29Sargsyan-A.-299-303-11
Author: Неизвестный
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00

ԶԱՎԵՇՏԸ ՀԱՅՈՑ ՀԱՐՍԱՆԵԿԱՆ ԾԻՍԱԿԱՐԳԻՆ ԱՌՆՉՎՈՂ ԱՆԵԿԴՈՏՆԵՐՈՒՄ

ՍԱՐԳՍՅԱՆ Ա. Շ.

Վաղնջական ժամանակներից աշխարհի բոլոր ժողովուրդները գերդաստանի շարունակականությունն ապահովել են ընտանիքներ ստեղծելով: Հազարամյակների ընթացքում ընտանիք կազմելու գործընթացը նրանք սրբացրել, տոնի են վերածել՝ հարսանեկան ծիսակարգն ու դրան հավատարիմ մնալու արարողակարգային տարրերը դարձնելով ընտանիքի ամրության հիմնաքարը:

XIX դ. կեսից գիտատեխնիկական, սոցիալ-տնտեսական և կրթա-մշակութային առաջընթացը պարտադրում է իրերի և երևույթների հանդեպ նորովի մոտեցումներ ու գնահատականներ: Ինչպես մյուս ժողովուրդների, այնպես էլ հայերի հին ու նոր սերունդների միջև մտածողության բախումները դրսևորվում են նաև ժողովրդական ծիսակարգերի և արարողակարգերի հանդեպ նրանց վերաբերմունքում: Դա արտացոլվել է նաև հայկական անեկդոտներում՝ երգիծական մանրապատումներում ու զվարճախոսություններում[1]:

Չկա հարսանեկան ծիսակարգին առնչվող որևէ տարր, որի վերաբերյալ ժողովուրդը անեկդոտ ստեղծած չլինի՝ սկսած նախահարսանեկան՝ աղջկա փնտրտուքի, աղջիկտեսի, խնամախոսության, օժիտ-բաժինքի, նշանդրեքի և այլ ծիսակարգերից, վերջացրած բուն հարսանեկան՝ հարսին հագցնելու, կերուխումի, բաժակաճառերի, հարսի կամ մոր լացի, հայրական տնից դուրս բերելու, փեսայի տուն ոտք դնելու և հետհարսանեկան՝ հարս ու փեսայի ամուսնական կյանքի սկզբնավորման, կարմիր խնձորի, ոտնալվայի և այլ արարողակարգերը:

Խնամախոսության թեմայով հայկական մի շարք անեկդոտներ ներկայանում են զավեշտալի բաժակաճառերով, հարսնացուի գովքով ու անհեթեթ խորհուրդներով.

– Իմ աղջիկը, Վռա՛մ ջան, այիբ չունի: Ասող-խոսող, անող-դնող, կույս, մաքրասեր, համեստ, ամեն ինչը տեղը տեղին: Տա՛, փոշմանիլ չես: Ով տարել ա, փոշմանել չի[2]:

Որոշ դեպքերում էլ երգիծապատումը ներկայացվում է տարատեսակ թեմաներին միահյուսված, ասենք՝ խնամախոսությունը՝ լեզվական արատի՝ թլվատության հետ.

Իրեք քեոր (քույր) կէլնեն, իրեքն էլ կլվատ (թլվատ): Էն մեկ օր մեր կէրթա տյուս, աղչըկըներաց կապսպրի.

– Իսկի չզրուցեհն մեկ մեկելու խետ, չէլնի թե ուզողներ գան, տռան վերեն ականջ անեն, իմնան, որ տուք լալ եք:

– Մեր կէրթա, աղչըկըներ նստե չախրայ կը մանեն, ուզողները իկեր են տռան վերեն ականջ կանեն:

Մեկեն ճոչ աղչկա չախրկի լար կը կտրի:

– Վա՜յ, լար տտրա՜վ, – կասի ճոչ աղչիկ:

– Չթոթի, փաթութի, չթոթի, փաթութի, – կասի միճնեյն:

– Քյա, սևավորներ, մերս ծե ի՞նչ ապլտրեց, – պյարկոտ, պյարկոտ կասի պստի քեոր:

Ուզողները կը տիսնան, որ իրեհն էլ կլվատ են, թողնեն կէրթան[3]:

Անցյալում պսակադրությունները գերազանցապես կատարվում էին դաշտային աշխատանքներն ավարտվելուց հետո՝ խոր աշնանը կամ էլ ձմռանը, և երբեմն նշանդրեքից հետո երիտասարդները ստիպված էին լինում երկար սպասել այդ բաղձալի օրվան: 1876 թ. հրատարակված՝ Գ. Սրվանձտյանցի «Մանանա» ժողովածուում տեղ է գտել հարսանեկան ծիսակարգին առնչվող մի զվարճապատում՝ «Աղջկան մը հնարքը», որի զավեշտի աղբյուրը դառնում է նշանված հարսի՝ չափածո հանգավոր խոսքով արտահայտած դժգոհությունը՝ կապված հարսանիքի ուշանալու հետ.

– Թո՛, թո՛, թո՛, // Ե՛րբ հասուննա՛. //Ե՛րբ քաղվունա՛, // Ե՛րբ քամվունա', //

Ե՛րբ գինվանա՛, // Ե՛րբ խմվանա՛, // Ե՛րբ տանանա՛, // Ե՛րբ տի-նինի՛…//Թո՛, թո՛, թո՛[4]:

Կովկասյան ու արևելյան ժողովուրդների բանարվեստում տեղ գտած հարսի լացը պայմանավորված էր կա՛մ նրա բռնի ամուսնության, կա՛մ էլ (եթե պսակը հարսի սրտով էր լինում) հայրական տնից հեռանալու հանգամանքով: Թե՛ 130 տարի առաջ Նազարյանցի հրատարակած անեկդոտներից մեկում[5], թե՛ Խ. Փորքշեյանի գրառման մեջ[6] աղջկա լացն ազդում է հոր վրա, և վերջինս որոշում է չթողնել, որ աղջկան տանեն: Երկու պատումներում էլ աղջկա՝ արցունքների միջից արտաբերած զավեշտ առաջացնող խոսքն է դառնում անեկդոտի հանգուցալուծումը. «Չէ՛, մա՛մի, համ լաց կ՛ըլեմ, համ կերթամ» (նորնախիջևանյան տարբերակում՝ «Տուք իմ լացածին մի նայեք, ձեր անելուն արեք»):

Հարսանեկան կրոնական ծիսակարգային անեկդոտների գերակշռող մասը (բացառությամբ պսակադրության) այսօր ժամանակավրեպ է: Կիրառությունից դուրս են եկել եկեղեցու սպասավորի կողմից հասության-չհասության[7] վավերացման, հարսի ու փեսայի հագուստն օրհնելու արարողակարգին[8], եկեղեցուց ամուսնանալու հրամանագիրն ստանալուն[9] վերաբերող զվարճապատումները:

Ճիշտ է, ոտնալվայի, կարմիր խնձորի, առանց աղջկան կամ փեսային տեսնելու պսակադրության գործառույթները ևս մեր օրերում արդեն անցյալ են դարձել, այնուամենայնիվ, դրանց առնչվող երգիծական մանրապատումներն ու զվարճախոսությունները դեռևս շարունակում են կենցաղավարել՝ հարմարեցվելով նոր ժամանակների մարդկանց մտածողությանն ու գործելակերպին: Այսպես, օրինակ, ոտնալվայի համար հարսի ստացած նվերն այսօրվա «ցուցամոլ» սկեսրայրների տված 100-դոլարանոցն է, իսկ անեկդոտում հարսի գոհունակությունն արտահայտվում է ափսոսանքի խոսքերով, թե ինչու՞ սկեսրայրը չորս ոտք չունի[10]:

Անցյալում եղել են դեպքեր, երբ հարսն ու փեսան միայն հարսանիքից հետո էին իրար տեսնում, երբեմն էլ խնամախոսության ժամանակ փեսային մի սիրունատեսի էին ցույց տալիս, բայց եկեղեցական պսակադրությունից ու հարսանիքի ավարտից հետո էր միայն պարզվում, որ փեսան խաբվել է: Նմանատիպ իրողությունների հենքի վրա ստեղծված անեկդոտներից մեկում քողը բարձրացնելուց հետո հարսի՝ Վի՞ր խետ եմ խոսալու, վի՞ր խետ չեմ խոսալու հարցը հանկարծակիի է բերում փեսային և նրա՝ Ամաաա՜ն, վիր խետ կուզես՝ խոսա, մենակ թե իմ խետ մի խոսա պատասխանն էլ երգիծապատումում դառնում է անսպասելի ծիծաղի առաջացման պատճառը (ԱՍՇՀ):

Ավանդական սովորույթներն ու ծեսերը կամ էլ դրանց որոշ արարողակարգերը հաճախ են բախվում նոր սերնդի մտածողությանը: Ավագ սերնդի կողմից երբեմն փորձ է արվում դրանք կամ դրանց որոշ տարրեր պարտադրել կրտսեր սերնդին: Եթե վերջինս, օրինակ, թաղման արարողակարգի հերթագայության և դրա առանձին տարրերի կիրառության անհրաժեշտության վերաբերյալ պատրաստ է խորհրդակցել, հաշվի նստել ավագ սերնդի բանիմաց, այդ արարողակարգը հստակ իմացող անձնավո–րությունների կարծիքի հետ, ապա հարսանեկան գործառույթում ավագ սերնդի խոսքը, կարելի է ասել, մեծ մասամբ երկրորդ պլանում է. կամա թե ակամա իրականացվող ավանդական ծիսակարգային որոշ տարրերին զու-գահեռ՝ կրտսեր սերնդի ներկայացուցիչները մեծ մասամբ իրենք են դրության տերը, իրենք են ընտրում նույնիսկ պսակադրության օրը, վայրը, կերպը և այլն: Հենց հարսանեկան ծիսակարգային տարրերի պարտադիր կամ ձևական կատարման ժամանակ էլ ստեղծվում և տարածում են գտնում տարատեսակ զվարճապատումներ ու զվարճախոսություններ:

Կուսությունը չպահպանած հարսին անցյալում, գրեթե առանց բացա–ռության, հետ էին ուղարկում հորանց տուն: Ժամանակները փոխվում են, և չի կարելի ասել, որ ոչ կույս հարսներին դուրս են անում: Նոր ժամա–նակներում ու նոր միջավայրում հարսանիքի ծիսակարգի հաջորդա–կանությունը խախտած զույգը, որպեսզի ավանդապահ ծնողների առաջ սևերես չլինի, «ելք» է գտնում. հարսանիքի հաջորդ օրը սկեսրոջ հետ պար-տեզ դուրս ելած նորահարսի՝ «Օխա՜յ, մայրի՛կ, էս ի՜նչ դրախտ է: Էս դրախ-տում ապրողը 6 ամսում երեխա կբերի» և սկեսրոջ՝ «էս անգամ ինն ամ-սում բեր, դրանից հետո՝ թեկուզ ամիսը՝ մեկ» խոսքերը դառնում են «Հինգ ամսում երեխա բերող հարսը» զվարճապատումի հանգուցալուծումը[11]:

Ժողովուրդը հարսանեկան ծիսակարգին առնչվող մի հետաքրքիր անեկդոտ է ստեղծել անընդհատ տրտնջացողների, ամեն ինչի մեղքը ուրիշների մեջ որոնողների վերաբերյալ.

Հարսանիքի հաջորդ օրը հարսին հետ են ուղարկում: Աղջկա հերը գալիս ա խնամու մոտ, ասում ա.

– Ա՛յ խնամի, ախչկաս ինչի՞ ես հետ ուղարկել:

– Որովհետև ախչիկդ ախչիկ չէր:

– Պա՛հ, պա՛հ, պա՛հ, միթոմ երգիրըդ երգիր է՞, որ ախչիկըս էլ ախչիկ էղներ (ԱՍՇՀ):

XX դ. երկրորդ կեսից հայ ժողովրդական հարսանեկան արարողա-կարգ են մուտք գործում այլ ժողովուրդների հարսանեկան ծիսակարգային որոշ տարրեր: Այսպես, օրինակ, եթե անցյալում գրառած զվարճապատում-ներում և զվարճախոսություններում խռոված փեսան հրաժարվում է գնալ հարսի մոտ, քանի որ նրան տոլմա չէր հասել[12], ապա նորօրյա գրառում-ներում տոլման փոխարինվել է տորթով (ԱՍՇՀ):

Ե՛վ անցյալում, և՛ մեր օրերում բազում հարսանեկան բաժակաճառային զվարճախոսություններ են գրառվել: Դրանք հիմնականում ծիծաղ հարու-ցող, անհեթեթ մաղթանք-ձևակերպումներ են, որոնք, հավանաբար, պայ-մանավորված են լինում բաժակաճառ ասողի գրագետ երևալու ձգտումով, ինչպես, օրինակ՝ «Աջակողմյան և ձախակողմյան բարեգամներ ջան, այսուհետև և ընդհանրապես ես խմում եմ ձեր նկատմամբ: Մեր նորապսակներին էլ ցանկանում եմ՝ մի ծերի բարձրանան[13]» (ԱՍՇՀ):

Հարսանեկան ծիսակարգային տարրերի տարատեսակ դրսևորում-ները հայ ժողովրդական երգիծական մանրապատումներում այնքան բազ-մազան են, բազմաշերտ ու ասելիքով հարուստ, որ դրանց հաղոր-դակցվողին ծիծաղի, բարձր տրամադրության հետ հստակ պատկերացում են տալիս այդ հնագույն ծեսի ու դրա արարողակարգային տարրերի և երևույթների, հին ու նոր ժամանակների մարդկանց փոխհարաբերություն-ների, մտածելակերպի, նիստուկացի, հայոց լեզվի և նրա բարբառների հարուստ բառագանձի ու դրա ինքնատիպ դրսևորումների վերաբերյալ:

ÞÌÎÐ Â ÀÍÅÊÄÎÒÀÕ ÍÀ ÒÅÌÓ ÀÐÌßÍÑÊÎÃÎ ÑÂÀÄÅÁÍÎÃÎ ÎÁÐßÄÀ

ÑÀÐÊÈÑßÍ À. Ø.

Ðåçþìå

Армянские народные юмористические миниатюры на тему свадебного обряда дают четкое представление о древнем ритуале, его церемониальных элементах и особенностях, о взаимоотношениях людей в прошлом и настоящем, об их мышлении, быте и нравах, об армянском языке и диалектной лексике в их самобытных проявлениях.

HUMOR ON THE TOPIC OF THE ARMENIAN WEDDING CEREMONY

A. SARGSYAN

Abstract

Armenian folk jokes on the wedding ceremony are so diverse, multi-layered and rich in content, that in communication, apart from laughter, high spirits, they also convey a clear understanding of the ancient ritual, its ceremonial elements and peculiarities, the relationship between people in the past and present, their way of thinking, their everyday lifestyle and customs, the intricacies of the Armenian language and its dialect vocabulary together with its unique ways of expression.

Заметки

[←1]

“Երգիծական մանրապատում կամ զվարճապատում” և “զվարճախոսություն” եզրույթները տարանջատել ենք՝ առաջինի համար հիմք ընդունելով սյուժետային՝ պատումային հատկանիշը, երկրորդի պարագայում՝ անսյուժե՝ անպատում բնույթը: “Օտարալեզու անեկդոտ” եզրույթը կիրառվում է թե՛առաջին, թե՛ երկրորդ խմբի նմուշների համար:

[←2]

Գյուլնազարյան Խ., Մեր գյուղի հանաքները, Ե., 1991, էջ 63:

[←3]

Ծիծաղում են վանեցիները, հավաքել, կազմել են Վարազդատ Հարությունյանը և Նորա Մելիքյանը, Ե., 2006, էջ 129:

[←4]

Սրվանձտյանց Գ., Երկեր, հ. 1, Մանանա, Ե., 1978, էջ 270-271:

[←5]

Անեկդօտներ, հ. 3-րդ, աշխատասիրեց Յովհաննէս Նազարեանց, Թիֆլիս, 1883, էջ 52:

[←6]

Փորքշեյան Խ.Ա., Նոր Նախիջևանի հայ ժողովրդական բանահյուսությունը (Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն, հ. 2, Ե., 1971, էջ 91):

[←7]

Անեկդօտներ, հ. 2, Տփխիս, 1877, էջ 37:

[←8]

Անեկդօտներ, հ. 3, Թիֆլիս, էջ 42:

[←9]

Անեկդօտներ, զուարճալի զրոյցներ, համառօտ դէպքեր եւ առակներ, մեծ մասամբ ազգային կեանքից առած: Ժողովեց Գալուստ Շիրմազանեանց, Թիֆլիս, 1878, էջ 68:

[←10]

Ա. Շ. Սարգսյանի անձնական հավաքածու, այսուհետև՝ ԱՍՇՀ, կնշվի բնագրին կից:

[←11]

Մարկոսյան Ռ., Արարատյան բարբառը, Ե., 1989, էջ 252:

[←12]

Գալֆայան Կ., Հայկական զրույցներ, Լոս Անջելես, 1944, էջ 105, Գրիգոր Ս., Զվարճալի պատառաքաղ, Ե., 2006, էջ 48:

[←13]

Լոռու խոսվածքում “մի ծերի” նշանակում է նաև անընդհատ: