28Harutyunyan.-293-298-11
Author: Неизвестный
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00

îÜîºê²Î²Ü ¸ÆêÎàôðêÀ՝ àðäºê ê²ÐØ²Ü²Î²ð¶²ÚÆÜ ¸ÆêÎàôðêÆ îºê²Î

Ð²ðàôÂÚàôÜÚ²Ü È. ².

Մարդկանց գործունեությունը հասարակական բազմազան ոլորտներում ենթադրում է հաղորդակցման տարբեր նպատակներ, որոնց իրականացման համար կիրառվում են դիսկուրսի զանազան տեսակներ: Հետևաբար` դիսկուրսների տարբերակման համար հիմնական չափանիշը հասարակական ոլորտի հետ հարաբերակցումն է: “Դիսկուրսի տեսակները հանդես են գալիս որպես խոսքային վարքագծի հաղորդակցական-գործաբանական նմուշներ, որոնք ընթանում են որոշակի հասարակական ոլորտում, այսինքն` ներկայացնում են հաղորդակցման սեփական ոլորտները”[1]:

Հասարակական համակարգն իր հերթին համապատասխան կապերի և նորմերի կազմակերպված ամբողջություն է, որը միավորում է հասարակության հիմնական պահանջմունքները բավարարող նշանակալի հասարակական արժեքներն ու ընթացակարգերը[2]:

Հասարակագետները զարգացած հասարակություններում տարբերակում են նմանատիպ համակարգերի հինգ տեսակ` ընտանեկան, քաղաքական, տնտեսական, կրթական և կրոնական: Տնտեսական ինստիտուտները սահմանվում են որպես հանրության կողմից ընդունված կոլեկտիվ տնտեսական գործունեության գործառութային-կազմակերպչական ձևեր, որոնց միջոցով իրագործվում են տնտեսության համակարգված գործառույթները[3]: Մեծ թվով տնտեսագետներ այս ինստիտուտների շարքին են դասում նաև այն ընկերությունները, որոնք իրականացնում են արտադրական գործառույթներ. տնային տնտեսությունները,կազմակերպությունները, ֆինանսական-արդյունաբերական խմբերը, բանկերը, բորսաները, արհմիությունները, խորհրդարանը և այլն: Նշված հաստատություններից յուրաքանչյուրը հետապնդում է ուրույն նպատակներ, որոնց իրականացման համար էլ կիրառվում է տնտեսական դիսկուրսը` որպես սահմանակարգային դիսկուրսի առանձին տեսակ:

Այսպիսով` սահմանակարգայինը դիսկուրսի տեսակ է, որն իրականանում է հանրային հաստատություններում, որտեղ հաղորդակցումը համարվում է այս գործունեության բաղադրիչ մաս: Տնտեսական դիսկուրսը կիրառվում է տնտեսական գործունեությամբ զբաղվող յուրաքանչյուր կազմակերպությունում:

Տնտեսական դիսկուրսը համապարփակ սահմանելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել դիսկուրսի ոլորտին վերաբերող մի շարք առանձնահատկություններ: Այսպես` առանձնացվում են դիսկուրսի երկու հիմնական տեսակ՝ անձնական (անձնակենտրոն) և սահմանակարգային: Առաջին դեպքում խոսողը հանդես է գալիս որպես անհատ` ներաշխարհի ողջ հարստությամբ, երկրորդ դեպքում՝ որպես հասարակական որևէ ինստիտուտի ներկայացուցիչ: Սահմանակարգային դիսկուրսը հաղորդակցություն է դերակարգավիճակային հարաբերությունների շրջանակում: Ընդունելով, որ հետևյալ ցանկը կարելի է փոփոխել կամ ընդլայնել, Վ. Կարասիկը տարբերակում է սահմանակարգային դիսկուրսի հետևյալ տեսակները՝ քաղաքական, դիվանագիտական, վարչական, իրավաբանական, զինվորական, մանկավարժական, կրոնական, միստիկ, բժշկական, գործնական, գովազդային, մարզական, գիտական, բեմական և զանգվածային-լրատվական: Սահմանակարգային դիսկուրսն առանձնանում է երկու հիմնական հատկանիշներով՝ հաղորդակցական նպատակներ և մասնակիցներ: Քաղաքական դիսկուրսի նպատակն իշխանության նվաճումն ու պահպանումն է, մանկավարժականինը՝ հասարակության նոր անդամի հանրայնացումը և այլն: Սահմանակարգային դիսկուրսի հիմնական մասնակիցները հասարակական հասարակությունների ներկայացուցիչներն են (գործակալները) և այն մարդիկ, որոնք դիմում են նրանց (հաճախորդներ). օրինակ՝ ուսուցիչ և աշակերտ, բժիշկ և հիվանդ, քահանա և ծխական[4]:

Այսպիսով` սահմանակարգային դիսկուրսի վերլուծության և հաղորդակցման տեսակի որոշման դեպքում հաշվի են առնվում հետևյալ բնութագրող չափորոշիչները՝ մասնակիցների դերակարգավիճակային բնութագրեր, գործողության պայմաններ, ժամանակ և տեղ, հաղորդակցման թեմա, նպատակներ և այլն: Դրա բնորոշ գիծը առանձնակի ենթալեզվի առկայությունն է[5], որը, ըստ էության, ծառայում է որոշակի մասնագիտական ոլորտում հաղոր-դակցական նպատակների իրականացման համար: Ա. Սիմոնյանն առաջարկում է սահմանակարգային դիսկուրսի իր բանաձևը. “դիսկուրս = ենթալեզու+տեքստ+համատեքստ”: Տվյալ մոտեցումը ենթադրում է սահմանակարգային դիսկուրսի ներառում ինչպես լեզվական համակարգ, որը նախատեսված է հաղորդակցման որոշակի հատվածին ծառայելու համար, այնպես էլ խոսքային գործունեություն, որտեղ առկա են լեզվական և արտալեզվական գործոններ և տեքստ[6]:

Տնտեսական դիսկուրսի ուսումնասիրությանն են նվիրված լեզվաբանական մի շարք հետազոտություններ[7]: Որոշ լեզվաբաններ տնտեսական դիսկուրսը դիտարկում են այլ դիսկուրսների համատեքստում: Այսպես` ըստ լեզվաբաններ Ե. Շեյգալի և Ա. Չուդինովի՝ դա քաղաքական դիսկուրսի անքակտելի բաղադրիչ է[8]:

Տնտեսական դիսկուրսը խոսքային այն ակտերի ամբողջությունն է, որ կիրառվում է տնտեսական իրողություններ նկարագրելիս կամ բնութագրելիս: Դա տնտեսական գործունեություն արտացոլող տեքստի կամ տեքստերի բանավոր և գրավոր հատված է[9]:

Որոշ գիտնականներ “տնտեսական դիսկուրս” հասկացութ- յունը գործածում են “գործարար դիսկուրսին” (բիզնես դիսկուրս) զուգահեռ[10]: Սակայն, հարկ է նշել, որ առկա են մի շարք աշխատություններ, որոնցում գործարար դիսկուրսը դիտարկվում է որպես առանձին` իր առանձնահատկություններով և չափանիշներով բնորոշվող երևույթ[11]: Այսպես` Տ. Շիրյաևան, ուսումնասիրելով սահմանակարգային գործարար դիսկուրսը, բնորոշում է այն իբրև իրա- կանացվող նպատակաուղղված դերակարգավիճակային խոսքային գործունեություն անհատների միջև, որոնք ներգրավված են գոր-ծարար-կազմակերպչական հարաբերությունների մեջ, ինչպես նաև կազմակերպությունների և առանձին անհատների հաղորդակցման մեջ` հիմնված գործարար հաղորդակցության նորմերի և կանոննե-րի վրա: Հեղինակն առանձնացնում է գործարար դիսկուրսի հետև-յալ համակարգաստեղծ չափանիշները՝

- հաղորդակցման նպատակ. փոխշահավետ մասնագիտական գործունեություն, համագործակցության պայմանների հաստա- տում, երկու կամ ավելի շահագրգիռ կողմերի միջև գործնական փոխհամաձայնության ձեռքբերում կամ միասնական դիրքորոշում որևէ հարցի վերաբերյալ.

- մասնակիցներ. բոլոր օղակների կառավարիչներ, որոնք վե-րահսկում են արտադրությունը, առևտուրը, ծառայությունների մատուցումը, գործարարներ, որոնք զբաղվում են բիզնեսի տարբեր տեսակներով, ձեռնարկատերեր, որոնք ունեն սեփական ձեռնար-կություններ, գիտության գործիչներ, որոնք իրականացնում են հետազոտական գործունեություն, մասնագետների պատրաստում, խորհրդատվական և փորձագիտական ծառայություններ մատու-ցողներ, տարատեսակ հաճախորդներ, մարդիկ, որոնք հետաքրքր-վում են գործարարությամբ.

- սոցիալական քրոնոտոպ (ժամանակատարածական առանձ-նահատկությունները). ժամանակակից գործարար համայնքի մաս-նագիտական գործունեություն.

- արժեքներ. ստացվող շահույթ, արդյունավետ կառավարում, գործընկերային հարաբերությունների հաստատում, մրցակցային միջավայրի մշտադիտարկում, կադրերի ընտրություն և ուսուցում և այլն.

- գործնական դիսկուրսի ռազմավարություն. բանակցություն-ներ, շնորհանդեսներ, հոդվածներ ԶԼՄ-ներում, զրույցներ, հարցա-զրույցներ, սեմինարներ և այլն.

- աշխարհի ընդհանուր պատկեր. անձնական գիտելիքների, պատկերացումների, գաղափարների համակարգ, որը ներառում է ժամանակակից գործարար համայնքի բոլոր մասնակիցներին բնո- րոշ աշխարհընկալումը.

- տեքստի բնութագրեր. տեղեկատվականություն, հասցեակա-նություն, երկխոսականություն, կառուցվածքայնություն, սոցիա-լական կարգավիճակի ցուցանիշներ, սահմանակարգային սահմա- նափակումներ[12]:

Այսպիսով` Տ. Շիրյաևան, ներմուծելով “սահմանակարգային գործարար դիսկուրս” եզրույթը, ըստ էության, ներառում է նաև տնտեսական դիսկուրսը, քանի որ մասնակիցների շարքն է դասում նաև գիտության գործիչներին, որոնք իրականացնում են հետազո-տական գործունեություն: Ըստ հեղինակի` գործնական դիսկուր- սի ռազմավարությունը ենթադրում է հոդվածների առկայություն հատուկ ԶԼՄ-ներում և հարցազրույցներ, որոնք ակնհայտորեն պատկանում են մեդիադիսկուրսի ոլորտին: Մեր կարծիքով, խոսքն այստեղ նշված դիսկուրսների հատման մասին է, որոնք առանձին դեպքերում կարող են միատեղվել հաղորդակցական տարբեր նպա-տակներ իրականացնելու համար:

Համանման կերպով են հատվում գիտական և տնտեսական դիսկուրսները` արտացոլելով տնտեսագիտությանը վերաբերող դրույթներն ու իրույթները: Այսպես` Տ. Դրոզդովան, ուսումնասիրելով գիտական տեքստի ընկալման խնդիրները տնտեսագիտական տեքստերի փաստական նյութի հիման վրա, մասնավորապես հետա-զոտում է դրանցում առկա բառապաշարի էությունն ու առանձնահատկությունները: Ըստ լեզվաբանի՝ տնտեսական բովանդակու-թյամբ գիտական տեքստի ներուժն ապահովում են համընդհանուր գիտական (theory, method, analysis), միջճյուղային (equation, behaviour, ownership) և մասնավոր ոլորտներին (employment, microeconomics, sale) առնչվող եզրութաբանական միավորները, որոնք տարբեր մակարդակի գիտական հասկացություններ են: Գիտական եզրույթների հետ մեկտեղ ոչ պակաս կարևոր դեր է կատարում ոչ եզրութաբանական բառա-պաշարը: Այս բառամիավորները նույնպես օգնում են գիտական տեքստի ուրվագծմանը, դրանում մակրո- և միկրոմակարդակներում կառուցվածքային և իմաստային հարաբերությունների ձևավորմանը, հորիզոնական և ուղղահայաց «սկանավորմանը»: Ոչ եզրութաբանական բառապաշարը, եզրութաբանականի հետ մեկ-տեղ, մասնակցում է նաև գիտական գիտելիքների փոխանցմանը՝ նկարագրելով համապատասխան հասկացությունների որոշակի չափանիշներ, ինչպես նաև դրանց առնչվող գործընթացներ և իրավի-ճակներ: Այս դեպքում նման բառապաշարը «եզրութաբանվում է»՝ առնչվելով որևէ որոշակի գիտական բնագավառի (target market, top manager, total output, gross domestic product)[13]:

Վերն ասվածից կարող ենք եզրակացնել, որ տնտեսական դիսկուրսը կարող է հատվել, համադրվել դիսկուրսների այնպիսի տե-սակների հետ, ինչպիսիք են գործարարը, ԶԼՄ-ներինը, գիտականը, մանկավարժականը, իրավաբանականը և այլն: Այն կանխորոշված է անհատների՝ տարբեր ոլորտներում իրականացվող գործունեութ-յամբ (մասնագետներ և ոչ մասնագետներ, ունկնդիրներ, հեռուստադիտողներ, ընթերցողներ, հաճախորդներ, գիտնականներ, դասա-խոսներ, ուսանողներ և այլն), նրանց հաղորդակցական նպատակ-ներով, թեմատիկայով և այլն:

Այսպիսով` տնտեսական դիսկուրսը տնտեսության ոլորտում հաղորդակցվելու միջոց է և ունի որոշակի առանձնահատկություն-ներ՝ պայմանավորված հաղորդակցման մասնակիցների կազմով, նրանց տեսակետներով ու աշխարհընկալմամբ: Տնտեսական դիս-կուրս ասելով հասկանում ենք տնտեսության և տնտեսագիտության ոլորտին առնչվող բանավոր կամ գրավոր խոսք, տնտեսական աշ-խարհում տեղի ունեցող հաղորդակցում, որն արտացոլում է տնտե-սական աշխարհի իրողությունները: Այս առումով, կարող ենք ասել, որ տնտեսական դիսկուրսը, հատվելով այլ դիսկուրսների տեսակների հետ, կարող է հանդես գալ լրագրային հոդվածների, հարցազրույցների, ռեպորտաժների, տնտեսական նորությունների, դասախոսությունների, քննարկումների, գիտաժողովների, զրույցների և այլ ձևաչափերով:

ЭКОНОМИЧЕСКИЙ ДИСКУРС КАК ТИП ИНСТИТУЦИОНАЛЬНОГО ДИСКУРСА

АРУТЮНЯН Л. А.

Резюме

Институциональный дискурс представляет собой систему статусно-ролевых отношений в коммуникативном пространстве жизнедеятельности определенного социального института, являющую собой общение в задан-ных координатах, речевое взаимодействие представителей различных соци-альных групп или институтов. Экономический дискурс определяется как письменная или устная речь, имеющая отношение к сфере экономики; данный дискурс нацелен на коммуникацию в экономическом пространстве, которая отражает реалии экономического мира.

ECONOMIC DISCOURSE AS A TYPE OF INSTITUTIONAL DISCOURSE

L. HARUTYUNYAN

Abstract

Institutional discourse is considered to be a system of communication relationships in a certain social institution. It is a communication between an addressor and an addressee as representatives of various social groups and institutions in the given coordinates. Economic discourse is defined as written and oral communication in the sphere of economics and economy which reflects economic world phenomena.

Заметки

[←1]

Сухих С.А., Зеленская В.В. Прагмалингвистическое моделирование коммуникативного процесса, Краснодар, 1998, с. 8-11.

[←2]

Фролов С.С. Социология, М., 1994.

[←3]

Зотов В.В., Пресняков В.Ф., Розенталь В.О. Институциональные проблемы функционирования и преобразования экономики России (Экономическая наука современной России, 1999, N 1, с. 7-21).

[←4]

Карасик В.И. О типах дискурса (Языковая личность: институциональный и персональный дискурс, Волгоград, 2000, с. 5-20).

[←5]

Степанов Ю.С. Альтернативный мир, дискурс, факт и принцип причинности (Язык и наука конца XX века. Сб. статей, М., 1995, с. 44); Шейгал Е.И. Семиотика политического дискурса, Волгоград, 2000, с. 15.

[←6]

Симонян А.А. Когнитивно-прагматический аспект теории политического дискурса (на материале выступлений американских и британских политических деятелей), дисс. докт. филол. наук, Е., 2011.

[←7]

Степанов Ю.С., նշվ. աշխ., Степанова Е.Д. Прагматические особенности коммуникативного акта «Кредитный договор» в экономическом дискурсе (Дискурсивный аспект языковых единиц, Иркутск, 2006, с. 434-486); Махницкая Е.Ю. О современном экономическом дискурсе (Речевая деятельность. Текст: межвуз. сб. науч. трудов, Таганрог, 2002, с. 158-161).

[←8]

Шейгал Е.И., նշվ. աշխ., Чудинов А.П. Политическая лингвистика. Уч. пособие, М., 2006.

[←9]

Махницкая Е.Ю., նշվ. աշխ., էջ 158-161:

[←10]

Карасик В.И., նշվ. աշխ., էջ 5-20: Астафурова Т.Н. Стратегии коммуникативного поведения в профессионально–значимых ситуациях межкультурного общения (лингвис-тический и дидактический аспекты). Автореф. дисс. докт. филол. наук, М., 1997). Петушинская Е.Г. Язык популярного экономического дискурса. Автореф. дисс. канд. филол. наук, М., 2008 և այլք:

[←11]

Ширяева Т.А. Когнитивное моделирование институционального делового дискурса. Автореф. дисс. докт. филол. наук, Краснодар, 2008; Назарова Т.Б. Функциональные разновидности речи в деловом английском (Вопросы лингвистики и лингводидактики иностранного языка делового и профессионального общения. Сборник материалов конференции, М., 2008); Данюшина Ю.В. Многоуровневый анализ англоязычного сетевого бизнес-дискурса. Дисс. докт. филол. наук, М., 2011.

[←12]

Ширяева Т.А., նշվ. աշխ.:

[←13]

Дроздова Т.В. Проблемы понимания научного текста (англоязычные экономические тексты), Астрахань, 2009.