26Arakelyan-K.-278-285-11
Author: Неизвестный
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00

ՄԻՍԱՔ ՄԵԾԱՐԵՆՑԸ ԼԵԶՎԻ ՄԱՍԻՆ

ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Կ. Լ.

XX դարասկիզբը գրական արևմտահայերենի համար հետաքրքիր, եռուն, բայց նաև խիստ հակասական շրջան էր։ Համիդյան բռնապետությունը գիտության, արվեստի, լեզվի, գրականության և այլնի զարգացման համար ստեղծել էր ամենաանբարենպաստ պայմանները։ Գրաքննությունը Պոլսում հասել էր բացարձակ անհեթեթության։ Սփյուռքահայ ավագագույն գրողներից մեկը` Լևոն Մեսրոպը, վկայում էր, որ «քրէական յանցանք էր», օրինակ, «Հայաստան» բառը գործածելը։ «Ազգին տեղ հազիւ թոյլատրելի էին «տոհմ», «ցեղ» և «համայնք»։ «Աղբերց արիւն» բոյսի մը գաւառական անունը պատճառ դարձաւ գրողին և տպագրողին բանտարկութեան, թարգմանուելով «եղբօր արիւն» կամ «հայկական ջա՛րդ»… Ասպարէզը մնաց Մ. Պարսամեանի, Հ. Նազարեանի նման «բանաստեղծներու», որոնք եւրոպական խոհանոցին կեղծ-ռոմանթիք, հիւանդագին նորութիւնները կը կապկէին, ոչ մէկ կապ ունենալով հայ ժողովուրդին կեանքին ու հոգեբանութեան հետ, եւ անտաղանդ ու ապիկար գրչակներու, որոնք «հրապարակագրութիւն» կ’ընէին սիւնակներ լեցնելով ջոջ մարդոց յուղարկաւորութեան, հարսանիքին, կնունքին կամ թաղական աղաներու կռիւներուն նկարագրութիւններով»[1]։

Մյուս կողմից, արևմտահայ գրականության կարկառուն ներկայացուցիչները հիմնականում ստեղծագործում էին արտերկրում. նրանց ջանքերի շնորհիվ նաև արևմտահայերենը հասավ իր բարձրությանն իբրև գրական լեզու։

XX դարասկզբի արևմտահայ ականավոր քնարերգու Միսաք Մեծարենցն ապրում ու ստեղծագործում էր Պոլսում, այլ խոսքով` բուն դժոխքում` «տիղմի», գրաքննության, մանր ու մեծ դավադրություններով հագեցած միջավայրում, որի հետ նա պարզապես չէր կարող հակասություններ չունենալ։ Հետաքրքրական է, որ առաջին ընդհարումը այդ միջավայրի ակնառու ներկայացուցիչ, «Մասիս» հանդեսի խմբագիր Ենովք Արմենի հետ պատանի բանաստեղծն ունեցել է հենց լեզվական խնդրի առնչությամբ։

Մեծարենցի անդրանիկ ժողովածուի` «Ծիածանի» տպագրությունն սկսվեց 1907 թ. մարտին։ Ժողովածուն պետք է հրատարակվեր ««Մասիսի» մատենադարան» մատենա–շարով` իբրև առաջին հատոր, սակայն դա տեղի չունեցավ, ինչի մասին «Մասիսը» պարզաբանեց. «Ծանուցած էինք թեև, թե «Մասիսի» մատենադարանին առաջին հատորը պիտի կազմե ան, սակայն տիրոջը հետ գեղարվեստական խնդրի մը մասին անհամաձայնության պատճառով, նախընտրեցինք մատենադարանին չկցել հրատա–րակությունը»[2]։ Այս գեղարվեստական խնդրին հեղինակն անդրադառնում է իր «Քննադատությունը» հոդվածում` գրելով. «Տեսնենք նախ թե ի՞նչ կ’ըմբռնե Ենովք Արմեն գեղարվեստ բառով։ Երբ Ենովք Արմենի փափաքով (այն ատեն երևի մոլար կապկող մը չէի) հոժարեցա «Մասիսի մատենադարանին մեջ հրատարակել Ծիածանը` այս վեր-ջինին կցվելու համար ազդ մը խմբագրեց «Մասիս»‑ի խմբագիրը. այս ազդեն մաս մը կ’արտագրեմ, իբրև նմույշ հեղինակին լեզվական գեղարվեստին.

...Հիմնած ենք «Մասիսի» Մատենադարանը», որուն լույս կ’ընծայենք Առաջին հատորը, Ծիածան, իբր սկզբնավորություն Մատենադարանի շարքին։

Ես չկրցա հանդուրժել այս ճռզած հայերենով ազդին` զոր Ենովք Արմեն կ’ուզեր անպատճառ զետեղել գրքին ճակատը, հառաջաբանեն իսկ առաջ։ Որուն լույս կ’ընծայենք առաջին հատորը (dont nous publions le prémier volume), ահա՛վասիկ, ո՛ւր պետք է փնտռել մոլար կապկությունը. հայերեն մը` որ իսկենիսկ ֆրանսերենին վրա ձևված ըլլա»[3]։

Այս «լեզվագեղարվեստական» խնդիրը միակը չէր, որին անդրադարձել կամ ստիպված է եղել անդրադառնալ Միսաք Մեծարենցը։ Ժամանակի «քննադատները» երբեմն-երբեմն մեղադրում էին Մեծարենցին զանազան, այդ թվում՝ լեզվական «զանցանքների» համար, որոնց ի պատասխան բանաստեղծը հանդես եկավ իր մի քանի` «Ինքնադատության փորձ մը «Ծիածան»‑ին առիթով», «Քննադատությունը», «Հետամնաց բարեկենդան», «Աղեղ ու կապարճ», հոդվածներով` ի հայտ բերելով ոչ միայն տաղանդավոր գեղագետի, քննադատի, այլև լեզվամտածողի ունակություններ։

Նույն Ենովք Արմենը, որ «Գրական նոր հոսանքի փորձ մը» հոդվածում Մեծարենցին համարում էր «մոլար կապկող» կամ սիմվոլիզմի «ջերմեռանդորեն ուխտադիր ռահ–վիրա», «մոլեռանդ առաքելության» դերն ստանձնող[4] և այլն, ուներ իր «լեզվափիլիսո–փայությունը», ինչի մասին Մեծարենցն ակնարկում է «Հետամնաց բարեկենդան» հոդ–վածում. «Ի՞նչ են այն խոշոր բառերը` (ռահվիրա, ռահահորդ, առաջավորդ, առաքյալ) զորս անունիս կցելու տխրահռչակ պատիվը կ’ընեն. չէ՛, ես լեզվական առաքելության փառատենչիկ ցանկացողներուն կը թողում այդ բոլոր լպրծուն տիտղոսները» (276)։ Խոսքը «Մասիսի» խմբագրի՝ «Կինը» պատմվածքների ժողովածուի մասին է, որ լույս է տեսել Պոլսում 1906‑ին։ Ենովք Արմենը զետեղել էր մի պատմվածք՝ «Գեշ կաթ» վերնագրով, որի տողատակի ծանոթագրության մեջ նշել էր. «Աս պատմւածքը` լեզւական փորձի մը համար՝ հրատարակւած է լեզւական ուղղութիւնով մը՝ որը հեղինակը կը դաւանի թէ` պիտի ըլլա Ապագա Աշխարհաբարը։ Կը զգա թէ` աս փորձին մէջը` ներդաշնակութիւնը, ականջի վարժութիւնը, ձայներու երաժշտականութիւնը՝ զոհւած են լեզւական նրբախոյզ խստութիւնով կանոնականութիւնի մը...»[5]։

Ստորև մեջբերում ենք մի նախադասություն այդ պատմվածքից՝ հայցելով ընթերցողի ներողամտությունը. «Աչքէ ձգւած, բաղդին հարւածովը բիրտօրէն լքւած տարաբաղդ որբ մըն էր ինք, որ մայրին մեռնելէն ետքը, եկած է ապաստանիլ ադ անշուք երդիքին տակը, իր թշուառ օրերը անցընելու համար, մանկամարդ կինի մը հետը, որ իր մօրաքոյրն է»[6]։

Մեծարենցը չէր կարող հանդուրժել լեզվական նման զարգացումները, մանավանդ որ հրաշալի գիտեր գրաբարը և պաշտամունքի հասնող սեր էր տածում մեր ոսկեղինիկ լեզվի հանդեպ։ Ժամանակակիցների վկայությամբ՝ «Մեծ նախասիրություն մը ուներ գրաբարին համար, զայն դավանելով լեզվի գեղեցկագիտության անսպառ աղբյուր մը և Նարեկին հետ կկարդար գրաբար Աստվածաշունչը, որոնք թերևս իր կրոնական զգացումներուն ալ կը խոսեին։ Չէր անտեսեր գավառական բարբառը։ Նոթատետրի մը մեջ ընդօրինակած էր ժողովրդական երգեր»[7]։

Գրաբարի, նաև աշխարհաբարի հանդեպ իր վերաբերմունքի, մայրենիի վաղվա օրվա մասին պատկերացումների ու տեսլականի, ինչպես նաև գրականության անդաս–տանում լեզուն աղավաղողների գործած մեծ վնասարարությունների առնչությամբ Մեծարենցը գրել է, որ Ենովք Արմենը, ինչպես և շատ ուրիշեր, լեզվի հանդեպ մտահոգություն չունեն և արհամարհում են գրաբարը, սակայն նկատելի է, որ աշխարհաբ արը դեռևս «ինքնուրույն, կազմված նկարագրով» լեզու չէ, և «…մոլար կապկություն է զայն եվրոպական լեզուներու վրա ձևելը. օգտվենք եվրոպական լեզունե-րու նորանոր ու թարմ արտահայտություններեն, բայց չմոռնանք գրաբարին հուռթի շտեմարաններեն օգտվիլ մանավանդ։ Ինչո՞ւ մեր հացը գետին ձգենք ու մուրացիկ` ուրիշին ետևեն վազենք… Կրնա առարկվիլ թե ի՞նչ հարկ կար այս որակներով ա՛յսքան զբաղելու։ Բայց այս պղծագործությունները նվիրագործություն սեպվելու հավակ–նությունը ունին, ու մեղապարտ ու ցասուցիչ ա՛յսքան լռություններե վերջ, պետք էր որ հանուն գրականության և հանուն ցեղին լեզվական արժանապատվության ձայն մը բարձրանար գոնե...» (262)։

Ասվածներից պետք չէ եզրակացնել, թե հեղինակը գրաբարյան ձևերին ու կազմություններին նախապատվություն էր տալիս պատեհ ու անպատեհ առիթներով։ Սրանում կարելի է համոզվել բնագրային մի քանի վկայությունների օգնությամբ։ Առավոտի գաղափարն արտահայտելու համար, օրինակ, Մեծարենցն իր չափածոյում օգտագործել է հետևյալ բառերը` այգ, առտու, արշալույս, արևագալ, վաղորդյան։ Առտուն, որ կիրառվում է սոսկ արևմտահայերենում և պատկանում է բառաշարի չեզոք շերտին, գործածված է 25 անգամ, այգը` 19, արշալույսը` 3։ Արևագալ և վաղորդայն բառերը, որոնք առավելապես գործածական էին գրաբարում և շատ ավելի քիչ` նոր գրական հայերենում, կիրառված են մեկական անգամ, ինչից երևում է, որ հեղինակը նախապատվությունը տալիս է լեզվի տվյալ փուլին հատուկ բառերին։

Սրանում կարող ենք համոզվել՝ կարդալով նաև «Արևագալ» բանաստեղծության տարբերակները։ Ոտանավորի երկրորդ տան առաջին երկատողը նախապես եղել է՝

Կենդանություն կը զգենուն դաշտ ու լեռներք,

Ցնծուն երգերը միշտ կը լսվին գեղջուկին (323)։

Մշակումից հետո դարձել է.

Կենդանություն կը հագնին դաշտ ու լեռներ,

Զվարթ երգերը միշտ կը լսվին գեղջուկին (18)։

Գրաբարի հանդեպ նման մոտեցումը արևմտահայ բանաստեղծների շրջանում եզակի չէր։ Գրեթե նույն ժամանակ նմանատիպ կարծիք էր հայտնում Դանիել Վարուժանը։ Իր «Սիամանթոյի քերթողությունը» հոդվածում, ի թիվս այլոց, անդրա–դառնալով Սիամանթոյի լեզվին՝ Վարուժանը գրում է. «Յարճանյանի աշխարհա-բարը բավական նման է իր անձին, խրոխտ, ճկուն և վայելուչ։ Բարեկեցիկ լեզու մըն է` չըսելու համար հարուստ։ Իր դյուցազները ևս կարծեմ ավելի հզոր պիտի ըլլային, եթե զանոնք քիչ մը ավելի հագվեցներ գրաբարին պղնձի բովեն հանված զենուզարդով, մարտագոռ բառերով, հստակ ասացվածքներով։ Այն ատեն պիտի տեսներ որ նոր բառեր կերտելու ձանձրույթին ալ տեղի պիտի չմնար այլևս»[8]։

Մամուլի էջերում մղվող բանավեճերը չեն շրջանցում Մեծարենցի բառապաշարի և բառընտրության հարցերը։ 1908 թ. մարտին Ժակ Սայապալյանը` առավել հայտնի «Փայլակ» կեղծանվամբ, «Արևելք» հանդեսում հրատարակում է «Նոր տաղեր» ժողո–վածուին նվիրված մի գրախոսական, որում որևէ արժեք չէր տեսնում Մեծարենցի քնարի մեջ, ինչին ի պատասխան բանաստեղծը «Հետամնաց բարեկենդան» հոդվածում գրում է. «Դիտելի է, որ Փայլակի իբրև անճաշակ դատապարտած բառերը` առավելապես նախն-յաց մատենագրության մեջ գործածվածներ են. բառերն` որոնք ամենքն ալ գեղեցկության քվեն չեն ստանար Փայլակի կողմեն, վասն զի «շիք» չեն, «սիրուն» չեն, «moderne» չեն, այլ նախնի մատենագրության մեջ հաճախված, «բրածո՜» բառեր են ...այդ բառերը գործածող նախնի մատենագիրներ` մենե շա՛տ ավելի լավ կ’ըմբռնեին լսելության և առոգանության գեղեցիկը...» (275)։

Նկատենք, որ հայ մատենագիրների կիրառած բառերից փող-փողենէջ-ն օգտագործված է Նարեկացու տաղերում, ճաճան-վուխտ-ը՝ Աստվածաշնչում՝ Եզեկիելի մարգարեության մեջ, լռա-րան-ը՝ Նարեկացու Մատյանում, կղկաթիմ-ը՝ Հովհան Ոսկեբերանի մեկնության մեջ, վարսադիտակ-ը՝ «Ճառընտիրում», զարմանուհի-ն՝ Նարեկացու «Գանձ ի սուրբ եկեղեցւոյ» մեջ, բազմազեղուն-ը և բազմաբեղուն-ը՝ Նարեկացու Մատյանում[9]։

Իր գրախոսականում Փայլակը նշում էր նաև հազվադեպ գործածություն ունեցող բառերի մասին, որոնց իմաստը չէր հասկանում։ Դրանցից է «լուրջ» ածականը` մեկն այն գունանուններից, որոնք առանձին հմայք են հաղորդում Մեծարենցի քնարերգու-թյանը։ Այս բառի ծագման, ստուգաբանության և բացատրության վերաբերյալ բառարա–նագիրներն ունեն տարբեր կարծիքներ։ Նոր Հայկազյան բառարանում կարդում ենք. «Լուրջ-Լուրթ, որպէս բաց կապոյտ... Ասմազուն (այսինքն երկնագոյն), լուրջ շուշան ծաղիկ, որ է կապոյտ շուշանն, սուսամ...»[10]։

Աճառյանը գրում է. «Լուրթ, նոյն է ընդ Լուրջ, նշանակութեան կողմից ընդարձակ զարգացում կրած մի բառ է։ Առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է «պայծառ, բաց, ոչ-մութ, ոչ-խիստ, նուրբ» (օդի, լոյսի, գոյնի և յատկապէս` կապոյտ գոյնի բացութեան համար գործածուած), որից լրթանալ «բացուիլ, մթութիւնը պարզուիլ»»[11]։

Ստեփանոս Մալխասյանցը, բացի վերը նշվածներից, լուրջ գունանվանը հատուկ է համարում նաև «մութ», «սև», «թուխ» իմաստները՝ հավանաբար հենվելով Հին Հայ–կազյան բառարանի տվյալներին[12]։

Գևորգ Ջահուկյանը գրում է. ««Լուրջ, ‑ի, ‑աց, «պարզ, բաց, բաց կապույտ, պայծառ, ուրախ, զվարթ, պայծառամիտ, արթուն, զգոն, սթափ, լուրջ»[13]։

Հեղինակն իր ողջ չափածոյում բառն օգտագործել է երկու անգամ՝ տարբեր իմաստներով։ Մի դեպքում («Այգային» բանաստեղծության մեջ) այն կապույտի հոմանիշ է և մեծապես նպաստել է առավոտի գեղեցկության, զարթոնքի և ցնծության գեղար-վեստական նկարագրությանը.

Աղբյուրին լուրջ ջուրերուն մեջ ճառագայթ մը կ’իյնա շեղ,

Աղբյուրին հարթ քարին վըրա` ձայնն հոտաղին երգեցիկ,

Աղբյուրին զով ծորակին հուպ` համբույրն հովին առտըվան...(106):

Մյուս դեպքում («Անձրև» բանաստեղծության մեջ), այն կիրառված է «լուրջ շուշան» բառակապակցության մեջ` դարձյալ բնության գովերգման, անձրևոտ գիշերվա բերած խաղաղության և բնության ու մարդու անքակտելի միասնության համատեքստում.

Օ՜հ, աս ի՜նչ գրգանք, օ՜հ, աս ի՜նչ անուրջ,

Որ կը տամկանա, գաղտ ու հապըշտապ,

Իմ ծարավահյուծ, իմ որբևայրի

Իրիկուններուս շուշանին վրա լուրջ (99)։

Փայլակի գրախոսականին ի պատասխան Մեծարենցը գրում է. «Հետո կ’ըսե անպատկառ ու անպարկեշտ տգիտությամբ. – «Լուրջ» իբր «անուրջ»‑ին հանգ կ’երթա, բայց շուշանին ածական տալ ուզելնուդ պես, լրջության վերարկուն կը նետե վրայեն ու բարե-կենդանի «մասկարա» կ’ըլլա կարծես... Լուրջ՝ կը նշանակե երկնագույն, իսկ լուրջ շուշան՝ հիրիկ զամբագ, iris»(273-274)։

Բառի այս բացատրությունը, գրեթե նույնությամբ, հետագայում տալիս է «Ժամանա–կակից հայոց լեզվի բացատրական բառարանը»[14]։ Մյուս «վիճահարույց» բառը «ցնծա–պատարն» էր։ Այն Մեծարենցի չափածոյում օգտագործվել է մեկ անգամ դարձյալ հեղինակին հարազատ թեմայի` մարդ-բնություն փոխհարաբերության ու միասնության համատեքստում.

Եվ արև՜ին կըսպասեմ ես ցնծապատար,

Միտքս երազով լեցուն համակ, ձեռքըս ծափո՜վ.

Ունկնդրելու զանգակն անոր պատարագին... (100)

Ու այստեղ ևս «Փայլակ կը կրկնե, միևնույն անպատկառ ու անպարկեշտ տգիտու–թյամբ. - «...Ցնծապատար»‑ը (այսինքն` ցնծպա«տ»ար) «լեղապատառ»‑ին վրա ձևեր ես (այսինքն` լեղապա-«տ»ա-«ռ»‑ին) դերձակի մը պես որ կյանքին մեջ առաջին անգամ «ֆրագ» մը կը շինե ինչ որ «էնթարիի» մը կը նմանի։

Հոս Փայլակ դպրոցականե մը շա՜տ վար կը մնա, դպրոցական մը բառարան նայիլ գիտե, իսկ Փայլակ... իր տգիտությո՜ւնը մինակ։ Ուրեմն նոր եղանակ.-Ցնծապատարին «պատար»‑ը պատարիմ բային արմատն է. պատարիմ կը նշանակե լեցուն ընել, առատացնել, ուրեմն` ցնծապատար` կը նշանակե ցնծությամբ պատարուն, լեցուն, եթե Փայլակ դասառության պետք չունենար` ավելորդ պիտի ըլլար ըսել թե ո՛չ մեկ առնչություն կա ցնծապատարին պատար վերջավորության և լեղապատառին պատ–առին հետ, Ռայով` պատառ` իր պարզագույն նշանակության մեջ, որով լեղապատառ կը նշա-նակե լեղին պատառ պատառ եղած…»(274)։

Նույն «քննադատները», Մեծարենցի անձն ու գործը նշավակելուց զատ, պանծացնում, գովաբանում էին հեղինակների, որոնց անուններն այսօր շատ քչերին են ծանոթ։ Դրանցից մեկը Մերուժան Պարսամյանն էր, որը 1907‑ին տպագրում է իր բանա-ստեղծական ժողովածուն։ Այս փոքրիկ ժողովածուն հրատարակվում է իբրև «Մասիսի» Մատենադարանի առաջին հատոր, Մեծարենցի «Ծիածանի» փոխարեն, և իր «ճռզած հայերենով» հայտնի ազդն էլ Ենովք Արմենը զետեղում է այս գրքի սկզբում։ Բացի դրանից, նա Պարսամյանի բանաստեղծությունները տպագրում է «Մասիս» հանդեսի էջերում, իսկ դրանցից մեկի՝ «Տալիթա, Կո՛ւմի...»‑ի առիթով խմբագրության անունից նշում է. «Պարսամյան, - նոր սերունդի բանաստեղծներուն ամենեն արվեստագետներեն մեկը, որուն քնարը կորովի շեշտը ունի հուզիչ զգայություննե-րու, - իր «Տալիթա, Կո՛ւմի...»‑ով՝ սկզբնավորությունը կ’ընե մասնավոր սեռի մը վրա քերթվածներու շարքի մը, զոր հաջողապես մշակել կարենալու ամեն հավաստիք կը ներշնչե իր առաջին քերթ-վածով իսկ»[15]։

Սակայն յուրաքանչյուր ընթերցողի համար կարող է պարզ լինել, որ խմբագրի գովեստը, մեղմ ասած, իրականությանը չի համապատասխանում, և որ շատ հաճախ Պարսամյանի ոտանավորները պարզունակ արձակից չեն տարբերվում, ինչպես.

Ինչպէս գիտես գեղադէմ կնոջ մը հետ ոսկեհեր

...Ամուսնացած եմ վերջերս, հարուստ է ան ու աղուոր։

Երբոր կինըս կը գովեմ, օ՜հ, հաւատա՛ իրաւ որ,

Անկեղծութեան համար է, եթէ ոչ բնա՛ւ չի վայելեր...[16]

Պարսամյանը նաև փորձեր էր անում Աստվածաշնչում նկարագրված զանազան դեպքեր չափածոյի վերածելու, և դարձյալ Մեծարենցի ձայնը բարձրանում է գեղարվեստական ու լեզվական խեղաթյուրումների դեմ, և «Քննադատությունը» հոդ–վածում նա գրում է. «Պարսամյան նոր սեռ մը փորձած ըլլալ կը կարծե, աստվա–ծաշնչական կարգ մը անցքեր իր կաթոտ զգացումներով մակարդելով։ Ունինք իր վերջին ոտանավորը (Մասիս, թիվ 28-29), «Դալիլա», որ չարափոխումն է Աստվածաշունչին մեծավայելուչ պարզությամբ ու հանդարտ խաղացքով վիպերգության։ Հետաքրքրական պիտի ըլլար բաղդատությունը` ուր երևան պիտի գա գրականեն զատ լեզվական պղծագործությունն ալ` զոր կ’ընե Պարսամյան իր կոշկոռ կապած հայերենով» (259-260)։

Ինչպես կարելի է եզրակացնել այս համառոտ քննությունից, արևմտահայ ականավոր քնարերգու Միսաք Մեծարենցը մայրենի լեզվի հանդեպ դրսևորել է նախանձախնդիր ոգի և անսահման սեր։ Լինելով լեզվի մաքրության ջատագով` միշտ ընդվզել է ժամանակի «նորաձև» հոսանքների դեմ, որոնք փորձում էին հայերենը վե-րաձևել եվրոպական լեզուների ազդեցությամբ, կատարել տեղի-անտեղի փոխա–ռություններ` աղճատելով լեզվի նկարագիրը։ Բանաստեղծը գրաբարը դավանել է իբրև «գեղեցկագիտության անսպառ աղբյուր», և իր բազմաթիվ քերթվածների հմայքն ու գե–ղեցկությունը պայմանավորված են հազվադեպ գործածական, հատկապես գրաբարյան բառերի ու ձևերի առկայությամբ։ Մեծարենցն առանձնացել է խոր լեզվաիմացությամբ, հզոր լեզվամտածողությամբ և նուրբ լեզվազգացողությամբ, որոնք, ավելի ու ավելի ներդաշնակելով ստեղծագործության ձևն ու բովանդակությունը, նրա արվեստը հասցրել են կատարելության։

МИСАК МЕЦАРЕНЦ О ЯЗЫКЕ

АРАКЕЛЯН К. Л.

Резюме

Будучи поборником чистоты языка, Мисак Мецаренц отвергал попытки некоторых “литературных деятелей” обогатить армянский путем неоправданных заимствований из европейских языков, что было чревато искажением родного языка, являющего собой, говоря словами поэта, “неисчерпаемый источник красноречия”. Красота и неповторимость его поэтических образов обусловлена именно использованием пластов родного языка и обращением к лексике грабара (древнеармянского языка).

MISAK METSARENTS ABOUT LANGUAGE

K. ARAKELYAN

Abstract

Being an apologist of pureness of language Misak Metsarents rejected the attempts of some “literary figures”, who turned to reshape the Armenian under the influence of the European languages, which was fraught with serious distortions of mother tongue. Metsarents considered our wonderful Old Armenian as an “inexhaustible source of eloquence”, and the beauty and charm of his many poems are closely connected with the use of rarely meeting, especially Old Armenian words and forms.

Заметки

[←1]

Լեւոն Մեսրոպ, Միսաք Մեծարենցի վերածնունդը (Ծիրանի գոտի, հանդէս, Պոսդոն, 1959, 4, էջ 40‑41)։

[←2]

Մասիս, շաբաթական հանդես, Կ. Պոլիս, 1907, 26, էջ 528։

[←3]

Միսաք Մեծարենց, Երկերի լիակատար ժողովածու, Ե., 1981, էջ 261։ Այսուհետև այս գրքից կատարվող մեջբերումների էջերը կնշվեն բնագրին կից:

[←4]

Մասիս, 1907, 47, էջ 939, 940։

[←5]

Ենովք Արմեն, Կինը, Կ. Պոլիս, 1906, էջ 81։

[←6]

Նույն տեղում, էջ 81-82։

[←7]

Գեղամ Բարսեղյանի հուշերից (Միսաք Մեծարենցը և Դանիել Վարուժանը ժամանակակիցների հուշերում, Ե., 1986, էջ 113)։

[←8]

Դանիել Վարուժան, Երկեր, Ե., 1946, էջ 360-361։

[←9]

Տե°ս Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի, հ. I, Ե., 1979, էջ 904, 1103, 722, 404, 402, հ. II, Ե., 1981, էջ 953, 168, 798:

[←10]

Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի, հ. I, էջ 903:

[←11]

Աճառյան Հ., Հայերեն արմատական բառարան, հ. II, Ե., 1973, էջ 304:

[←12]

Մալխասյանց Ստ., Հայերեն բացատրական բառարան, հ. II, Ե., 1944, էջ 218:

[←13]

Ջահուկյան Գ., Հայերեն աստուգաբանական բառարան, Ե., 2010, էջ 303:

[←14]

Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան, հ. II, Ե., 1972, էջ 458:

[←15]

Մասիս, 1907, 24, էջ 488։

[←16]

Մերուժան Պարսամեան, Պատրանքի ծաղիկներ, Կ. Պոլիս, 1907, էջ 68։