20Gyozalyan-219-228-1-11
Author: Неизвестный
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00

ԿՈՌՈՒՊՑԻԱՆ՝ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ.

ԽՆԴԻՐՆԵՐ ՀՀ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ Վ. Գ.

Ժամանակակից տնտեսագիտության մեջ ինստիտուցիոնալ տեսությունն ամենադինամիկ զարգացող ուղղություններից է: Դա պայմանավորված է առաջին հերթին ինստիտուտների՝ տնտեսական գործընթացների վրա ունեցած ազդեցության վերաարժևորմամբ և տնտեսական զարգացումների համատեքստում դրանց առանցքային դերի ու կարևորության գիտական հիմնավորմամբ: Մասնավորապես, հայտնի տնտեսագետներ Աջեմօղլուն և Ռոբինսոնը որպես տնտեսական աճի հենքային գործոն են դիտարկում քաղաքական և տնտեսական ինստիտուտների արդյունավետ փոխգործակցությունը: Ընդ որում, քաղաքական ինստիտուտների կայացածությունը պայմանավորվում է քաղաքացիների հնարավորության աստիճանով՝ վերահսկելու քաղաքական գործիչներին և նրանց վարքը: Դա, իր հերթին, հասարակության շրջանում ձևավորում է այնպիսի իրավիճակ, որտեղ քաղաքական գործիչների գործունեությունը կա՛մ ծառայում է քաղաքացիների շահերին, կա՛մ հակառակը՝ միտված է իշխանության ընձեռած հնարավորությունները շարունակաբար չարաշահելուն: Առաջին դեպքում ստեղծվում են արդյունավետ և աճ խթանող տնտեսական ինստիտուտներ, երկրորդի պարագայում տեղի է ունենում իշխանական լծակներով օժտված գործիչների անձնական միջոցների կուտակում՝ անխուսափելիորեն հանգեցնելով եկամուտների բևեռացման և անարդյունավետ տնտեսական ինստիտուտների առաջացման: Եվ եթե տնտեսական ինստիտուտները պայմանավորում են երկրի հարուստ կամ աղքատ լինելը, ապա քաղաքական ինստիտուտներից է կախված տնտեսական ինստիտուտների բնույթը[1]:

Ժամանակակից աշխարհում, որպես տնտեսական աճը խոչընդոտող առանցքային գործոն, հանդես է գալիս, այսպես կոչված, “ստվերային իրականությունը”, որը ոչ միայն “երկրորդ տնտեսություն” է, այլև հասարակական լայն ընդգրկունություն ունեցող ինստիտուցիոնալ համակարգ, որի հիմնական բաղկացուցիչներից է կոռուպցիայի ինստիտուտը՝ որպես այլընտրանք օրենքի գերակայությանը:

Կոռուպցիան ինքնին բարդ և բազմավեկտոր երևույթ է, որը զարգանում է ժամանակի մեջ, ունի կոնկրետ պատմական բնույթ և մեծապես կախված ինչպես սոցիալական գործոններից, այնպես էլ երկրի ավանդույթներից ու ազգային գիտակցության ձևավորման առանձնահատկություններից[2]:

Մասնագիտական գրականության մեջ գոյություն ունեն կոռուպցիայի բազմաթիվ սահմանումներ, որոնք հիմնականում որպես այդպիսիք են դիտարկում կաշառակերությունը և պաշտոնեական դիրքի չարաշահումը: ՄԱԿ-ի բնորոշման համաձայն՝ կոռուպցիան պետական իշխանության չարաշահումն է՝ անձնական օգուտներ ստանալու նպատակով[3]:

Եվրամիության փորձագետներն առաջարկում են առավել ընդգրկուն բնորոշում. կոռուպցիան ներառում է կաշառակերությունը և ցանկացած այլ պահվածք, որով պետական, հանրային կամ մասնավոր հատվածում պարտավորություններ ունեցող անձը չարաշահում է իր կարգավիճակից բխող լիազորությունները՝ ոչ իրավաչափ գործողությունների միջոցով նպատակ ունենալով իր կամ այլ անձի համար ապահովել որոշակի օգուտներ[4]:

Իրավական հայեցակետով այն, անշուշտ, դրսևորվում է որպես հակաիրավական գործողություն, որն ուղղակի խոչընդոտում է կառավարման նորմատիվային մոդելի ձևավորմանն ու կայացմանը: Հետևապես, այս համատեքստում պետք է կարևորել ոչ միայն օրենքների ու օրենսդրաիրավական ակտերի ձևական առկայությունը, օրենսդրական գործընթացի որակն ու տեխնիկան, այլև օրենքի և գործնականում դրա կիրառման արդյունքների միջև կապի ձևավորման մեխանիզմները: Այլ կերպ ասած՝ կառավարման նորմատիվ մոդելը կենսունակ կարող է լինել միայն այն դեպքում, երբ գործնականում դառնում է քաղաքականության և կառավարչական գործունեության արդյունավետ իրավական հենք[5]:

Կոռուպցիայի տնտեսագիտական բովանդակությունն ընդհանուր առմամբ հանգում է իշխանական մարմինների կողմից տնտեսավարող սուբյեկտների նկատմամբ խտրականության, որը դրսևորվում է տարբեր (հատկապես՝ հարկային համակարգի) չինովնիկների պաշտոնեական դիրքի չարաշահման հետևանքով: Այս իմաստով կոռուպցիան ստվերի ձևավորման ամենահզոր ազդակն է՝ որպես բիզնեսի յուրատեսակ “հարկ”, որը, սակայն, չի համալրում պետական եկամուտները:

Լայն առումով, կոռուպցիան կարելի է դիտարկել որպես համակարգային երևույթ, որը խոցելի է դարձնում ամբողջ հասարակությունը՝ շղթայական փոխազդեցություններով ներգործելով ոչ միայն քաղաքական ու տնտեսական ոլորտների, այլև մշակութային, կրթական համակարգերի, բարոյական արժեհամակարգի, ազգային մտածողության վրա: Այս իմաստով, կոռուպցիան կարելի է ընկալել որպես հասարակության կենսական նշանակության ոլորտների համակարգային ձևախեղում[6]:

Երկարաժամկետ հատվածում անընդհատ խարխլելով իրավական, քաղաքական, տնտեսական և այլ համակարգերի արդյունավետ կենսագործունեության հիմքերը՝ կոռուպցիան միաժամանակ ինստիտուցիոնալացվում է[7]:

Կոռուպցիայի՝ որպես սոցիալական ինստիտուտի ձևավորման գործընթացը հիմնավորվում է մի շարք հասարակական դրսևորումներով, մասնավորապես.

որոշակի սոցիալական գործառույթների իրականացում, ինչպիսիք են կառավարչական մարմինների հետ փոխհարաբերությունների և հաղորդակցության դյուրացում, կառավարչական որոշումների կայացման արագացում և հեշտացում, բյուրոկրատական տարբեր արգելքների հաղթահարում և այլն,
կոռուպցիոն հարաբերությունների սուբյեկտների առկայություն, որոնց միջև բաշխված են հստակ սոցիալական դերեր (կաշառատու, կաշառակեր, միջնորդ և այլն),
որոշակի խաղի կանոնների և նորմերի առկայություն, որոնք հայտնի են կոռուպցիոն գործունեության կողմերին,
ձևավորված կոնկրետ խոսակցական ձևի (սլենգի) և նշանների (օրինակ՝ ցուցամատի և բութ մատի շոշափումը՝ ի նշան գումար պահանջելու) առկայություն, որոնք բնորոշ են կոռուպցիոն հարաբերություններին,
ձևավորված և շահագրգիռ կողմերին հայտնի “ծառայությունների դրույքաչափերի” առկայություն[8], ինչպես, օրինակ, ճանապարհատրանսպորտային կանոնների խախտման դեպքում վարորդներին հայտնի է ճանապարհային ոստիկանության ծառայողների կողմից սովորաբար ակնկալվող կաշառքի չափը՝ տուգանքը օրինական ճանապարհով չձևակերպելու դիմաց:

Տնտեսական աճի վրա կոռուպցիան իր բացասական ազդեցությունն է ունենում մի շարք ուղղություններով: Դրանցից է պետական կամ հանրային ֆինանսների կառավարման ոլորտը, որտեղ կոռուպցիոն ռիսկերը հիմնականում պայմանավորված են բյուջետային պարբերաշրջանի ընթացքում դրսևորվող այնպիսի համակարգային գործոններով, ինչպիսիք են ներքին վերահսկողության անարդյունավետությունը, գործընթացների ոչ թափանցիկությունը, կառավարիչների շրջանում կառավարչական որակների անբավարար մակարդակը, արտաքին հաշվետվության բացակայությունը և այլն:

Համաշխարհային պրակտիկայում կոռուպցիոն ռիսկերի հետ կապված տնտեսության վրա մեծ ազդեցություն ունեցող մյուս ուղղությունները պետական գնումների և հարկային ու մաքսային ոլորտներն են: Պետական գնումների խոցելիությունը կոռուպցիոն ռիսկերի նկատմամբ հիմնականում պայմանավորված է ոլորտում շրջանառվող միջոցների մեծ ծավալներով և ծախսումների յուրահատուկ կառուցվածքով, որը, ի տարբերություն պետական բյուջեի այլ ծախսային հոդվածների, դրսևորվում է համեմատաբար փոքր քանակի, բայց խոշոր՝ հաճախ միլիոնավոր դոլարների հասնող գործարքների տեսքով, որն էլ դաշտն ավելի գրավիչ է դարձնում հնարավոր կոռումպացված չինովնիկների համար[9]:

Ինչ վերաբերում է հարկային և մաքսային համակարգերին, ապա այստեղ համապատասխան աշխատակիցը կարող է դիմել կոռուպցիոն գործողությունների, եթե նրա ակնկալվող անձնական օգուտները գերազանցում են դրանց բացահայտումից և պատժից սպասվող հնարավոր վնասները: Այսպիսի հավանական օգուտների և վնասների հարաբերակցությունը որոշվում է հարկային վարչարարության և կազմակերպակառավարչական այն միջավայրի առանձնահատկություններով, որտեղ գործում են տվյալ սուբյեկտները[10]:

Տարբեր երկրներում կոռուպցիայի մակարդակի գնահատման համար կիրառվում է, այսպես կոչված, կոռուպցիայի ընկալման համաթիվը[11] (Corruption Perceptions index): 2015 թ. տվյալներով Հայաստանը գնահատված 167 երկրների շարքում 35 միավորով զբաղեցնում է 95-րդ տեղը[12]: Նշենք, որ կոռուպցիայի ընկալման ամենացածր ցուցանիշն ունեն Սկանդինավյան երկրները (առաջին տեղում Դանիան է), որոնց հաջորդում են Նոր Զելանդիան, Նիդերլանդները, Նորվեգիան և Շվեյցարիան: Հարևան Վրաստանը 48 միավորով զբաղեցնում է 52-րդ տեղը, իսկ Ռուսաստանը և Ադրբեջանը 29 միավորով Գայանայի և Սիերա Լեոնեի հետ՝ 119-րդ տեղը:

Կոռուպցիայի համաշխարհային բարոմետրի[13] 2016 թ. Հայաստանում անցկացրած հարցումների[14] արդյունքները ցույց են տալիս, որ կոռուպցիայի մակարդակը կրճատելու ուղղությամբ իշխանությունների ձեռնարկած քայլերը շատ արդյունավետ կամ արդյունավետ է համարում հարցվածների միայն 14%-ը (2013 թ. այն հավասար էր 21%-ի), այն դեպքում, երբ այդ քայլերն անարդյունավետ կամ շատ անարդյունավետ է համարում հարցվածների 65%-ը (2013 թ. 53%-ի փոխարեն)[15]: Հայաստանի պարագայում պատկերն առավել մտահոգիչ է դառնում, երբ դիտարկվում են հարցման այն արդյունքները, որոնք վերաբերում են կոռուպցիայի դեմ պայքարի մեջ մարդկանց ներգրավված լինելու ցանկությանը և այդ պայքարում իրենց դերի ընկալմանը: Մասնավորապես, հարցվածների 63%-ը կարծում է (2013 թ. այդ տոկոսը նույնն էր), որ շարքային քաղաքացու ներգրավումը կոռուպցիայի դեմ պայքարում ոչինչ չի փոխի: Հայաստանցի հարցվողների 67%-ը (2013 թ. այն դարձյալ 67% էր) չի բարձրաձայնի կոռուպցիոն դեպքերի մասին, եթե դրանց առնչվի կամ վկա լինի: Այս ցուցանիշով Հայաստանը տարածաշրջանի 42 երկրների մեջ վերջին տեղում է: Ընդ որում, հաճախ որպես պատճառ բերվում է վախը հնարավոր հետևանքներից (41%):

Կոռուպցիայի համաշխարհային բարոմետրի հարցումները ցույց են տալիս ՀՀ հասարակական կյանքի տարբեր ոլորտների կո-ռումպացվա-ծության ընկալման պատկերը (գծ. 1): Գծապատկերի տվյալները վկայում են, որ հանրության շրջանում կոռումպացվածության առումով ամենա-անվստահելի ոլորտը դատական համակարգն է (69%), որին հաջորդում են հանրային ծառայությունները (68%), ոստիկանությունը (66%) և առողջա-պահությունը (66%):

Գծապատկեր 1

Կոռումպացվածության ընկալումը հանրության շրջանում՝ ըստ ոլորտների

Ուշագրավ և մտահոգիչ է հատկապես այն հանգամանքը, որ հասա-րակության շրջանում որպես կոռումպացված կամ կոռուպցիոն վտանգ պարունակող են ընկալվում գրեթե բոլոր համակարգաստեղծ ոլորտները, որոնց արդյունավետությամբ են պայմանավորված թե՛ քաղաքական, սոցիալական ու տնտեսական համակարգերի զարգացումը, թե՛ մարդկային կապիտալի որակն ու մրցունակությունը: Հետևապես, կարող ենք փաստել, որ խնդիրը համակարգային է, և դրա լուծումները ևս պահանջում են համակարգային և բազմավեկտոր մոտեցում: Այս համատեքստում ամենա-կարևոր քայլերից մեկը, անշուշտ, հանրային վստահության բարձրացումն է, որն էապես կարևորվում է ՀՀ հակակոռուպցիոն ռազմավարության[16] շրջանակում, որտեղ որպես խնդրի լուծման միջոցներ են դիտարկվում, մասնավորապես, օրենսդրական բարեփոխումները[17] և տեղեկատվության տրամադրման համակարգի կատարելագործումը:

Ընդունելով, որ ՀՀ տնտեսությունում ևս կոռուպցիան ինստիտուցիո-նալացված համակարգ է՝ կոռուպցիոն հարաբերությունների համապա-տասխան կողմերի առկայությամբ և ձևավորված առանձնահատկու-թյուններով, կարծում ենք՝ համակարգային մոտեցման շրջանակում կո-ռուպցիայի կանխարգելմանն ու դրա բացասական հետևանքների վերացմանն ուղղված քաղաքականությունը ևս առաջին հերթին պետք է իրականացնել ինստիտուցիոնալ մեխանիզմների միջոցով:

ՀՀ-ում հակակոռուպցիոն քաղաքականությունն իրականացվում է կան-խարգելիչ ինստիտուցիոնալ մոդելի շրջանակում՝ հետևյալ կառուցված-քով[18].

- կոռուպցիայի դեմ պայքարի խորհուրդ՝ որպես հակակոռուպցիոն ռազմավարության համակարգող, ոլորտային ծրագրերի իրականացման նկատմամբ հսկողություն ապահովող մարմին,

- փորձագիտական հանձնախումբ,

- առանձին ոլորտներում հակակոռուպցիոն քաղաքականություն իրակա-նացնող պատասխանատու մարմիններ (նախարարություններ, կառավարու-թյանն առընթեր պետական մարմիններ):

Այդուհանդերձ, նշենք, որ որոշ հետազոտություններ փաստում են, որ թեև կիսաինքնավար կառույցների ստեղծումը լայն դաշտ է բացում կո–ռուպցիայի դեմ պայքարի համար, այդուամենայնիվ, դեռևս բավարար չէ տեսանելի արդյունքներ ապահովելու համար[19]:

Տարբեր հակակոռուպցիոն մարմինների ստեղծումը կարող է արդա–րացված լինել, եթե դրանք զուգահեռաբար ապահովվեն այնպիսի պայման–ներով, ինչպիսիք են այդ կառուցվածքների համալրումը մասնագիտական համապատասխան բարձր որակներ ունեցող կադրերով (առաջին հերթին՝ ղեկավար օղակում), աշխատանքային գործընթացների օպտիմալացումը՝ համապատասխան տեղեկատվական տեխնոլոգիաների միջոցով, վերա–հսկողության և մոնիտորինգի արդյունավետ մեխանիզմների ներդրումը, գործունեության հաշվետվությունը և թափանցիկությունը[20]:

Կոռուպցիայի՝ որպես ինստիտուտի ձևավորմանն ու արմատավոր–մանը նպաստում է նաև դրա հետևանքով ստացված անօրինական միջոցների օգտագործման, այլ կերպ ասած՝ փողերի լվացման[21] հնարա–վորությունը, որը միաժամանակ և՛ կոռուպցիոն երևույթների դրսևորման նախապայման է, և՛ հետևանք:

ՀՀ-ում, չնայած փողերի լվացման և ահաբեկչության դեմ պայքարի մասին օրենքի[22] առկայությանը, այս հիմնախնդրի պարագայում ևս պատ–կերը մտահոգիչ է: Global Financial Integrity կազմակերպության հրապա–րակած «Զարգացող երկրներից ոչ օրինական ֆինանսական հոսքեր 2002-2011» զեկույցում Հայաստանը 144 երկրների շարքում 71-րդն էր՝ 10 տարվա ընթացքում անօրինական փողերի արտահոսքի 6 մլրդ 229 մլն ԱՄՆ դոլարի ծավալով: Ուշագրավ է, որ 2002-ից ի վեր Հայաստանից անօրինական փողերի արտահոսքը աստիճանաբար է ավելացել, իսկ 2007 և 2008 թթ. գրանցվել է կտրուկ աճ՝ կազմելով համապատասխանաբար 806 մլն և 1 մլրդ 124 մլն դրամ: 2011 թ. անօրինական փողերի արտահոսքը ՀՀ-ից կազմել է 1 մլրդ 163 մլն դրամ[23]:

Հայաստանում փողերի լվացման դեմ պայքարի համակարգի գործու–նեությունը մեկնարկել է դրա քրեականացմամբ՝ 2003 թ.: Դրանից հետո Կենտրոնական բանկի խորհրդի որոշման հիման վրա ներդրվել է բանկերի կողմից կասկածելի գործարքների վերաբերյալ Կենտրոնական բանկին տեղեկացնելու ինստիտուտը:  Միաժամանակ նշենք նաև, որ, չնայած ան–օրինական գումարների արտահոսքի մտահոգիչ տեմպերին և դրա դեմ պայքարի ինստիտուցիոնալ մեխանիզմների առկայությանը, 2012 թ. դրու–թյամբ փողերի լվացման քրեականացումից ի վեր ապօրինի կամ հանցավոր ճանապարհով ստացված եկամուտների օրինականացման համար ՀՀ-ում դատապարտվել է 12 քր. գործով 14 անձ[24]:

Հետևապես, կոռուպցիայի և փողերի լվացման դեմ պայքարի ինստի-տուցիոնալ մեխանիզմների ներդրումը կարող է արդյունավետ լինել միայն այն դեպքում, եթե դրանց գործունեության վերջնարդյունքներից ստացված սոցիալական էֆեկտը միջնաժամկետ և երկարաժամկետ հատվածում լինի տեսանելի: Դրան կարող է նպաստել փողերի լվացման դեմ պայքարի հա–մաշխարհային փորձի ուսումնասիրության և վերլուծության հիման վրա կատարված հետազոտությունների շնորհիվ վերհանված ոլորտային ցուցիչների[25] կիրառությունը, որոնք կարող են արժեքավոր լինել փողերի լվացման հնարավոր ձևերի գնահատման գործում:

Ամփոփելով նշենք, որ կոռուպցիան, արմատավորվելով հասա-րակական կյանքի տարբեր ոլորտներում, աստիճանաբար վերածվում է սոցիալական ինստիտուտի՝ կոռուպցիոն հարաբերությունների գործա-ռույթներով, դրանց հայտնի “խաղի կանոններով”, ծառայությունների “դրույքաչափերով”: ՀՀ-ում ևս կոռուպցիան ինստիտուցիոնալացված է՝ դառնալով լրջագույն խոչընդոտ տնտեսության զարգացման և ստվերայ–նության հաղթահարման համար: Կոռուպցիայի և դրա՝ միաժամանակ և՛ պատճառ, և՛ հետևանք հանդիսացող՝ փողերի լվացման դեմ պայքարի համատեքստում կարևորվում է տարբեր ինստիտուցիոնալ մեխանիզմների ներդրումը: Սակայն նույնքան կարևոր է նաև տվյալ ինստիտուտների հաշվետու լինելու և թափանցիկության ապահովումը, դրանց գործունե–ության վերջնարդյունքների (կոռուպցիոն դրսևորումների կրճատման ցուցանիշների) մշտական մոնիտորինգը և վերահսկելիությունը քաղաքա–ցիական հասարակության կողմից, որն իր հերթին կհանգեցնի տարբեր ոլորտներում կառավարչական մարմինների նկատմամբ հասարակական վստահության բարձրացմանը:

КОРРУПЦИЯ КАК СОЦИАЛЬНЫЙ ИНСТИТУТ: ЗАДАЧИ ЭКОНОМИКИ РА

ГЁЗАЛЯН В. Г.

Резюме

В современном обществе, включая армянское, коррупция является социальным институтом, элементом системы управления. Об институционализации коррупции свидетельствуют:

- выполнение ею ряда социальных функций–упрощение административных связей, ускорение и упрощение принятия управленческих решений и т.д.;

- наличие вполне определенных субъектов коррупционных взаимоотношений, распределение социальных ролей (взяткодатель, взяткополучатель, посредник);

-наличие определенных правил игры, норм, известных субъектам коррупцион–ной деятельности;

-сложившийся сленг и символика;

-установившаяся и известная заинтересованным лицам такса услуг и т.д.

В экономике РА основными проблемами, обусловленными коррупцией, являются тенизация экономики, отсутствие общественного доверия к управлен–ческим системам в основных сферах политической и социально-экономической деятельности, отмывание денег и т.д. Для противодействия коррупции в первую очередь необходимо задействовать эффективно функционирующие институцио–нальные механизмы.

CORRUPTION – AS A SOCIAL INSTITUTE. THE . PROBLEMS IN ECONOMY OF RA

V. GYOZALYAN

Abstract

In the modern society, including the Armenian one, corruption is a social institute, an element of the governance system. The evidence of institutionalization of Corruption are the following facts:

- Corruption performs a number of functions, such as the simplification of administrative relations, the speeding-up of management decision making process and so on.

- There are definite parties of corruption relations, which have their social roles, such as the bribe giver, the grafter and the intermediary.

- There are definite rules of the game, norms, which are known for the parties of the corruption activity.

- There are well-established slang and symbolism in the corruption relations.

- There are established rates for the corruption services, which are known for the persons concerned.

In the Armenian economy the main problems related to corruption are the shadow economy, the absence of public confidence in public management systems in the main fields of political and social-economic activities, money laundering and so on. For the counteraction of corruption, such as a social institute, the government first of all must introduce effective-functioning institutional mechanisms in the economy.

Заметки

[←1]

Acemoglu D., Robinson J.A. Why Nations Fail. The Origins of Power, Prosperity and Poverty, New York, 2012, p. 43.

[←2]

Качкина Т.Б., Качкин А.В. Коррупция и основные элементы стратегии противодействия ей: учебное пособие, Ульяновск, 2010, с. 14.

[←3]

Справочный документ о международной борьбе с коррупцией, подготовленный Секретариатом ООН. А/CONF. 169/14. 1995. 13 Apr. – www.un.org.

[←4]

Шевец Е.В. Некоторые аспекты международно-правового сотрудничества государств-членов Совета Европы в области борьбы с коррупцией (Журнал российского права, 2000, № 7, с. 67).

[←5]

Противодействие коррупции: учебник и практикум, под общ. ред. Е. В. Охотского, М., 2015, с. 18.

[←6]

Качкин А.В. Коррупция в современной России. Десять лет социологических наблюдений, М., 2003, с. 196.

[←7]

Ինստիտուցիոնալացումը երկարաժամկետ և կայուն սոցիալական փորձի կայացման գործընթաց է, որը տեղի է ունենում սոցիալական նորմերի ազդեցության ներքո՝ որպես ինստիտուտների ձևավորման արդյունք:

[←8]

Гилинский Я.И. Коррупция: теория, российская реальность, социальный контроль (Криминология: вчера, сегодня, завтра. Труды Санкт-Петербургского криминологического клуба, 2003, № 1, с. 238-255).

[←9]

Որպես կանոն՝ պետական ծախսումներին բաժին է ընկնում երկրի ՀՆԱ-ի 10-20%-ը: Օրինակ՝ Եվրամիությունում 2002 թ. տվյալներով պետական ծախսումների համախառն ծավալը (ապրանքների և ծառայությունների ձեռքբերում, հասարակական նշանակության խոշոր նախագծերի իրականացում) կազմել է 1.5 տրիլիոն եվրո կամ Եվրամիության ՀՆԱ-ի մոտ 16 %-ը (տե՛ս http://ec.europa.eu/ internal_market/ publicprocurement/ index_en.htm.):

[←10]

Huther Jeff, and Anwar Shah. 2000. «Anti-Corruption Policies and Programs: A Framework for Evaluation» Policy Review Working Paper 2501, World Bank, Washington, DC (December).

[←11]

Համաթիվը հաշվարկվում է Transparency International (ԹԻ) միջազգային կազմակերպության կողմից՝ հիմք ընդունելով տարբեր երկրներում համապատասխան փորձագետների շրջանում և բիզնես շրջանակներում անցկացվող հարցումների արդյունքները: Ըստ այդմ՝ երկրները գնահատվում են 0-100 բալային համակարգով, որտեղ 0-ն ցույց է տալիս կոռուպցիայի ընկալման ամենաբարձր մակարդակը:

[←12]

Տե՛ս https://transparency.am/storage/CPI2015_table_am.pdf :

[←13]

Կոռուպցիայի համաշխարհային բարոմետրը (ԿՀԲ) ևս կազմվում է Transparency International միջազգային կազմակերպության հարցումների հիման վրա: Ի տարբե-րություն կոռուպցիայի ընկալման համաթվի, որը գնահատում է տարբեր երկրների հանրային ոլորտներում կոռուպցիայի մակարդակի փորձագիտական ընկալումները, այս դեպքում հարցումներն անցկացվում են հանրության շրջանում, և ուշադրության կենտրոնում են կոռուպցիայի նկատմամբ բնակչության վերաբերմունքը և կոռուպցիոն երևույթների հետ շփման նրանց փորձը:

[←14]

ԹԻ պատվերով 2015 թ. դեկտեմբերի 28-ից մինչև 2016 թ. մայիսի 2-ն ընկած ժամանակահատվածում Հայաստանում TNS հետազոտական կազմակերպության կողմից անցկացվել է ԿՀԲ-ի 2016 թ. հարցումը: Հարցման ընտրանքը կազմել է 1,527 անձ (18 տարեկանից բարձր տարիքի բնակիչ), և հարցման մեթոդ էր ընտրվել դեմ առ դեմ հարցազրույցը: Հայաստանը ԿՀԲ-ի հարցման մեջ ընդգրկվում է չորրորդ անգամ անընդմեջ (նախորդ հարցումները, որոնցում Հայաստանը կար, անցկացվել էին 2009, 2010 և 2013 թթ.):

[←15]

Տե՛ս http://transparency.am/hy/gcb

[←16]

Տե՛ս Հայաստանի Հանրապետության հակակոռուպցիոն ռազմավարություն, Հավելված ՀՀ կառավարության 2015 թ. սեպտեմբերի 25-ի N 1141-Ն որոշման:

[←17]

Մասնավորապես՝ առաջարկվում է օրենքով սահմանել, որ կոռուպցիոն հան-ցագործությունների վերաբերյալ հաղորդում ներկայացնող անձինք հավասարապես օգտվում են տուժողների, վկաների և փորձագետների համար քրեադատավարական օրենսդրությամբ սահմանված միջոցներից, ՀՀ քրեական օրենսգրքում առանձին հոդվածով պատասխանատվություն նախատեսել հանցագործության վերաբերյալ հաղորդում տվող անձի կամ նրա հետ փոխկապակցված անձանց գույքին կամ առողջությանը վնաս պատճառելու կամ այդպիսի սպառնալիքի համար, ինչպես նաև հանցագործության վերաբերյալ հաղորդում տվող անձի՝ իրավապահ մարմնի ներկայացուցչի կողմից ոչ իրավաչափ գաղտնազերծման համար:

[←18]

Հայեցակարգ հանրային կառավարման համակարգում կոռուպցիայի դեմ պայքարի, Հավելված ՀՀ կառավարության 2014 թ. ապրիլի 10-ի նիստի N 14 արձանագրային որոշման, էջ 18:

[←19]

The Many Faces of Corruption, Tracking Vulnerabilities at the Sector Level, Edited by J. Edgardo Campos, Sanjay Pradhan, The World Bank, Washington, 2007, p. 437.

[←20]

Di John, Jonathan. 2006. «The Political Economy of Taxation and Tax Reform in Developing Countries» UNU-WIDER Research Paper 2006/74. United Nations University - World Institute for Development Economics Research (July), http://www. wider.unu.edu/publications/-publications.htm.

[←21]

Փողերի լվացումը անօրինական եկամուտների այնպիսի ձևափոխում է, որը հնարավորություն է տալիս դրանցից օգտվելու ինչպես օրինական ճանապարհով գոյացած միջոցներից (տե՛ս The Many Faces of Corruption, Tracking Vulnerabilities at the Sector Level, edited by J. Edgardo Campos, Sanjay Pradhan, The World Bank, 2007, p. 493):

[←22]

Տե՛ս ՀՀ օրենքը փողերի լվացման և ահաբեկչության ֆինանսավորման դեմ պայքարի մասին՝ ընդունված 2008 թ. մայիսի 26-ին:

[←23]

Տե՛ս http://168.am/2013/12/27/314556.html

[←24]

Տե՛ս http://www.armworld.am/detail.php?paperid=4227&pageid=130322&lang =_arm

[←25]

The Many Faces of Corruption, p. 518-521.