27Aslibekyan-A.-286-292-11
Author: Неизвестный
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00

«ՍԱՐՈՅԱՆԱԿԱՆԸ» ԵՎ Վ. ՍԱՐՈՅԱՆԻ ԹԱՏԵՐԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԳԾԵՐԸ

ԱՍԼԻԲԵԿՅԱՆ Ա. Գ.

Թատրոնը Վ. Սարոյանին հետաքրքրել է դեռ մանկուց: Ինքնակենսագրական առաջին երկում, որում հեղինակը պատմում է 7-10 տարեկանի իր հուշերը, գրում է. «Աշխարհի մեջ ես հայտնաբերեցի մի ուրիշ աշխարհ: Այս մյուս աշխարհը՝ իրական աշխարհի ներսում, արտասովոր ու հիասքանչ է»[1]: Ավելի ուշ նրա մանկության այս սերը վերաճում է գրողի կյանքի գործի: Դրամատուրգիան և թատրոնը Սարոյանի ստեղծագործության անբաժան մասն են դառնում:

Սարոյանը երեսնականներին ճանաչվում է XX դարի ամերիկյան հինգ լավագույն գրողներից մեկը՝ ի թիվս Հեմինգուեյի, Ֆոլկների, Սթայնբեկի, Քոլդուելի: Փոքր արձակում արդեն ճանաչված և բազմաթիվ մրցանակների դափնեկիր էր Սարոյանը, երբ նրա պիեսները սկսեցին բեմադրել: Դրանք բեմադրվում էին ամենուրեք, Բրոդվեյի մեծ ու փոքր բեմերում՝ հռչակ ու ճանաչում բերելով հեղինակին: Աղմկահարույց «Իմ սիրտը լեռներում է» պիեսը (1939-ին[2]) Նյու Յորքի քննադատներն արժանացնում են «Տարվա լավագույն պիես» մրցանակին, նույն թվականի գարնանը այն բեմադրում է Հարոլդ Կլերմենի «Group Theatre» թատերախումբը՝ 30-ականների ամենա–հայտնի կոլեկտիվը ԱՄՆ-ում: Ե՛վ պիեսը, և՛ ներկայացումն ունեցել են հսկայական հաջողություն: Ժամանակի ամենահեղինակավոր թատերա–գետները (Բրուկս Ատկինսոն, Ջորջ Ժան Նաթան, Ջոն Մեյսոն Բրաուն) գրում են, որ Սարոյանը Բրոդվեյի թատերական հարթակներ վերա–դարձրեց իրական պոեզիայի և իրական հումորի շնչառությունը[3]: Ոչ պակաս ու գուցե ավելի մեծ համբավ բերած նրա առաջին “լիամետրաժ» պիեսը՝ «Քո կյանքի ժամերը», ինչպես հեղինակն է խոստովանել՝ գրված 6 օրում, բեմադրվել է 1939 թ. հոկտեմբերին Էդդի Դաուլինգի կողմից՝ գրողի ակտիվ և անմիջական միջամտությամբ, որից հետո միայն դարձել ԱՄՆ-ի թատրոնի պատմության ամենաշռնդալից երևույթներից: 1940 թ. այս պիեսը հեղինակին միանգամից երկու խոշոր գրական մրցանակ է բերել՝ Նյու–յորքյան գրաքննադատների և Պուլիտցերյան: Երկրորդ մրցանակից հեղինակը հրաժարվել է՝ հայտարարելով. “Առևտուրը իրավունք չունի հովանավորելու արվեստը”, և այս «ծայրահեղ ազնիվ» վերաբերմունքով ցնցել ամերիկյան հասարակությանը: Պիեսը այնուհետև սկսում են բեմադրել Կանադայում, Ֆրանսիայում և աշխարհի այլ երկրներում, ապա 1953-ին վերաբեմադրում Նյու Յորքում՝ դարձյալ մեծ հաջողությամբ:

Այլ կերպ էր նայում հաջողություն ասվածին ինքը՝ Սարոյանը. նա անհաշտ էր ամերիկյան թատրոնի հետ առհասարակ: Անգամ մեծ համբավ բերած «Իմ սիրտը լեռներում է» պիեսի բեմադրությունը նա համարում է անհաջող: Պրեմիերայից անմիջապես հետո Սարոյանը հոդվածով է հանդես գալիս, որտեղ ներկայացումն անվանել է «միագիծ ու ձանձրալի խրատական». «Ամերիկյան թատրոնը միայն անունով է թատրոն, նրանից վաղուց կորել են թատերայնությունն ու խաղը՝ փոխարինվելով նատուրալիստական դետալների հավաստիությամբ, կենցաղային տեսարանների բծախնդիր մանրամասներով»[4]: Պիեսը «…խաղացվեց ինչպես «կարմիր տասնամյակի» ևս մեկ սոցիալական դրամա, թեև Սարոյանը գործողությունները հետ էր գցել քառորդ դարով»[5],-գրում է տեսաբանը: Ըստ նրա՝ Սարոյանը չէր սխալվում, ներկայացումը կառուց-ված է եղել շատ տրամաբանորեն ու կանոնավոր, ինչը հակասում էր Սարոյանի ոճին:

Ի՞նչ էր որոնում թատրոնում Սարոյանը, և ո՞րն էր “Սարոյանի ոճ” ասվածը: Գրողն իր դրամայում նախ և առաջ կարևորում է ներքին հուզա–կան հագեցվածությունը, յուրաքանչյուր դրվագի բազմաշերտությունը, պայմանականությունը, խորհրդապաշտությունը, որը չի պահանջում “կյանքի” կուռ տրամաբանություն, այնտեղ պետք է ապրի վայրկյանի պոեզիան՝ իր թվացյալ կտրտվածությամբ ու հակադրություններով: Ամերիկյան դրամատուրգիայում սա, անշուշտ, նորույթ էր, և բեմադրիչներին անելանելի դրության առաջ էր կանգնեցրել, քանի որ, ըստ էության, պիեսը ո՛չ հոգեբանական դրամա էր, ո՛չ կոմեդիա, ո՛չ ողբերգություն, ո՛չ վոդևիլ. “Ձեր առաջ է մի պիես, որն իրական է, ինչպես փողոցների խաչմերուկը, - գրում է պիեսի նախաբանում Սարոյանը և ավելաց-նում, - սա այլախոսություն է”[6]: Այս հուշումը օգնել չէր կարող բեմադրիչներին, «իրականը» և «այլախոսությունը» հակասում էին իրար, իսկ նախաբանում Բյորնսի համանուն բանաստեղծությունը նրանց մոլորեցրեց վերջնականապես: Անհրաժեշտ էր, առաջ մղելով փիլիսո–փայական հարթությունը, պահպանել նաև բնականությունն ու “կյանքայ–նությունը”: Բարդագույն խնդիր, որ մինչև օրս էլ Սարոյան բեմադրող ռեժիսորներից քչերին է հաջողվել իրագործել:

Սարոյանը եղավ “նոր դրամայի” առաջին ջատագովներից Միացյալ Նահանգներում: Այս ուղղությամբ թատերական առաջատար երկրներում արդեն ստեղծագործում էին Հաուպտմանը, Մետերլինկը, Իբսենը, Չեխովը և այլք: Մինչդեռ ամերիկյան միևնույն ժամանակաշրջանի դրաման սոցիա–լական էր, գրված դասական դրամայի օրինաչափություններով (էքսպո–զիցիա, գործողության ծավալում, կուլմինացիա, հանգուցալուծում), ուստի այն ամենը, ինչ ամերիկյան դրամա ներմուծեց Սարոյանը, չէր համապատասխանում դրամայի ընդունված օրենքներին: «Սարոյան-դրամատուրգը ստեղծեց ինչ-որ չլսված, չկռահված բան՝ բեմ բարձրացրեց իրեն՝ հանդիսականին, հանեց բեմի բոլոր չորս պատերը, “ջնջեց” նախաբեմը, վերացրեց բեմի ու դահլիճի միջև եղած բոլոր բաժանարար գծերը, նա իրար «ձուլեց» բեմն ու դահլիճը, ըմբռնեց դրանց փոխպայմանավորվածությունը, ի մի բերեց դրանք՝ միասնական մի ամբողջության»[7]: Ռուբեն Սանոյանը Սարոյանին նվիրված իր աշխատության մեջ կարծես բանաձևում է բուն սարոյանականը կամ Սարոյանի ոճը, որը վերաբերում էր ոչ միայն նրա գրչի առանձնահատկություններին, այլև նոր սկզբունքներ ու խնդիրներ էր առաջ քաշում բեմադրիչների և դերասանների առջև:

Հետևելով Սարոյանի հարցազրույցներին ու ինքնակենսագրական երկերին՝ կարելի է հայտնաբերել զուտ սարոյանականի /saroyanesque/ հենց գրողի բնորոշումը, մի երևույթ, որը լուրջ ուսումնասիրության առարկա է դարձել սարոյանագիտության մեջ: Այս երևույթի առաջին արձագանքները կան գրողի ինքնակենսագրական երկերից մեկում: Սարոյանը գրում է, որ 1930-31 թթ. ծանոթանում է ծագումով անգլիացի քննադատ Քենդելի հետ, որ եղել է Բերնարդ Շոուի մտերիմներից. այդ ժամանակ նա վաթսուն տարե-կան էր: Հենց այդ Քենդելն է, որ կարդալով Սարոյանի առաջին գիրքը, գրում է մի մեծ գրախոսական, սակայն չի հասցնում տպագրել: «Իր հոդվածում բառի նկատմամբ իմ ուշադրությունը նա անվանեց «Սարոյանական» և հետո հպարտանում էր, երբ պարզվեց, որ իրենից մի քանի ամիս հետո միայն այդ եզրույթը օգտագործվեց գրքերի մի հայտնի քննադատի վերլուծականում: Ես սիրում էի Քենդելին, բայց նա մահացավ, և որևէ բան, որ նա գրել էր, այդպես էլ չհրատարակվեց (ընդգծումը մերն է-Ա.Ա.)”[8]: Այս իրողությունը ստվերել են սարոյանագետները, սակայն բառի հանդեպ իր բծախնդիր վերաբերմունքի մասին մեկ անգամ չէ, որ խոսում է Սարոյանն իր էսսեներում և ինքնակենսագրականներում. «Ինձանից հա-վելյալ ժամանակ պահանջվեց բացահայտելու համար, որ ես գործ եմ ունենալու Բառի հետ: Խոսքը արգասավոր, ճշգրիտ, հեռահար ու խորիմաստ գործածելու հետ»[9]: Սարոյանի բառերը պարզ են, խոսքը՝ անպաճույճ և հակիրճ. նա միտքն արտահայտելու համար օգտվում է ամենագործածական, սակայն դիպուկ, բնորոշող բառերից, այն օգտագործում է իբրև «մտադրության բացահայտման» գործիք, քանի որ «Դրամայում» խոսքը դրության արդյունք է կամ ինքնին դրություն, և դրությունն էլ կարող է լինել խոսքի արդյունք»[10]:

Սակայն «սարոյանականի» ավելի ընդունված բնորոշիչը սա-րոյանագիտության մեջ գրողի կողմից գեղարվեստական բազմազան և տարատեսակ գործիքների կիրառումն է իր գրական համակարգում. “Սարոյանականը» /Saroyanesque writing style/ հստակ իմաստ ուներ: Սարոյանական կերպարն անուշ, էքսցենտրիկ մարմնավաճառն էր՝ ոսկե սրտով, ծռմռված ու հին շեփորով՝ ոտքերը հազիվ քարշ տվող ծեր շոտլանդացին, գեղաչյա մանուկը, որի կենսալի անմեղությունը ստիպում է ընթերցողին կամ հանդիսատեսին տեսնելու աշխարհն այնպես, ինչպես դա երևում է այգաբացի անձրևից հետո”[11]: Իսկ Սարոյանի ստեղծագոր–ծությունները մեր իրականության մեջ լավագույն ուսումնասիրողներից մեկը՝ Վահագն Դավթյանը, “սարոյանականի” ի՛ր մեկնաբանությունն ունի. “…Այդ երկուսի՝ մեր ազգային ոգու, ոճի, հոգեբանության, ավանդների և միջազգային գեղարվեստական մտածողության համաձուլվածքից ծնունդ է առել գրական վիթխարի մի երևույթ, որ մեկ բառով սարոյանական է կոչվում»[12]: Վ.Դավթյանը չի հակասում մյուսների՝ “սարոյանականի” ձևակերպմանը, նա տալիս է այս հասկացության ավելի ընդհանրական ու խոր բացատրությունը՝ գրողի եզակիության բանաձևը, այնինչ մյուսները մանրամասնում են՝ բացելով չակերտները: «Հառաջ» պիեսում (1979 թ.) գործող անձ Վիլյամ Սարոյանն ասում է. «Ամերիկյան սոփեստ քննա–դատների և ընթերցողների շրջանակում հաճախ է կրկնվում այն կատակը, որ իմ գրվածքները պիտի թարգմանվեն սարոյաներենից»[13]: Թվում է, թե Սարոյանը հեգնանքով թե հումորով է վերաբերվում այս հանգամանքին. իրականում «սարոյանականը» պատահականորեն տեսաբանների գտած կամ ձևակերպած երևույթ չէր, Սարոյանը գիտակցված աշխատել է իր ողջ գրական կյանքի ընթացքում բառի, ոճի, ձևի ուղղությամբ՝ ամերիկյան բազ-մազան ու հարուստ գրական աշխարհում կերտելով միանգամայն տար–բերվող ու ինքնատիպ գրական տեսակն ու ձեռագիրը: «Իմ ճանապարհին ես ինձ համար բացահայտեցի այն ամենը, առանց որոնց չէի դառնա այն գրողը, որը հիմա եմ», - կգրի նա հետագայում[14]:

Մանրամասնենք այդ հատկանիշներից մի քանիսը, որոնք պայ-մանավորում են “սարոյանականը”: Կարդալով Սարոյանի յուրաքանչյուր ժանրի ստեղծագործություն՝ ընթերցողը նույնացնում է իրեն գրողի հետ, ջնջվում է ընթերցող-գրող պատնեշը՝ շնորհիվ անմիջականության և պատմելու մտերմիկ ոճի. “Սարոյանն անհապաղ ուզում է հասկացնել, որ յուրաքանչյուր մարդ պոետ է, թեև այդ մասին հաճախ ինքն էլ չի գիտակցում”[15]: Դահլիճում նստած հանդիսատեսն իրեն պետք է զգա բեմում՝ որպես գործող անձ. սա Սարոյանի բեմադրիչներին ուղղորդող կարևորագույն կետերից մեկը պետք է լինի: Այս անմիջականությանը Սարոյանը հասնում է ոչ պատահականորեն, այլ ընտրված պարզ բառերի, նախադասությունների ճիշտ հերթագայության, երկխոսությունների հմուտ կառուցման շնորհիվ:

Սարոյանի պիեսներում ողբերգական նոտան հնչում է կոմիկականի կողքին խիստ համաձույլ: Իրականում իրավիճակներն անհուսալի են, սակայն հերոսները կատակում են ու երգում` հաստատելով, որ միայն ապրելն իսկ գեղեցիկ է: Ժամանակի մամուլում այս հատկության մասին շրջանառվում են «միամիտ», «պարզունակ», «ոչ ռեալիստ» արտահայտու–թյունները. ինքը՝ Սարոյանը, գրում է. «Իմ ստեղծածը խորապես ռեալիստական է, թեկուզ և դա մակերեսի վրա չէ»[16]: Սարոյանի ռեալիզմն առաջին հայացքից աներևույթ է, սակայն թաքնված է պիեսի տարբեր հարթություններում և ընթերցողին է հասնում հուզական երանգների և պարզամտորեն ասված խոր մտքերի միջոցով:

Սարոյանի պիեսներում միշտ առկա է երեխաների մասնակցությունը, որոնք ստեղծագործություն են բերում մաքրություն ու պոեզիա, անկեղ–ծություն ու ճշմարտություն: Գրողի ստեղծագործությունը սերտորեն առնչվում է իր կենսագրության հետ. «Խաղ մը չունիմ, որ ես ամենաներկան չեմ»[17], - խոստովանում է նա, իսկ մանկությունը նրա ամենացավագին ու ամենալեցուն ժամանակաշրջանն է եղել: Պատահական չէ, որ Սարոյանի ստեղծագործության մանչուկները, որպես կանոն, հասուն են իրենց տարիքից, իմաստուն՝ զվարճալիորեն, ժամանակից շուտ ճաշակել են կյանքի դառնությունները, սակայն լուսավոր են ու պայծառ իրական մանկան պես. Վոլոշինի խոսքերով՝ նրանք գրողի «հոգու խոստովանու-թյունն են», ենթագիտակցականի և հասուն գիտակցականի օրգանական ձուլման հետևանք[18]:

Սարոյանը չունի գլխավոր ու երկրորդական հերոսներ, նրանք բոլորը գլխավոր են: Եվ սա նույնպես նրա դրամայի յուրահատկություններից է: Սակայն կարևորագույն հատկանիշ է դառնում այս կերպարներից յուրաքանչյուրի ընդգծված և ավարտուն անհատականությունը: «Դրամա-տուրգի համար պիեսում բոլոր գործող անձինք գլխավոր են, անհրաժեշտ գործողության կառույցի միասնությունը «ցեմենտելու» որոշակի և միշտ կարևոր ու հարկավոր խնդրում»[19]: Մեծ թե փոքր, դրվագային թե ոչ, նրանցից յուրաքանչյուրն ունի սեփական բնավորությունն ու ճակա-տագիրը, որը, հայտնվելով գործողության մեջ, իր հետ յուրօրինակ մթնոլորտ է բերում և անփոխարինելի դառնում իր տեսակի մեջ:

Առանձնակի ուշադրության են արժանի Սարոյանի պիեսների ռեմարկները: Դրանք ծավալուն են, փիլիսոփայական և այնքան մանրակրկիտ, որ թվում է՝ հեղինակը գրեթե տեղ չի թողնում ըն-թերցողի և ռեժիսորի երևակայության համար: Այս առանձնահատկությունը պար–զապես ոճի կամ քմահաճույքի հարց չէր. այն ուներ նաև իր բարոյական կողմը: Սարոյանը լավ գիտեր ժամանակի թատրոնը, ծանոթ էր բե–մադրական գործին, ժամանակի ամերիկյան ռեժիսորներից շատերին և ոչ առանց պատճառի համոզված էր, որ պարտավոր է ուղղորդել «գրական նյութի հետ» ոչ այնքան բարեխիղճ վարվող բեմադրիչներին:

Անկասկած, “սարոյանականի» ամենաբնորոշ հատկանիշներից է նաև Սարոյանի ստեղծագործությունների երաժշտականության հասնող ռիթմը, որը ստեղծվում է հակիրճ նախադասությունների հարմոնիկ հերթա–գայությամբ, հատուկ ընտրված խոսքերի հաճախակի կրկնություններով: «Պատմվածք լինի, վեպ թե թատերա խաղ, ինչ գրվածք էլ որ լինի, պահանջում է ռիթմի պահպանում»[20],- գրում է Սարոյանը:

Այսպիսով, Սարոյանն իր ժամանակի համատեքստում ստեղծեց դրամատիկական նոր ձև, այն դուրս չէր իր ժամանակից, տարբեր էր ամերիկյան սոցիալական, ավանդական դրամայի սկզբունքներով գրված պիեսներից, սակայն ավելի շուտ համահունչ էր եվրոպական «նոր դրամայի» սկզբունքներին, որտեղ շատ ավելի կարևոր էին ո՛չ թե արտա–քին գործողությունը, այլ «գործողության ներքին հիմնավորումը», ոչ թե կերպարների դրական կամ բացասական, կամ գլխավոր թե երկրորդական լինելը, այլ «կերպարների բնութագրական մանրամասները»[21]: Այս պիեսներում կոնֆլիկտը մարդկանց ներաշխարհում է, կարևորված են ենթատեքստը, խորհրդանիշները, մթնոլորտն ու տրամադրությունը, ռիթմը, քնարականությունը և ներքին դրամատիզմը: Հերոսները պարզ մարդիկ են, որոնց առօրյան ընթանում է «ո՛չ թե գաղափարական միտումների թելադրանքով, ո՛չ թե սյուժեի տրամաբանական ընթացքով, այլ առօրյայի մեջ բացառիկը տեսնելու հայացքով»[22]: Այս ամենին ավելացրած՝ Սարոյանի դրամաներում առկա են նաև ամերիկյան կյանքի ինքնատիպ ռիթմը, հայկական ոգին, բացառիկ երաժշտականության հասնող պարզ ու լակոնիկ ոճը, գեղարվեստականության արժեք ձեռք բերող մանրակրկիտ ու ծավալուն ռեմարկները, կյանքի աղտեղությունների դեմ պայքարելու միայն սեփական փիլիսոփայությունն ու դեղատոմսերը. ասես այլ աշխարհի բնակիչները, խենթ ու բոլորից տարբեր անիրական թվացող հերոսները և ահռելի մարդասիրությունն ու հավատը առ մարդը, կազմելով զուտ «սարոյանականը», թույլ չեն տալիս Սարոյան դրամատուրգին պարփակվելու որևէ «իզմի» կամ ուղղության շրջանակներում:

«САРОЯНОВСКОЕ» И ОБЩИЕ ЧЕРТЫ ДРАМАТУРГИИ

В. САРОЯНА

АСЛИБЕКЯН А. Г.

Резюме

В. Сароян в целом не смирился с американским театром. Он считал, что американский театр давно утратил театральность, заменив ее достоверностью натуралистических деталей и бытом. Этой реальности Сароян противопоставлял свой тщательно выверенный и разработанный в течение многих лет стиль, который в сарояноведении приобрел смысл нового термина–сарояновского стиля–«saroyanesque writing style». Сарояновский стиль тесно связан с «новой драмой» – новым направлением в истории театра ХХ века; это сочетание основных принципов “новой драмы”, своеобразный синтез армянской и американской ментальности. Его драматургия в корне отличается от пьес, написанных по принципам традиционной американской социальной драмы.

“THE SAROYANESQUE” AND BASIC FEATURES

OF SAROYAN’S DRAMATURGY

A. ASLIBEKYAN

Abstract

Saroyan was intransigent with the American theater in general. He always found that it has lost its “theatricalism” and game, which was replaced by the accuracy of naturalistic elements and everyday life. Saroyan contrasts this reality by his style, worked out in details and formulated throughout many years, which received the status of a term “Saroyanesque” in the art of studying Saroyan.The Saroyan style is closely connected with the “new drama” - a new direction in the history of the theater of the 20th century. It is a unique combination of the basic principles of the “new drama”, a kind of synthesis of the Armenian and American mentalities. His drama is fundamentally different from the plays written on the principles of traditional American social drama.

Заметки

[←1]

Սարոյան Վ., Հեծանվորդը Բևերլի Հիլզից, Ե., 2016, էջ 177:

[←2]

Սարոյանի մասին տեսական գրականության մեջ պիեսի ստեղծման թիվն ամենուրեք նշվում է 1939 թ., այնինչ իր «Razzle-Dazzle» գրքի առաջաբանում Սարոյանը գրում է՝ 1938, էջ 7:

[←3]

Տե՛ս Ãîí÷àð Í.À. Âèëüÿì Ñàðîÿí è åãî ðàññêàçû, Å., 1976, ñ. 41:

[←4]

Նույն տեղում, էջ 143:

[←5]

Çâåðåâ À. Ãðóñòíûé ñîëíå÷íûé ìèð Ñàðîÿíà, Å., 1982, ñ. 142.

[←6]

Նույն տեղում, էջ 141:

[←7]

Սանոյան Ռ., Մեծ բիթլիսցու առեղծվածը, Ե., 2004, էջ 56-57:

[←8]

Սարոյան Վ., նշվ. աշխ., էջ 158:

[←9]

Նույն տեղում, էջ 53:

[←10]

Հովհաննիսյան Հ., Դերասանի արվեստի բնույթը, էսթետիկական քննություն, Ե., 2002, էջ 162-163:

[←11]

Lee Lawrence & Gifford Barry,“Saroyan”, Harper & Row, Publishers, New York, 1984, p. 9.

[←12]

Սարոյան Վ., Ընտիր երկեր, չորս հատորով, հ. 1, Ե., 1986, էջ 9:

[←13]

Սարոյան Վ., Հայկական եռագրություն, Ե., 2008, էջ 126:

[←14]

Սարոյան Վ., Հեծանվորդը Բևերլի Հիլզից, էջ 26:

[←15]

Саноян Р. Загадка великого битлисца, Е., 1998, с. 36.

[←16]

Սանոյան Ռ., նշվ. աշխ., էջ 29:

[←17]

Սարոյան Վ., Պատմվածքներ, հարցազրույցներ, էսսեներ, նամակներ, հուշեր (կազմեց Հրանտ Մաթևոսյանը), Ե., 2010, էջ 218: Սարոյանի այս միտքը գրեթե նույնությամբ հանդիպում ենք նաև Հենրիկ Իբսենի մոտ: Դեռևս 1880 թ. իր նամակներից մեկում նա գրել է. «Այն ամենը, ինչ ես ստեղծել եմ, սերտորեն կապված է այն ամենին, ինչ ես վերապրել եմ, թեև դրանք տեղի չեն ունեցել անձամբ ինձ հետ», տե°ս Игнатов С.И. История западноевропейского театра нового времени, М.-Л., 1940, с. 283: Եվ այս փաստը ևս մեկ անգամ ընդգծում է «Նոր դրամայի» հետ Սարոյանի սերտ առնչությունը:

[←18]

Տե°ս Âîëîøèí Ì. Ëèêè òâîð÷åñòâà, Ë., 1988, ñ. 494:

[←19]

Սանոյան Ռ., նշվ. աշխ., էջ 23:

[←20]

Սարոյան Վ., Հեծանվորդը Բևերլի Հիլզից, էջ 44:

[←21]

Սարգսյան Ն. Ս., Ռուս թատրոնի պատմություն, գիրք 2, Ե., 2010, էջ 74:

[←22]

Նույն տեղում: