ուր իցեն յաճախ պատ-մութիւնք՝ այսինքն ճառք և մեկնութիւնք վարդապետականք, որպի-սին է մատեանն Լուսաւորիչի”[3], - բացատրում է Հայկազյան բառա-րանը:

Լուսավորչի “Յաճախագոյն” ճառերի մասին Մ. Չամչյանը գրում է. “Կարգեաց և յօրինեաց բազմապատիկ ճառս գեղեցիկս և ընտիրս, առաջի դնելով զյոլով առակս և նմանութիւն առ ի դիւրընկալ ընծա-յելոց տգիտաց”[4]:

Մի կողմ թողնելով այն հանգամանքը, որ ճառերին բնորոշ են համեմատությունները՝ միտքը պարզելու, դյուրըմբռնելի դարձնելու նպատակով, նկատենք, որ ըստ էության՝ նույն իմաստն են խտաց-նում Մ. Չամչյանի նշած “բազմապատիկ” և Կորյունի՝ “յաճախա-գոյն” հատկանիշները:

Լուսավորչի անունով “Հաճախապատում ճառքը” հիշատակ-վում է նաև VII դ. կազմված “Կնիք հաւատոյ” ժողովածուում[5] և հե-տագա դարերի մի շարք երկերում: Դեռևս Կորյունն իր “Վարք Մաշ-տոցի” երկում[6] փաստում է որ “բազում թուղթս խրատագիրս զգաս-տացուցիչս” գրելուց հետո “այնպիսի առաւել և բարձրագոյն վարդա-պետութեամբն սկսեալ երանելոյն Մաշտոցի ճառս յաճախագոյնս, դիւրապատումս, շնորհագիրս, բազմադիմիս ի լուսաւորութենէ և ի հիւթոյ գրոց մարգարէականաց կարգել և յօրինել”:

Ինչպես տեսանք, Ագաթանգեղոսը նույնը գրում է Լուսավորչի մասին, գրեթե բառացի: Եվ Կորյունի սույն վկայությունը պատճառ է դարձել, որ օտար և հայ բանասերներից ոմանք “Յաճախապատումի” հեղինակ համարեն Մեսրոպ Մաշտոցին[7]:

XIX դ. վերջին գերմանացի գիտնական Պ. Ֆեթթերը առաջիննե-րից մեկն էր, որ քննության առավ “Յաճախապատումի” հեղինակի հարցը և այն վերագրեց Մեսրոպ Մաշտոցին[8]: Այս կարծիքին համա-միտ չէր Եղիշե պատրիարք Դուրյանը. “Աննշան կը թուին մեզ այն ապացուցումները՝ զորս յառաջ կը բերէ Ֆէթթէր եւ որոնք անճշդու-թիւններէ ալ զերծ չեն կրնար համարուիլ, …տարակուսելի է այդ ճառերուն հեղինակ համարել Ս. Մեսրոպը”[9]: Ըստ Ե. Դուրյանի՝ “եթե կարելի չէ “Յաճախապատումի” հեղինակությունը “ընծայել” Լուսա-ւորչին, “նույնչափ և չէ կարելի ընծայել Մեսրոպայ, վասնզի զայլն ամենայն թողլով, կխորհինք թէ անհնար էր, որ մեծ վարդապետին (Մեսրոպի-Պ.Ն.) յայտնի մէկ գործը շփոթութեան կամ մոռացման դատապարտուէր առաջին օրէն, մինչդեռ, ընդհակառակը, առհա-սարակ պետք էր ծանօթ լինէր ոչ միայն մեր մատենագրաց դասուն, այլ և բովանդակ ազգին”[10]: Իր համոզմունքը նա փաստարկում է այն հանգամանքով, որ եթե որևէ մեկը այդ ճառերի մեծագույն մասը օտար լեզվով խմբագրված և հետագայում թարգմանված համարի, ապա այդ դեպքում ճիշտ չի լինի նաև այդ ճառերի թարգմանությունը առաջին թարգմանիչներից մեկին վերագրելը, քանի որ ճառերում հանդիպում են բառեր և բացատրություններ V դ. վերջերից[11]:

Մեծավաստակ հայագետ Մանուկ Աբեղյանը, հետևելով Ֆեթ-թերին, գրում է, որ կա “Յաճախապատում ճառք” վերնագրով մի ժողովածու, որը հենց Կորյունի հիշատակած գիրքն է, բայց քանի որ դա դավանաբանական նշանակություն է ունեցել, վերագրվել է Գրի-գոր Լուսավորչին՝ այդ գրվածքին ավելի մեծ հեղինակություն ընծա-յելու համար. “…իսկ որ Ագաթանգեղոսի մեջ ևս նման ձևով պատմվում է Ս. Գրիգորի համար, թե նա ճառեր է հորինել, դա ար-ժեք չունի այդ ճառերի հեղինակի նկատմամբ”[12]: Մ. Աբեղյանը “Յա-ճախապատումի” գրության ժամանակը ընդունում է 420-ական թթ.:

Ինչպես տեսնում ենք, հայ բանասիրության մեջ առկա է տա-րակարծություն “Յաճախապատումի” հեղինակի, լեզվի և գրության ժամանակի մասին: Անշուշտ, թե Գրիգոր Լուսավորիչը, թե Մեսրոպ Մաշտոցը պաշտելի և երախտաշատ անուններ են և՛ մեր եկեղեցու, և՛ մեր մատենագրության, և՛ մեր ժողովրդի համար: Հարց է առաջա-նում՝ մի՞թե մեր պատմիչներն ու մատենագիրները պատճառ ունեին Մաշտոցի գրչին պատկանող “Յաճախապատումի” հեղինակու-թյունը բարձրացնելու համար այն վերագրել Լուսավորչին կամ դնել նրա անվան հովանու ներքո:

Լուսավորիչը, բնականաբար, կարող էր գրել նմանատիպ ճա-ռեր, քանզի, ինչպես նշում է Մ. Օրմանյանը, “Լուսաւորչի կարո-ղութենէն հեռու չենք գտնէր գրական արդիւնքներ, վասնզի լաւ յունական զարգացում ստացած էր Փիրմիլիանոսի ձեռքին”[13]: IV դ. սկզբին քրիստոնեության ընդունումը Հայաստանում պատմական կարևոր իրադարձություն էր: Քրիստոնեությունը մի նոր գաղափա-րախոսության և ազգային ոգու արթնացման սկիզբն էր և կարևոր ազդակը: Գրիգոր Լուսավորիչը կարողացավ նոր վարդապետու-թյան համար հաջող հող նախապատրաստել: Այս առումով ճիշտ է նկատել Լեոն.“Ամենեն դժվար գործը, որ կանգնած էր հենց սկզբից քրիստոնեության առաջ՝ ժողովրդի դաստիարակությունն էր: …Փրկել նոր կրոնը կարելի էր ժողովուրդը դաստիարակելու մի-ջոցով”[14]: Տրդատ Գ-ի օրոք արթնացել էր հայ ազգի ոգին, որը կարող էր պահպանվել միայն հայ դպրությամբ: Այն, ինչ հայ թարգմանիչ-ների դպրոցը պետք է աներ գրերի գյուտին հաջորդած ժամանակա-շրջանում լեզվի հրապարակային կիրառման համար,արդեն իր առջև ուներ նախընթաց շրջանում, երբ Ավետարանի քարոզության և մաս-նավորապես Ս. Գրքի (հունարեն կամ ասորերեն) բերանացի հետե-րոէպիկ (այլալեզու) թարգմանությանեղանակով նոր գրական լեզու էր հղկվում, որ հետո զարգացավ Սահակ-Մեսրոպյան դպրոցի շնոր-հիվ[15]: IV դարում հայերեն խոսակցական լեզվի կատարելության մա-սին Մ. Աբեղյանը գրում է՝“մշակված կոկված ու հարստացած է եղել”[16]:

Խորենացին վկայում է, որ գրերի գյուտից առաջ “վասն ոչ լինելոյ գիր և դպրութիւն ի ժամանակի”, այնուամենայնիվ,“գտանէին առ մեզ անբաւ զրուցաց մատեանք”՝ հունարեն և ասորերեն լեզվով գրված”[17]:

Հայ բանասիրության և հայագիտության կողմից ընդունված կարծիքն այն է, որ գրերի գյուտից առաջ՝ IV դարում, պետք է հու-նատառ հայերենով գրված լինեին մի շարք սաղմոսներ, աղոթքներ՝ “Հայր մեր”, “Հաւատամք”, “Փառք ի բարձունս”, ինչպես նաև “Յաճա-խապատումը” և Ագաթանգեղոսիու Բուզանդի“Հայոց պատմութիւն”-ները[18]: Անկարելի է, որ մի ամբողջ դար հայ եկեղեցին մնար առանց հայերեն գրվածքների, և “մերոյ լուսաւորութեան լուսաւոր վերակա-ցուն” իր նորադարձ “հօտին թողներ առանց մի հաստատուն վար-դապետութեան, քանի որ նորա հաջորդներն ու աշակերտները շա-րունակաբար շեշտում են իրենց գործունեութեան առանցքը, թէ պէտք է և պարտ է միշտ հաւատարիմ մնալ Հայոց եկեղեցու հռչա-կաւոր սուրբ Հօր պատուիրաններին”[19]:

“Յաճախապատումը” մեծ արժեք է ներկայացնում մեր եկեղեցա-կան մատենագրության մեջ՝ որպես “Հայ եկեղեցու առաքելական վարդապետության հիմնական աղբյուր. Աստվածաշնչից հետո այն անփոփոխ տալիս է “դավանական և բարոյական բոլոր սկզբունք-ներն իբրև հիմունք և սահման նորա հաւատարիմ որդւոց”[20]:

“Յաճախապատումը” բաղկացած է 23 (ԻԳ) հոգելից, հոգեշահ ճառերից, որոնցից յուրաքանչյուրը նվիրվել է կա՛մ դավանական, կա՛մ բարոյախոսական որևէ նյութի: Գրիգոր Լուսավորիչը ԺԷ ճառի առաջին տողում նշել է այս երկի գրության նպատակի, բովան-դակության, ինչպես նաև հոգևոր արժեքի մասին. “Գրել ձեզ և ուսուցանել կամիմ, եղբարք իմ և որդիք, զորս ի Քրիստոս Աւետա-րանաւն ծնաւ”[21]: Խոսքը, անկասկած, ուղղված է նորադարձ քրիս-տոնյաներին: Այսպիսի հեղինակությամբ, հայրական շեշտով ու խանդաղատանքով Հայոց Հայրապետը միայն կարող էր խոսել և վկայել և ոչ թե մեկ այլ անձ:

Ճառերի նյութը կրոնաբարոյական է: Դրանք ունեն խրատական, ուսուցողական բնույթ ու նկարագիր: Ուսուցանելով քրիստոնեական հավատք, բարոյական արժեքներ՝ հեղինակը ձգտում է նորադարձ հոգիների մեջ արմատավորել սրբություն և առաքինություն: Խրա-տում է բարին գործել, հեռու մնալ չարից՝ “աշխարհի խաղաղու-թեան և շինութեան համար”[22]:

Լինելով բարոյախրատական ճառերի ժողովածու՝ “Յաճախա-պատում ճառքը” հոգևոր, գիտական, մշակութային և իմացաբանա-կան մեծ ազդեցություն է թողել իր և հետագա ժամանակների հասա-րակական մտքի զարգացման, ինչպես նաև սերունդների հոգևոր դաստիարակության վրա: Ճառագիրը կրոնական թեմաներին զուգ-ընթաց շոշափել է նաև այլ կարևոր հարցեր՝ փորձելով մարդ անհատին ուղղորդել դեպի ինքնաճանաչում, աշխարհճանաչողու-թյուն, տիեզերաճանաչողություն:

“Յաճախապատումը” իր ժամանակի գրական լեզվով՝ դասական գրաբարով ստեղծված բարձրարժեք գրական գործ է: Բոլոր քսան-երեք ճառերն էլ տրամաբանորեն իրար կապված և միմյանց լրացնող ստեղծագործություններ են: Դրանք ոչ միայն բովանդակությամբ և նպատակով մի ամբողջություն են, այլ նաև դասավորված են ըստ հերթականության՝ համակարգված թեմաներով, որոնք աստիճանա-բար, սկզբից մինչև վերջ ընդգրկում են Աստվածաշնչի գլխավոր և հիմնական դրույթները:

Առաջին ճառերում բացատրվում է Աստծո էությունը, զորությունը, արարչագործությունը, Հոր և Որդու և Սուրբ Հոգու միասնությունն ու ամբողջությունը: Հաջորդ ճառերում դրանցից բխող՝ Սուրբ գրքի հիմնական դրույթների և պատվիրանների մեկնաբանություններն են: Դյուրըմբռնելիության համար հերթականության մեջ ընդգրկ-վածմիտքն աստիճանաբար զարգացվում է պարզից դեպի բարդը, և կարելի է եզրակացնել, որ գիրքը ստեղծված է հիմնականում ուսու-ցողական նպատակով, ուստի տեղին է այն կարծիքը, թե “Ճառքը” պետք է լինի ամեն մի բարեպաշտ մարդու սեղանի գիրքը[23]: Սա հոգ-ևոր բարձրարժեք ժառանգություն է, որը Հայ եկեղեցու դավանա-բանության ու վարդապետության անփոխարինելի սկզբնաղբյուրն է:

“МНОГОВЕЩАТЕЛЬНЫЕ РЕЧИ” ГРИГОРИЯ ПРОСВЕТИТЕЛЯ

ПЕТРОСЯН Н. Л.

Резюме

“Многовещательные речи” Григория Просветителя–это одна из самых важных работ литургического характера в армянской религиозной литера-туре. Труд Григория Просветителя имеет огромное морально-дидактическое значение.

Хотя и авторство этого труда приписывалось Месропу Маштоцу, но на самом деле это ценное религиозно-богословское сочинение, по мнению ряда исследователей (П. Феттер, М. Абегян и др.), было написано основоположником христианского учения Григорием Просветителем.

THE “FAITHFUL SPEECH” OF GREGORY THE ILLUMINATOR

N. PETROSYAN

Abstract

The “Faithful Speeches” of Gregory the Illuminator is one of the most important works of the liturgical character in the Armenian religious literature. The work of Gregory the Illuminator has a great moral-didactic significance.

Though the authorship of this work was attributed to Mesrop Mashtots, but in fact according to the viewpoint of a number of researchers (P. Fetter, M. Abegyan and etc.) this valuable religious-theological composition, was written by Gregory the Illuminator -the founder of the Christian teaching.

Заметки

[←1]

Ագաթանգեղայ Պատմութիւն Հայոց, աշխատասիրությամբ՝ Գ. ՏԵր-Մկրտչյա- նի, Ստ. Կանայեանցի, Էջմիածին-Տփղիս, 1909, էջ 445:

[←2]

Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան, հ. 3, Ե., 1974, էջ 439:

[←3]

Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի (այսուհետև՝ ՆԲՀԼ), հ. Ա, Ե., 1979, էջ 540:

[←4]

Չամչեան Մ., Պատմութիւն հայոց, Վենետիկ, 1784, էջ 524:

[←5]

Կնիք հաւատոյ, Էջմիածին, 1914, էջ 18:

[←6]

Կորյուն, Վարք Մաշտոցի, Ե., 1941, էջ 78:

[←7]

Տեր-Մինասյան Ե., Հայոց գրականության սկզբնավորությունն ու զարգացումը (Պատմա-բանասիրական հանդես, 1970, N 2, էջ 62-64):

[←8]

Եղիշէ պատրիարք Դուրեան, Պատմութիւն հայ մատենագրութեան, Երուսա-ղէմ, 1933, էջ 420, Անասյան Հ., Հայկական մատենագիտություն, հ. Ա, Ե., 1959, էջ 212, Ֆէթթէր Պ., Հայկական աշխատասիրութիւնք, Վիեննա, 1895, էջ 69, 78: Գաս-պարյան Դ., Հայ հին և միջնադարյան գրականության պատմություն, Ե., 2009, էջ 129-130:

[←9]

Եղիշէ պատրիարք Դուրեան, նշվ. աշխ., էջ 420:

[←10]

Նույն տեղում, էջ 425:

[←11]

Նույն տեղում, էջ 424

[←12]

Աբեղյան Մ., Երկեր, հ. Գ, Ե., 1968, էջ 120:

[←13]

Օրմանեան Մ., Ազգապատում, հ. Ա, Ս. Էջմիածին, 2001, էջ 115:

[←14]

Լեո, Երկերի ժողովածու, հ. Ա, Ե., 1966, էջ 420-424:

[←15]

Տե՛ս Սարգսյան Գ., Պատմագիտական հետազոտություններ, Ե., 2006, էջ 224-229:

[←16]

Աբեղյան Մ., նշվ. աշխ., էջ 86:

[←17]

Մովսիսի Խորենացւոյ Պատմութիւն Հայոց, Տփղիս, 1913, էջ 242-243:

[←18]

Օրմանեան Մ., Ազգապատում, հ. Ա, էջ 102:

[←19]

Տէր-Միքէլեան Ա., Յաճախապատում ճառք լուսաւորք, Ս. Էջմիածին, 1894, առաջաբան, էջ Ը:

[←20]

Նույն տեղում:

[←21]

Նույն տեղում, էջ 192:

[←22]

Նույն տեղում, էջ 74, տե՛ս նաև Մկրյան Մ., Հայ հին գրականության պատ-մություն (V-Xդարեր), Ե., 1976, էջ 128-129:

[←23]

Սրբոյ հօրն մերոյ երանելւոյն Գրիգորի Լուսաւորիչի Յաճախապատում ճառք, Վաղարշապատ, 1894-1896 թթ., Ա. Տեր-Միքէլեանի առաջաբանը, էջ Ա: