34Galstyan-M.-355-365-11
Author: Неизвестный
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00

ՍՈՑԻՈԼՈԳԻԱ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻՑ ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ՄԻԳՐԱՆՏՆԵՐԻ ՄԻՋԷԹՆԻԿ ԱՄՈՒՍՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՎՐԱ ԱԶԴՈՂ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

ԳԱԼՍՏՅԱՆ Մ. Վ.

Արդի շրջանում Հայաստանից բնակչության միջպետական տեղաշարժերն իրենց անմիջական ազդեցությունն են թողնում տնտեսական, քաղաքական և միջէթնիկ հարաբերությունների վրա՝ հանգեցնելով նաև ընտանիքի և ամուսնության հարցերում ավանդական պատկերացումների փոփոխության: Միջէթնիկ ամուսնությունների և դրանց ունեցած հետևանքների խնդիրը վերջին շրջանում լայն քննարկման առարկա է դարձել նաև գիտական, հասարակական-քաղաքական գրականության մեջ և զանգվածային լրատվության միջոցներում: Առօրյա քննարկումներում միջէթնիկ ամուսնությունը հաճախ ներկայացվում է որպես հայի ինքնությանը, մասնավորապես ազգային լեզվին, մշակույթին և գենոտիպի փոփոխությանն սպառնացող վտանգ: Ելնելով այդ մտայնությունից՝ հայ հասարակության մեջ ազգային, հատկապես կրոնական տարբերությունների հիման վրա ձևավորված ամուսնությունները չեն խրախուսվում: Միջէթնիկ ամուսնությունը, հատկապես սերունդների վրա դրա թողած ազդեցությունը բարդ երևույթ է: Այն ներառում է մշակութային, սոցիալ-հոգեբանական, իրավա-կան և մի շարք կարևոր հիմնախնդիրներ, որոնք կարիք ունեն խոր և համակողմանի ուսումնասիրության: Միջէթնիկ ամուսնությունների տարածման կարևոր գործոններից մեկը այլ երկրներում աշխատանքի, կրթության, մշտական բնակության նպատակով Հայաստանի բնակչության միջպետական տեղաշարժերն են, որոնք վերջին տարիներին ընդունել են մեծ մասշտաբներ: Վիճակագրական տվյալների վերլուծությունից պարզվում է, որ թե՛ խորհրդային և թե՛ հետխորհրդային շրջանի Հայաստանի բնակչության միգրացիոն հոսքերում բարձր տոկոս են կազմում աշխատանքային միգրանտները. խորհրդային շրջանում նրանց միջին քանակը տարեկան կազմել է շուրջ 25 հազ.[1], իսկ հետխորհրդայինում` մոտ 50 հազ. մարդ[2]: Նրանց 91.5%-ը աշխատելու նպատակով մեկնում է Ռուսաստանի Դաշնություն, 2.1%-ը՝ ԱՊՀ այլ երկրներ, 2.5%-ը՝ եվրոպական երկրներ[3]: Աշխատանքային միգրանտները, երկար տարիներ ապրելով և աշխատելով այլէթնիկ միջավայրում, ինտենսիվ շփվելով տեղի բնակչության հետ, կրում են մշակութային որոշակի ազդեցություն, որն էլ իր հերթին ընտանիքի և ամուսնության հարցում հիմք է ազգային կարծրատիպերի փոփոխության համար: Այս առումով կարևոր խնդիր է բացահայտել, թե միջէթնիկ ամուսնությունները ինչ տարածվածություն ունեն միգրանտների շրջանում, ամուսնության հարցում ինչ դեր են կատարում միգրանտների սեռային, տարիքային, կրթական գործոնները, բնակավայրի տիպը (քաղաք, գյուղ) և ծնողների, հարազատների կարծիքները: Միջէթնիկ ամուսնությունների դեպքում ամուսնական զույգերը համարվում են նաև տարբեր մշակույթ կրողներ և վերարտադրողներ, և այդ տեսակետից քննարկման է արժանի նաև այն հարցը, թե այդպիսի ընտանիքների սերունդների մեջ ինչ դրսևորումներ են ստանում ինքնության հարցերը: Վերը նշված հիմնախնդիրները բացահայտելու նպատակով վերլուծվել են խորհրդային և հետխորհրդային շրջաններում միջէթնիկ ամուսնություններին առնչվող վիճակագրական տվյալները, և իրականացվել են էթնո-սոցիոլոգիական հարցումներ միգրանտների և նրանց ընտանիքների շրջանում[4]: Անդրադառնանք այդ հարցում խորհրդային շրջանի առկա վիճակագրությանը: ԽՍՀՄ-ում մարդահամարների միջև ընկած ժամանակա-հատվածներում գրանցվել է խառնամուսնությունների թվի աճ, որը հաճախ միակողմանիորեն ներկայացվում էր որպես ազգամիջյան բարեկամական հարաբերությունների զարգացման արդյունք[5]: Սակայն այդ հարցում միութենական հանրապետություններից ամենացածր ցուցանիշը գրանցվել է Հայաստանում: Այսպես, 1959 թ. մարդահամարի տվյալներով Հայաստանում էթնիկ խառնամուսնական ընտանիքների բաժինը կազմել է 3.2%, 1979-ին՝ 4%, իսկ 1989-ին՝ 3.8%: Համեմատության համար նշենք, որ ԽՍՀՄ-ում նման ընտանիքների միջին ցուցանիշները համապատասխանաբար կազմել են 10.2%, 14.9%, 17.5%[6]: Ըստ վիճակագրական տվյալների՝ հայերի շրջանում ինչպես սեփական, այնպես էլ այլէթնիկ միջավայրում միջէթնիկ ամուսնությունների ցուցանիշներն ավելի բարձր են տղամարդկանց մեջ. նրանք ավելի հաճախ են ամուսնանում այլազգի կանանց հետ: Այսպես, Խորհրդային Միության 1988 թվականի մարդահամարի տվյալներով Ռուսաստանում ամուսնացած 6537 հայերից 4545 տղամարդ (63.5%) ամուսնացել էր այլազգիների հետ, որից 2800-ը (61.6%) մինչև 29 տարեկան երիտասարդներ էին: Այդ ամուսնություններն առավել տարածված են Ռուսաստանի քաղաքներում բնակվող հայերի մեջ. 5587 մարդ, որից 69.7%-ը՝ տղամարդ, իսկ 30%-ը՝ կին[7]: Հետխորհրդային շրջանի վիճակագրական տվյալները փաստում են, որ միջէթնիկ ամուսնությունների միտումները լուրջ փոփոխություն չեն կրել: Այսպես, 2002 թ. մարդահամարի տվյալների համաձայն, ՌԴ-ում խառնամուսնական զույգերի բաժնում հայ տղամարդիկ կազմել են 30%, իսկ ըստ 2010 թ. մարդահամարի՝ մի փոքր կրճատվել է՝ 29.3%: Ընդ որում, այդ ցուցանիշը նախկին Խորհրդային Միության մյուս ժողովուրդների համեմատությամբ, ղրղըզներից և ղազախներից հետո ամենացածրն է: Ինչ վերաբերում է կանանց, ապա խառնամուսնական զույգերում, 2002 թ. տվյալներով, նրանց բաժինը կազմել է 15%, իսկ 2010 թ. տվյալներով նրանց թիվը նույնպես կրճատվել է՝ 12.3%, և այդ ցուցանիշը Խորհրդային Միության ժողովուրդների շրջանում նույնպես ամենացածրերից է[8]:

Աղյուսակ 1-ի տվյալներից կարող ենք եզրակացնել, որ Ռուսաստանի Դաշնությունում խառնամուսնական ընտանիքների թվի վրա իր ազդեցությունն է թողնում նրանց ծննդավայրը: Այդ երկրում ծնված հայերի մեջ նման ընտանիքների թիվն ավելի մեծ է, քան եկվորների մեջ, հատկապես նրանց, ովքեր տեղափոխվել են ավելի հասուն տարիքում: Անշուշտ, այդ հարցը պայմանավորված է նաև լեզվական և մշակութային տարբերությունների խնդրով:

Աղյուսակ 1

Միջէթնիկ ընտանիքներում հայ տղամարդկանց թիվը

29.3

որից

ծնվել է ՌԴ-ում

ծնվել է ՌԴ-ից դուրս

63.2

21.0

Միջէթնիկ ընտանիքներում հայ կանանց թիվը

12.3

որից

ծնվել է ՌԴ-ում

ծնվել է ՌԴ-ից դուրս

24.9

31.0

Խառնամուսնական զույգերի բաժինը ՌԴ-ում, որտեղ հայ տղամարդը և կինը
ծնվել են ՌԴ-ում և դրանից դուրս, ըստ 2010 թ. տվյալների[9]

Ըստ աղյուսակ 2-ի՝ խառնամուսնական զույգերում հայ տղամարդիկ Ռուսաստանում ավելի շատ ամուսնանում են իրենց ազգության, այնուհետև՝ ռուսների, ապա մյուս ազգերի ներկայացուցիչների հետ:

Ըստ նույն աղյուսակի՝ այլէթնիկ միջավայրում ծնված և այնտեղ բնակվող հայ տղամարդիկ խառնամուսնական ընտանիքներ կազմելիս երբեմն հաշվի չեն առնում նաև կնոջ կրոնական պատկանելությունը: Այսպես, ՌԴ-ում գրանցվել է 103 ընտանիք, որտեղ կինը ղազախ է, 22 ընտանիք, որտեղ կինը չեչեն է, 427 ընտանիք, որտեղ կինն ադրբեջանցի է: Վերջինիս մի մասը բռնագաղթել է Ադրբեջանից:

Անդրադառնանք աշխատանքային միգրանտների շրջանում միջէթնիկ ամուսնությունների տարածվածության խնդրին: Ըստ 1987 թ. էթնոսոցիոլոգիական հետազոտության արդյունքների՝ խառնամուսնական ընտանիքները կազմել են 11.7%, որը մոտ 3 անգամ ավելի է հանրապետության միջին ցուցանիշներից (1989 թ. մարդահամարի տվյալներով՝ 3.8%): Խորհրդային շրջանում նրանց թիվը հատկապես մեծ էր արտագնացությամբ զբաղվող գյուղական և քաղաքային բնակավայրերում: Այդ շրջանում հավաքված վիճակագրական տվյալներից պարզվում է, որ, օրինակ, Լոռու մարզի Մեծավան գյուղում, որտեղից ամեն տարի արտագնացության էր մեկնում շուրջ 700-750 տղամարդ, սկսած 1970-ական թթ. մինչև 1987 թ.՝ գրանցվել է շուրջ 25, Մեծ Պարնի համայնքում 6, Շիրակի մարզի Մայիսյան գյուղում՝ 7, Գեղարքունիքի մարզի Սարուխան գյուղում շուրջ 20 խառնամուսնություններ[10]: Այլազգի կանայք հիմնականում բնակություն են հաստատել Հայաստանում: Հայաստանի անկախությունից հետո այդ ընտանիքների մեծ մասը ստեղծված սոցիալ-տնտեսական պայմանների պատճառով առաջիններից էր, որ հեռացավ Հայաստանից: Հետխորհրդային շրջանի էթնոսոցիոլոգիական հետազոտության արդյունքներով՝ աշխատանքային միգրանտների միջէթնիկ ամուսնությունների թիվը կրճատվել է՝ կազմելով 9.4%, և նրանց շուրջ կեսը բնակություն է հաստատել Հայաստանից դուրս՝ հիմնականում կնոջ հայրենիքում: Կապված սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի և գործազրկության բարձր մա կարդակի հետ՝ աշխատանքային միգրանտների որոշ մասը միջէթնիկ ամուսնությունները համարում է կարևոր ելք արտերկրում բնակություն հաստատելու համար: Վերջին շրջանում դրսևորվող այդ միտումը քննության է արժանի ամուսնական զուգընկերոջ ընտրության «շուկայական» հայեցակարգի շրջանակում՝ որպես զուգընկերների նպատակաուղղված ընտրության արդյունք, որի նպատակն է ավելացնել այդ ամուսնությունից ստացվող օգտակարության գործակիցը: Ընդ որում, էթնիկ հատկանիշը ներառվում է զուգընկերոջ ընտրությունը որոշող չափորոշիչների առավել լայն ցանկում[11]: Նկատելի է, որ աշխատանքային միգրանտների մեջ երբեմն գործում է «ամուսնության շուկաների» մոդելը: Գ. Բեկերը, որ երկար տարիներ զբաղվել է վերջինիս մոդելավորման խնդրով, նշում է «...ամուսնության արդյունավետ շուկան սովորաբար հանգեցնում է զուգընկերոջ այնպիսի ընտրության, որի դեպքում տղամարդիկ զույգեր են կազմում որակական բարձր հատկանիշներով կանանց, իսկ ցածր հատկանիշներով տղամարդիկ՝ նմանատիպ կանանց հետ, թեև հակադիր որակի զուգընկերոջ ընտրությունը երբեմն կարևոր դեր է խաղում... Ենթադրվում է, որ յուրաքանչյուր տղամարդ և կին հոգ է տանում միայն իր բարեկեցության, այլ ոչ թե հասարակության բարեկեցության համար»[12]: Միգրանտների դեպքում «ամուսնության շուկայի» մասնակիցները (հարսնացուն և փեսացուն) երբեմն հաշվի են առնում նաև նրանցից յուրաքանչյուրի հիմնական բնութագրերը (տարիքը, եկամուտը, կրթությունը, կրոնական և ազգային պատկանելությունը), ինչպես նաև ձևավորվող ընտանիքի ընդհանուր եկամուտը, որը հաջող ամուսնության դեպքում պետք է զգալի բարձր լինի, քան մինչև ամուսնությունը՝ ամուսիններից յուրաքանչյուրի եկամուտն առանձին վերցրած: Աշխատանքային միգրանտները, նախապատվությունը տալով միջէթնիկ ամուսնություններին, դրանով իսկ ձգտում են փոխել նաև սեփական կարգավիճակը: Նրանք, աշխատանքային գործունեության ընթացքում հասնելով տնտեսական համեմատաբար բարձր կարգավիճակի, ամուսնանում են «հեղինակավոր» էթնիկ խմբի կնոջ հետ, որը, սակայն, երբեմն ունենում է սոցիալական առավել ցածր կարգավիճակ: Դրանով իսկ միգրանտների որոշ մասը փոխանակում է «ավելցուկային» սոցիալական կարգավիճակը իր և հետագայում նաև երեխաների էթնիկ կարգավիճակը բարձրացնելու և հեշտացված կարգով այդ երկրի քաղաքացի դառնալու նպատակով: Այդ մասին են փաստում նաև միգրանտների և նրանց ընտանիքի անդամների շրջանում իրականացված որակական հարցազրույցի արդյունքները. «Մեր գյուղից շատ երիտասարդ տղաներ են խոպան գնում, ամուսնանում են ուրիշ ազգի աղջիկների հետ և մնում են այնտեղ: Երիտասարդները ստիպված են դա անում, քանի որ աշխատանք չկա: Այստեղից նրանք ստիպված գնում են, էլ ուր մնաց ամուսնանալուց հետո նրանց բերեն այստեղ ապրելու (Գեղարքունիքի մարզ, գ. Սարուխան, կին, 64 տ.)[13]»: Անշուշտ, ոչ բոլոր ամուսնություններն են հիմնվում միայն տնտեսական գործոնի վրա, և զույգերի ընտրությունը պայմանավորվում է նաև սիրո, փոխըմբռնման հանգամանքով: Հետազոտողները, անդրադառնալով միջէթնիկ ամուսնությունների հարցին, կարևորում են նաև «էթնոսի տեղեկատվական» հայեցակարգը: Այն ելնում է ոչ թե այսրոպեական տնտեսական շահերի ազդեցության ներքո անհատի ազատ ընտրության արդյունքի սահմանումից, այլ «էթնոս» որակվող կայուն մշակութային ընդհանրությանն իրեն նույնականացնելու՝ մարդու ձգտումը բացատրելու փորձից: Ըստ այդ հայեցակարգի՝ ժամանակակից աշխարհում էթնոսի հիմնական գործառույթը կյանքի անկայունությունից և անորոշությունից էթնոսի անդամների «տեղեկատվական պաշտպանության» մեջ է, որի դերը հատկապես մեծանում է անցումային հասարակություններում, երբ հին արժեքային համակարգը փլուզվում է, իսկ նորը դեռևս չի ձևավորվել: Էթնոսն իր գործառույթն իրականացնում է մշակութային ավանդույթները պահպանելով, այսինքն՝ նոր սերունդների մեջ իր արժեքները, խորհրդանիշները, վարքականոնները վերարտադրելով: Էթնիկ մշակույթը և ինքնությունը վերարտադրվում են ոչ միայն որպես ամբողջություն էթնոսի կամ իր առանձին անհատների և ընտանիքների, այլև էթնոսի ներսում կայուն խմբերի մակարդակով: Այդ կայուն կառուցվածքի տարրերից են նաև ազգակցական խմբերը, որոնք միջանձնային հարաբերությունների մակարդակում ձևավորում և փոխանցում են առավել կայուն վարքականոնները, դաստիարակվում է էթնիկ ինքնագիտակցությունը: Էթնոսի այդ կառուցվածքը ձևավորող շփման շրջանակներն էլ որոշում են ամուսնական զուգընկերոջ ընտրության կանոնները[14]: Շփման շրջանակներն այդ գործառույթն իրականացնում են առաջին հերթին «արտաքին» մեխանիզմի պահպանման, այսինքն` ամուսնական զուգընկերոջ ընտրության սոցիալական վերահսկողության հաշվին, երկրորդ՝ «ներքին», այսինքն` մշակութային նույնականացման և էթնիկ ինքնության ձևավորման հոգեբանական մեխանիզմների միջոցով: Այս տեսանկյունից որպես միջէթնիկ ամուսնության աճի հիմնական գործոններից մեկը նշվում է ավանդական ազգակցական և հարևանական կապերի ազդեցության թուլացումը, իսկ քաղաքային բնակավայրերում՝ նաև ամուսնական զույգերի ինքնավարացումը: Այս հայեցակարգի շրջանակներում բացատրելի է դառնում նաև միջէթնիկ ամուսնությունների հարցում աշխատանքային միգրանտների վարքագիծը և նախապատվությունը միաէթնիկ ամուսնություններին:

Աղյուսակ 3-ում «Ինչպե՞ս կվերաբերվեիք, եթե Ձեր ազգականներից մեկը (տղան, աղջիկը, եղբայրը, քույրը) ամուսնանար այլազգի ներկայացուցչի հետ» հարցի պատասխաններից կարելի է եզրակացնել, որ մասնակիցների գերակշռող մեծամասնությունը դեմ է արտահայտվել՝ համարելով անցանկալի ամուսնություն: Դա հիմնականում պայմանավորված է այլազգիների հետ ունեցած ազգային սովորույթների, մշակութային և կենցաղային, ինչպես նաև լեզվական տարբերություններով: Նրանք միջէթնիկ ամուսնությունը սերունդների ինքնության պահպանման հարցում համարել են լուրջ խնդիր: Ըստ սեռային կազմի, նույն աղյուսակի տվյալներով, բացասական դիրքորոշումներ ունեցողների թիվը շուրջ 6%-ով բարձր է այլազգիների հետ հայ աղջիկների ամուսնության հարցում: Երիտասարդները՝ 18-29 տ. խումբը, այդ հարցում ավելի հանդուրժող են, և նրանց մեջ միջէթնիկ ամուսնությունների դեմ արտահայտվողների քանակը կազմել է 22,2%, քան միջին և ավագ սերունդների մեջ՝ համապատասխանաբար 35,5% և 42,3%: Տարիքային այդ խմբերում հաճախ կարելի է հանդիպել «Օտար աղջիկները մեզ հարս չեն կարող դառնալ» պատասխանին: Միգրանտների բարձր կրթական մակարդակը նույնպես իր դրական ազդեցությունն է թողնում դիրքորոշումների վրա. նրանց միայն մեկ հինգերորդն է այդպիսի ամուսնությունները համարել անցանկալի: Ինչ վերաբերում է բնակավայրի տիպին, ապա գյուղական բնակավայրերի միգրանտների շրջանում միջէթնիկ ամուսնություններին դեմ արտահայտվողների քանակը ավելի բարձր է (64.3%), քան քաղաքայինում (55.0%):

Աղյուսակ 3

Աշխատանքային միգրանտների դիրքորոշումները միջէթնիկ ամուսնությունների հարցում, 2016 թ. (%)

Հայոց մշակույթում տարեցների և երիտասարդների փոխհարաբերությունները մեծավ մասամբ դեռևս կրում են ավտորիտար բնույթ, և երիտասարդները ամուսնանալիս հաճախ հաշվի են առնում ծնողների (պապերի) կարծիքը, հատկապես երբ ապրում են համատեղ՝ մեկ հարկի ներքո: Ըստ աղյուսակ 4-ի տվյալների՝ խորհրդային շրջանում ամուսնանալու համար ծնողների համաձայնությունը կարևորել է 18-29 տ. 61.0%-ը, 30-49 տ. 85.0%-ը, 50 տ. և բարձր խմբի շրջանում՝ 76.3%-ը: Մինչդեռ հետխորհրդային փուլում այդ մոտեցումը պարտադիր չհամարող կողմնակիցների թիվն աճել է ոչ միայն երիտասարդ, այլև ավագ տարիքային խմբերի մեջ: Սա հիմնականում պայմանավորված է նոր հասարակական հարա-բերություններում տեղի ունեցող արժեքների փոփոխությամբ: Ընդ որում՝ ամուսնանալիս ծնողների համաձայնությունը պարտադիր չհամա-րող կողմնակիցների թիվն ավելի բարձր է քաղաքային միջավայրի և բարձրագույն կրթություն ունեցող միգրանտների շրջանում:

Աղյուսակ 4

Ամուսնանալու համար ծնողների համաձայնությունը՝ ըստ տարիքային կազմի (%)

Տարիքային կազմը

Խորհրդային շրջան, 1987թ.

Հետխորհրդային շրջան, 2016թ.

Պարտադիր է

Թերևս պարտադիր չէ

Դժվարանում եմ պատասխանել

Ընդամենը

Պարտադիր է

Թերևս պարտադիր չէ

Դժվարանում եմ պատասխանել

Ընդամենը

18-29

52.0

39.0

9.0

100.0

36.9

57.0

6.1

100.0

30-49

52.0

25.0

23.0

100.0

40.2

52.2

7.6

100.0

50 և բարձր

53.3

24.7

22.0

100.0

51.9

45.2

2.9

100.0

Ընդամենը

52.4

29.6

18.0

100.0

43.0

51.4

5.6

100.0

Հարցազրույցի մասնակիցներից մեկը պատմեց, որ ինքն արդեն երկար տարիներ մեկնում է արտագնա աշխատանքի, ամուսնացած չէ, սակայն մտադրություն չունի ռուս աղջկա հետ ամուսնանալու. «Ռուս աղջիկները չեն կարող մեր ավանդույթներին, սովորույթներին ենթարկվել, իրենք ավելի ազատամիտ են, նրանց և մեր մշակույթների միջև շատ տարբերություն կա (տղամարդ, 29 տ. Տաշիր)»[15]:

Միջէթնիկ ամուսնությունների հիմքի վրա ձևավորված ընտանիքների մշակութային-կենցաղային բնութագրերում ոչ միայն տեղի է ունենում տարբեր մշակութային արժեքների փոխներթափանցում, այլև այն իր ազդեցությունն է թողնում նաև նրա անդամների ինքնություն վրա: Ազգային ինքնությունն այդ ընտանիքների սերունդների մեջ նույն կերպ չի դրսևորվում: Կարևորվում է, թե ընտանիքում ովքեր են անմիջականորեն զբաղվում երեխաների դաստիարակության խնդիրներով, և թե որտեղ է բնակություն հաստատել այդ ընտանիքը՝ միաէթնի՞կ, թե՞ բազմաէթնիկ միջավայրում: Ըստ հետազոտության արդյունքների՝ անկախ այն բանից՝ այդ ընտանիքում ծնված երեխան հոր էթնիկ պատկանելությունն է ժառանգել, թե մոր, նրա ինքնությունն արդեն իսկ երկատված է: Հայ-ռուսական խառն-ամուսնական ընտանիքում (հայրը՝ հայ, մայրը՝ ռուս) ծնված երեխան բնութագրվում է երկէթնիկ ինքնությամբ, քանի որ մայրը նրան մեծացնում և դաստիարակում է նաև իր ազգային-արժեքային համակարգում ընդունված նորմերով և սովորույթներով: Հետազոտության արդյունքներով այդ ընտանիքի երեխաների մեջ գերակշռում է ռուսական մշակութային համակարգը: ՌԴ Օմսկ քաղաքում կատարված ուսումնասիրությունից պարզվեց, որ որոշ ընտանիքներում, որտեղ հայրը հայ է, տանը երեխաների հետ հայերեն չի խոսում և չի զբաղվում նրանց դաստիարակությամբ. այդ երեխաները ավելի շատ յուրացնում են ռուսական մշակութային արժեքները, բարքերը, վարվելակերպը՝ դառնալով ավելի շատ ռուսական ինքնության կրող: Այդ առումով երիտասարդներից մեկը նշեց հետևյալը. «Անուն-ազգանունս հայի է, բայց հայերեն լավ չգիտեմ՝ ռուսական դպրոց եմ ավարտել: Ես գիտեմ, որ հայ եմ, բայց Հայաստանի պատմությանը, մշակույթին լավ ծանոթ չեմ (Օմսկ, տղամարդ, 25 տ.)»[16]: Իրավիճակը և ներ- ընտանեկան հարաբերություններն այլ էին այն ընտանիքներում, որտեղ ամուսինը ռուս էր, իսկ կինը՝ հայ: Այդ ընտանիքներում կնոջ կողմից առկա է երեխաների մեջ իր էթնիկ ինքնության պահպանման ձգտումը, որը երբեմն նաև հանգեցնում է ներընտանեկան լարվածության: Ընտանիքների բնակության միջավայրը այդ հարցում ունենում է էական ազդեցություն, նույնիսկ այն դեպքում, երբ ընտանիքում կինը հայ է կամ ռուս: Ըստ ուսումնասիրության արդյունքների՝ Հայաստանում ծնված և բնակվող այդ ընտանիքներում երեխաների ազգային ինքնությունը գերազանցապես հայկական է, և ռուսական էթնիկ ինքնությունը շատ քիչ տեղ է գրավում: Ընդ-հանուր առմամբ, նման ընտանիքներում ամուսինը կամ կինը իր էթնիկ խմբում ոչ բացասական իմաստով համարվում է լուսանցքային դիրք զբաղեցնող մարդ, քանի որ շեղվում է տվյալ էթնիկ խմբի ընդունած սոցիալական վարքականոնի չափորոշիչներից: Այսպիսով, միգրանտների միջէթնիկ ամուսնությունները կարելի է համարել ինչպես անհատական ընտրության արդյունք, որին նպաստում են այլէթնիկ միջավայրում տեղի բնակչության հետ նրանց երկարատև շփումները, այնպես էլ միջէթնիկ սոցիալական վերահսկողության համակարգից նրանց դուրս մնալու հետևանք:

ФАКТОРЫ, ВЛИЯЮЩИЕ НА МЕЖЭТНИЧЕСКИЕ БРАКИ ТРУДОВЫХ МИГРАНТОВ ИЗ АРМЕНИИ

ГАЛСТЯН М. В.

Резюме

Трудовые мигранты в вопросе межэтнических браков руководствуются принципом “рыночной” концепции выбора брачного партнера, целью которого является увеличение получаемого от этого брака коэффициента полезности. Одним из основных факторов распространения межэтнических браков является продол-жительная трудовая деятельность в другой этнической среде, что приводит к ослаблению влияния традиционных родственных связей, контроля за ними и к автономизации. В этом вопросе свое влияние оказывают также половые, возраст-ные, образовательные факторы, тип населенного пункта (город, деревня) и мнения родителей, родственников. В семьях, сформировавшихся на основе межэтнических браков, имеет место взаимопроникновение различных культур, что отражается на ментальности поколений.

FACTORS AFFECTING INTER-ETHNIC MARRIAGES OF LABOR MIGRANTS FROM ARMENIA

M. GALSTYAN

Abstract

When it comes selecting marriage partner labor migrants are led by “market principles” aims at increasing the ratio of the benefit from the marriage. Among the main factors that affect the spread of mixed marriages is the prolonged working activity in an other-ethnic environment. This leads to weakening of the impact of traditional family ties and to autonomy of individuals involved. Among the patterns of interethnic marriages gender, age, educational status, type of settlement (urban, rural area) as well as the opinion of parents and relatives are important. Mixed-ethnic families lead to allegation of cultural values as well as effect on the identities of their generations.

Заметки

[←1]

Ըստ ՀԽՍՀ կենտրոնական վիճակագրական վարչության տվյալների՝ 1983 թ. դրությամբ 3218.4 բնակիչ ունեցող Հայաստանից միգրանտների թիվը 24931 էր, կամ միգրանտների տեսակարար կշիռը Հայաստանի բնակչության ընդհանուր քանակում կազմում էր 0.8%: «O полноте учета миграции населения Армянской ССР в 1983 г.», Հայկական ՍՍՀ կենտրոնական վիճակագրական վարչություն, 19.01.1984, N 12-11-1:

[←2]

ՀՀ միգրացիոն իրավիճակի գնահատում՝ ընտրանքային հետազոտության միջոցով, Հայ-ռուսական (սլավոնական) համալսարան, http://www.rau.am/uploads/ blocks/3/31/3115/ files /Migration_Project_Report_final.pdf (դիտարկվել է՝ 28.02. 2017):

[←3]

Հայաստանի սոցիալական պատկերը և աղքատությունը, 2016, http://www. armstat.am/file/ article/ poverty_2016a_2.pdf, էջ 24:

[←4]

Առաջին հետազոտությունը կատարվել է 1987 թ. ՀԽՍՀ 7 վարչատարածքային շրջանների 7 քաղաքային և 14 գյուղական բնակավայրերի 387, իսկ երկրորդ հետազոտությունը՝ 2016 թ. ՀՀ 6 մարզերի 7 քաղաքային, 20 գյուղական բնակավայրերի 384 ընտանիքների շրջանում:

[←5]

Сусоколов А.А. Межнациональные браки в СССР, М., 1987, с. 10.

[←6]

Сороко Е. Этнически смешанные супружеские пары в Российской Фе-дерации, с. 97. https://demreview.hse.ru/data/2015/05/25/1096965759/DemRev14 201496-123.pdf (10.05.2017).

[←7]

Население СССР, 1988 (статистической ежегодник), М., 1989, с. 216-217.

[←8]

Сороко Е., նշվ. աշխ., էջ 99-102:

[←9]

Աղյուսակը կազմված է Сороко Е., նշված աշխատության տվյալների հիման վրա, էջ 102-104:

[←10]

Գալստյան Մ., Դաշտային ազգագրական նյութեր (այսուհետ՝ ԴԱՆ), Լոռու, Շիրակի, Գեղարքունիքի մարզեր, 1987:

[←11]

Беккер Г. Выборы партнера на брачных рынках, THESIS, 1994, вып. 6, с. 12 (перевод Максименко Б.А.) https://igiti.hse.ru/data/444/313/12 34/6_1_1 Beck. pdf (10.05.2017).

[←12]

Беккер Г., նշվ., աշխ., էջ 12:

[←13]

Գալստյան Մ., ԴԱՆ, Գեղարքունիքի մարզ, 1987:

[←14]

Арутюнян Ю.В., Дробижева Л.М., Сусоколов А.А. Этносоциология, М., 1999, с. 215-216.

[←15]

Գալստյան Մ., ԴԱՆ, Լոռու մարզ, 2012:

[←16]

Գալստյան Մ.,ԴԱՆ, Ռուսաստանի Դաշնություն, Օմսկ, 2001: