1Stepanyan-Kh.-14-25-11
Author: Неизвестный
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐԱՊՈԼԻ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐԸ ՍՓՅՈՒՌՔԱՀԱՅ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ- ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄՏՔԻ ԳՆԱՀԱՏՄԱՄԲ (1920-1930-ԱԿԱՆ ԹԹ.)

ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ Խ. Ռ.

1920 թ. դեկտեմբերի 2-ին Երևանի համաձայնագրի ստորագրումից և իշխանությունը բոլշևիկներին փոխանցելուց մի քանի ժամ անց Ալեքսանդրապոլում (դեկտեմբերի լույս 3-ի գիշերը, ժամը 2-ին) թուրքական բանակի արևելյան ռազմաճակատի հրամանատար Քյազիմ Կարաբեքիրի հետ բանակցող Հայաստանի Հանրապետության պատվի-րակությունը Ալեքսանդր Խատիսյանի գլխավորությամբ ստորագրեց Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը (դաշնագիրը)[1] (այսուհետև` ԱՊ): Չնայած հայկական պատվիրա-կությունն ակնկալում էր Թուրքիայի զավթած տարածքներից որոշակի զիջումներ, սակայն Կարաբեքիրը ներկայացրեց Հայաստանի համար շատ ծանր պայմաններ` վերջնագրի տեսքով: Հայկական կողմը ստիպված էր այդ պայմաններն ընդունել որպես պայմանագրի հիմք:

ԱՊ-ի համաձայն, Հայաստանի Հանրապետությունը հրաժարվում էր Սևրի պայմանագրից, Հայաստանի և Թուրքիայի սահման-ներն անցնելու էին Արփաչայ և Արաքս գետերով, Հայաստանն ունենալու էր սահմանափակ թվով զորք, որը պետք է գտնվեր Թուրքիայի վերահսկողության ներքո, թուրքերը Ալեքսանդրապո-լից պետք է հեռանային պայմանագրի մյուս բոլոր կետերը լուծելուց հետո[2]: ԱՊ-ի` Հայաստանի համար նվաստացուցիչ լինելու հանգամանքը երևում է ոչ միայն դրանում նշվող ծանր պայմաններից. ԱՊ-ի բնագիրը կազմված և ստորագրված էր միայն թուրքերեն և ֆրանսերեն լեզուներով: Թուրքերն այնպիսի ստորացու ցիչ պայմանների մեջ էին դրել Հայաստանի պատվիրակությանը, որ նա հրաժարվեր ստորագրել պայմանագրի հայերեն, օրինական ուժ ունեցող տեքստը. այս երևույթը դժվար թե իր նախադեպն ունենա դիվանագիտության պատմության մեջ[3]: Հայ պաշտոնական պատմագրությունը գտնում է, որ Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրն անօրինական էր, միջազգային իրավունքի տեսակետից որևէ նշանակություն չուներ, քանի որ այն ստորագրել էր մինչ

այդ`դեկտեմբերի 2-ի Երևանի համաձայնագրով հրաժարական տված կառավարության պատվիրակությունը[4], մանավանդ որ նոր կառավարությունը նախորդի պարտա-վորությունները չէր ստանձնում:

ԱՊ-ն լայն և տարատեսակ քննարկման արժանացավ սփյուռքահայ հասարակական-քաղաքական մտքի կողմից: Հիմնական հարցադրումն այն էր, թե ինչո՞ւ Ա. Խատիսյանը ստորագրեց այդ նվաստացուցիչ պայմանագիրը, եթե նրան բանակցությունների լիազո-րած կառավարությունն արդեն հրաժարական էր տվել:

Ա. Խատիսյանը՝ Ալեքսանդրապոլի բանակցություններում հայկական պատվիրա-կության ղեկավարը, իր հուշերում գրում է, որ դեկտեմբերի 1-ի առավոտյան ժամը 11-ին բանակցությունների երրորդ ընդհանուր նիստի ժամանակ «թուրքերը վերջնագրի ձեւով ներկայացուցին իրենց արդէն պատրաստուած դաշնագիրը` պահան-ջելով անվերապահօրէն ընդունել զայն, հակառակ պարագային կը սպառնային, որ թիւրքական զօրքերը անմիջապէս նորէն պիտի շարժուին Երեւանի վրայ»[5]: Փաստորեն, Ա. Խատիսյանը այս ծանր պայմանագիրը ստորագրելու հիմնական պատճառ է համարում թուրքերի կողմից Երևանի վրա հարձակվելու սպառնալիքը:

Դեկտեմբերի 1-ին՝ ժամը չորսն անց կեսին, Ա. Խատիսյանը թուրքերի ներկայացրած վերջնագրի մասին տեղեկացնում է վարչապետ Սիմոն Վրացյանին և ակնկալում շտապ պատասխան: Ս. Վրացյանը հայտնում է, որ բոլշևիկյան զորքն առանց դիմադրության մտել է Քարվանսարա (Իջևան) և Դիլիջան, «կազմւում է կոալիսիոն կառավարութիւն բոլշեւիկների հետ` մասնակցութեամբ Դրօի եւ Տէրտէրեանի՝ Դաշնակցութեան կողմից: Թուրքերի պայմանները ստիպուած ենք ընդունել: Դուք լիազօրուած եք ստորագրել դաշինքը»[6]: Ըստ էության, մի կողմից, Ս. Վրացյանն Ա. Խատիսյանին տեղեկացնում է, որ իր կառավարությունը հրաժարական է տալիս, մյուս կողմից, «շարունակում է լիազորել» հաշտություն կնքելու թուրքերի հետ: Մեր կարծիքով, այս երկվությունը բխում էր իրադրության զարգացման անկանխատեսելի լինելուց: Հատկապես հայկական կողմը չէր կարողանում կամ չէր ուզում տեսնել քաղաքական իրավիճակի կտրուկ փոփոխությունը:

Դեկտեմբերի 2-ի առավոտյան Ա. Խատիսյանը տեղեկանում է, որ Քարվանսարայից բոլշևիկյան բանակի հրամանատարը «Ռուսական պրոլետարիատից թուրքական պրոլետարիատին» վերտառությամբ ողջույնի հեռագիր է հղել Ք. Կարաբեքիրին[7]: Պատասխան հեռագրում վերջինս շնորհավորում է և հայտնում իր ուրախությունը, որ «հայ պրոլետարիատը վերջապես կապիտալիստական լծից ազատվեց»[8]: Ըստ էության, դեկտեմբերի 2-ի առավոտյան Խորհրդային Ռուսաստանի դաշնակից Թուրքիայի

զորահրամանատարը քաջատեղյակ էր Հայաստանի խորհրդայնացմանն առնչվող ամենաթարմ իրադարձություններին: Սակայն նա ինքն է նաև շտապեցնում Ա. Խատիսյանին ստորագրել պայմանագիրը: Իրականում Թուրքիան ամեն կերպ ջանում էր պատերազմում պարտված Հայաստանի հին կառավարության հետ շուտափույթ հաշտություն կնքել, որպեսզի արդեն խորհրդայնացող Հայաստանի նոր իշխանու-թյուններին կանգնեցներ փաստի առաջ[9]:

Դեկտեմբերի 2-ին՝ ժամը 6-ին, Ա. Խատիսյանին հեռագրաթելի մոտ է հրավիրում Դրոն, որն արդեն ստանձնել էր Կարմիր բանակի հրամանատարությունը, և ասում. «Յեղափոխական կառավարութեան անունից յայտնում եմ ձեզ, որ դուք ազատ եք ստորագրել դաշնագիրը կամ ոչ»: Խատիսյանը խնդրում է պարզորոշ հրահանգ տալ: Դրոն պատասխանում է. «Գործեցեք համաձայն ձեր հասկացողութեան, ես խոսում եմ իմ եւ ընկեր Սիլինի անունից»[10]: Այստեղ անհասկանալի է նաև Դրոյի դիրքորոշումը: Հավանաբար, նա վստահ է եղել, որ պայմանագրի ստորագրելը կամ չստորագրելը որևէ նշանակություն չէր կարող ունենալ դեպքերի հետագա զարգացման համար: Դրոյի, Ս. Վրացյանի և Ա. Խատիսյանի այս հեռագրազրույցի վերաբերյալ սփյուռքահայ հետազոտող Թորգոմ Վեհապետյանը գրում է. «Որեւէ մէկը չ՛ուզէր պատասխանա-տուութիւն ստանձնել Դաշնագիրը ստորագրելու համար»[11]: Իսկ բոլշևիկ գործիչ Ա. Կարինյանն էլ համոզված է, որ Ալեքսանդրա-պոլի հայկական պատվիրակությունը և Դրոն «կանգնած էին տա-պալված դաշնակցական կառավարության հիմնական ելակետի դիրքերի վրա»[12]: Պատմաբան Լեոն գտնում է, որ Դրոն պետք է պնդեր պատվիրակության լիազորությունները դադարեցնել և ոչ թե հորդորեր ստորագրել պայմանագիրը[13]: Հակված ենք կարծելու, որ Հայաստանի քաղաքական ղեկավարությունն ընտրել էր դեպքերի հետևից գնալու մարտավարությունը, որն այնքան էլ արդարացված չէր:

Այս իրավիճակում Ա. Խատիսյանը պատասխանատվությունը մենակ իր վրա չվերցնելու, ինչպես նաև համընդհանուր որոշում կայացնելու մտադրությամբ խորհրդակցություն է հրավիրում պատվիրակության բոլոր անդամների մասնակ-ցությամբ և նրանց առաջարկում արտահայտել իրենց տեսակետները: Պատվիրա-կությունը միաձայն որոշում է ստորագրել պայմանագիրը[14]: Այսպիսով, Խատիսյանը ցույց է տալիս, որ ԱՊ-ն ստորագրելիս ինքնուրույն և միանձնյա ոչինչ չի արել. կա՛մ

հետևել է Երևանից տրվող ցուցումներին, կա՛մ խորհրդակցել ամբողջ պատվիրա-կության հետ:

Ա. Խատիսյանը վերադառնում է Երևան, և դեկտեմբերի 4-ին, Դրոյի և Սիլինի մոտ եղած ընդունելության ժամանակ Դրոն ասում է, որ իրենք ճիշտ են հասկացել իր խուսափողական պատասխանը և ստորագրել են դաշնագիրը: Ա. Խատիսյանի կարծիքով, նոր կառավարությունը դրանով փորձել է խուսափել պատասխանատվու-թյունից ինչպես թուրքերի, այնպես է հայ ժողովրդի առաջ[15]:

Ի պատասխան հակառակորդ թևից հնչող այն մեղադրանքների, թե Դաշնակցությունը չքննադատեց այդ պայմանագիրը, Ա. Խատիսյանը գրում է. «Ալեքսանդրապոլի դաշնագրի բնագիրը կը պահուի Երեւանում, խորհրդային կառավարութեան մօտ: Թող անոնք, որ ուժ եւ հնարաւորութիւն ունին, փոխեն Ալեքսանդրապոլի դաշնագրի ծանր պայմանները: Եւ մենք, այդ դաշնագիրը ստորագրողներս, կը լինենք առաջինները, որ կը ծափահարենք ատոր: Բայց անցած է արդեն հինգ տարի եւ դժբախտաբար դրութիւն չէ փոխուած…»[16]: Ըստ էության, Խատիսյանը հասկացնում է, որ խորհրդային իշխանությունները բոլոր հնարավորություններն ունեին շտկելու դաշնագրի սխալները: Այս հարցի կապակցությամբ հետաքրքիր դիտարկում է անում պատմաբան Ա. Հակոբյանը: Ըստ նրա, Հայհեղկոմը կարող էր, բայց քայլեր չձեռնարկեց Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրն անվավեր ճանաչելու համար[17]:

Իր հուշերում Ա. Խատիսյանն անդրադառնում է նաև պայմանագրի 3-րդ հոդվածի մի մասին: Ըստ պայմանագրի այդ հատվածի՝ իբր, հայկական կողմն ընդունում էր, որ «ինչպէս թիւրքական, այնպէս ալ ռուսական, նաեւ ամբողջ աշխարհի վիճակագրութիւնը եւ բոլոր տուեալները ցույց կուտան որ ամբողջ թիւրքական կայսրութեան մէջ չկայ ոչ մէկ կտոր հողամաս, ուր հայ բնակչութիւնը կազմէր մեծամասնութիւն»[18]: Ա. Խատիսյանը պնդում է, որ հայկական կողմն այդ ձևակերպումը հանել է պայմանագրի նախագծից: Սակայն թուրքական «Սաբահ» թերթը հրատարակել է Ալեքսանդրապոլի պայմա-նագիրը՝ դրա մեջ ներառելով նաև նախագծի երրորդ հոդվածի նշված հատվածը: Այնուհետև «Սաբահ» թերթից դաշնագիրը հրատարակել են նաև այլ թերթեր[19]:

Ալեքսանդրապոլի պայմանագրի մեջ վերոնշյալ հատվածի առկայության մասին մեղադրանքներ է հնչեցնում Շահան Նաթալին: «Ալեքսանդրապօլի դաշնագրէն 1930ի կովկասեան ապստամբութիւնները (վերագնահատումներ)» գրքում նա գրում է, որ երրորդ հոդվածի` Ա. Խատիսյանի մատնանշած հատվածը պայմանագրում կա[20]:

Սակայն Ալեքսանդրապոլի պայմանագրին նվիրված իր մյուս երկու գրքերում` «Վերստին յաւելուած». Ալեքսանդրապոլի դաշնագրի «ի՞նչպէս»ն ու «ինչո՞ւ»ն պաշտոնական եւ յուշագրական վկայութիւններու լոյսին տակ» և «Երեք դաշնագրեր (Ալեքսանդրապօլի, Մոսկուայի եւ Կարսի, Բաղդատական զուգակշիռ)», նման բովանդակությամբ հոդված չի նշում, համենայն դեպս, երրորդ հոդվածում նման բան չկա[21]: Փաստորեն, Շ. Նաթալին սկզբում դատապարտում է Ա. Խատիսյանին և նրա համախոհներին ԱՊ-ի կոնկրետ մի հոդվածի որոշ դրույթների համար, սակայն հետո պարզում է, կամ իր համար ընդունելի է դառնում, որ նման դրույթ պայմանագրում գոյություն չի ունեցել: Իրականում Ալեքսանդրապոլի պայմանագրի մեջ նման դրույթ չկա[22]: Մեր կարծիքով, Շ. Նաթալին սկզբնական շրջանում թուրքական թերթի հրապարակումներն օգտագործել է զուտ հակադաշնակցական քարոզչության նպատակով:

Ավելացնենք, որ պայմանագրի ստորագրման հաջորդ օրը Կարաբեքիրը Ա. Խատիսյանին առաջարկում է անվտանգության նկատառումներից ելնելով` չգնալ Երևան, այլ Կարսով, Էրզրումով Տրապիզոնով գնալ Կ. Պոլիս, կամ Թիֆլիս` Արդվինով, Բաթումով[23]: Սակայն Ա. Խատիսյանը մերժում է այդ առաջարկը:

Այսպիսով, Ա. Խատիսյանը, անդրադառնալով ԱՊ-ն կնքելու հանգամանքներին, նշում է, որ չնայած Հայաստանի համար պայմանագրի ծանր պայմաններին, հայկական պատվիրակությունն այլընտրանք չի ունեցել: Պայմանագիրը չստորագրելու դեպքում թուրքերը սպառնացել են շարժվել Երևանի վրա: Միաժամանակ, նա կարծիք է հայտնում, որ խորհրդային իշխանությունները բոլոր հնարավորություններն ունեին վերացնելու ԱՊ-ի բացասական հետևանքները:

Իսկ ի՞նչ գնահատական է տալիս ԱՊ-ին օրվա վարչապետ Սիմոն Վրացյանը: Նա նույնպես համոզված է, որ Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը հայկական կողմի չստորագրելու դեպքում թուրքերը կշարժվեին Երևանի վրա և մինչև բոլշևիկների հասնելը կգրավեին այն[24]: Դիտարկելով թուրքերի առաջադրած` Ալեքսանդրապոլի «հաշտության» պայմանները` Ս. Վրացյանը գրում է. «Առանձնապէս սաստիկ վրդովում առաջ բերեց Սուրմալուի պահանջը: Այդ նշանակում էր, որ տաճիկները չեն ուզում հաշտուել անկախ Հայաստանի գոյութեան հետ»[25]: Իսկապես, թուրքերի ներկայացñած տարածքային պահանջները Հայաստանին զրկում էին ինքնուրույն գործելու բոլոր

հնարավորություններից: Իսկ երկրի ղեկավարությունն էլ համոզվում էր, որ Թուրքիայի նպատակը Հայաստանի վերջնական կործանումն է:

Ս. Վրացյանը գնահատական է տալիս նաև ԱՊ-ն կնքելու թուրքերի շտապո-ղականությանը: Թուրքերը, ինչպես նշեցինք վերևում, տեղյակ էին Երևանում կատարվող դեպքերին: Նրանք, ըստ Ս. Վրացյանի, «վախենում էին իրենց դաշնակից բոլշեւիկների խաղերից եւ շտապում էին օր առաջ ստորագրել հաշտութիւն»[26]: Մեր կարծիքով, իրականում թուրքերն էին մեծ խաղ խաղում: Ս. Վրացյանը գտնում է, որ չնայած պայմա-նագիրն ստորագրելը մեծ հարված հասցրեց Դաշնակցության հեղինակությանը, այնու-ամենայնիվ, հնարավոր եղավ հայ ժողովրդին զերծ պահել նոր փորձություններից[27]:

Հետաքրքիր է նաև ԱՊ-ին Ս. Վրացյանի տված իրավաքաղաքական գնահատականը: Հայաստանի Առաջին հանրապետության վերջին վարչապետը համոզված էր, որ Ալեքսանդրապոլի բանակ-ցություններում հայկական պատվիրակությունը դեկտեմբերի 2-ին, Երևանի համաձայնագրի ստորագրումից հետո, դեռևս լիազորություններ ուներ ստորագրելու հաշտության պայմանագիր: Նրա կարծիքով, «ըստ Լեգրանի հետ կնքուած պայմանի, իշխանութեան փոխանցումը տեղի պիտի ունենար դեկտ. 2-ի գիշերը, եւ ուրեմն, մինչ այդ Հայաստանի կառավարութիւնը սահմանափակուած չէր այդ իրաւունքների մէջ: Դաշնագիրը ստորագրելու լիազօրութիւնը Խատիսեանի պատուիրակութեան՝ կառավարութիւնը տուել էր դեկտ. 1-ին, հետեւաբար, միջազգային օրէնքի եւ փաստական կացութեան տեսակէտով՝ Հայաստանի կառավարութեան ընթացքը հակաօրինական հանգամանք չունէր»[28]: Կարծում ենք` Ս. Վրացյանի այն պնդումը, թե Ա. Խատիսյանի գլխավորած պատվիրակության լիազորությունները դեռ չէին ավարտվել ԱՊ-ն ստորագրելու պահին, արդարացված չէ: Բացի այդ, պայմա-նագիրը կնքվել է լույս 3-ի գիշերը, երբ դեկտեմբերի 2-ի օրն արդեն ավարտվել էր: Փաս-տորեն, Ա. Խատիսյանը, նույնիսկ ըստ Ս. Վրացյանի պարզա-բանման, այլևս իրավազոր չէր այդ պահին կնքելու պայմանագիրը: Ըստ էության, Ս. Վրացյանը փորձում է նոր փաստարկներ բերել իր կառավարության անսխալականությունն ապացուցելու համար: Այլ բան է, որ այդ պայմանագրով փորձ արվեց կանխել թուրքերի առաջխաղացումը:

Ս. Վրացյանը, սակայն, նույնպես կարևորում է պայմանագրի այն կետը, որով կողմերը պետք է մեկ ամսվա ընթացքում վա-վերացնեին այն. «Այդ վաւերացումը տեղի չունեցաւ, հետեւաբար եւ դաշնագիրը իր օրինական հետեւանքը կորցրեց»[29]: Սա բավական հիմնավոր փաստարկ է` պնդելու, որ Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը վավերականություն չունեցող փաստաթուղթ է: Հետաքրքիր է, թե Ք. Կարաբեքիրն իմանալով, որ Հայաստանը խորհրդայնանում է, և այդ պայմանագիրը չի վավերացվելու, այդ կետն ինչու է մտցրել: Կարծում ենք` թուրքերին տվյալ իրավիճակում ԱՊ-ն անհրաժեշտ է եղել ոչ այնքան իրավական, որքան քաղաքական տեսանկյունից:

Այսպիսով, Ս. Վրացյանը ևս ընդունելով ԱՊ-ի ծանր իրողությունը, գտնում է, որ այն պարտադրված էր ուժով, և չստորագրելու դեպքում թուրքերը կշարունակեին հարձակումը, որը կարող էր առավել ողբերգական հետևանքներ ունենալ հայ ժողովրդի համար: Միաժամանակ, նա նշում է, որ սահմանված ժամկետում չվավերացվելու դեպքում այդ պայմանագիրը որևէ իրավական ուժ չի կարող ունենալ:

Մեր կարծիքով, սակայն, քննության պետք է ենթարկել պայմանագրի ոչ միայն իրավական, այլև քաղաքական կողմը: Այս առումով հետաքրքիր է Ս. Վրացյանի գլխավորած կառավարության անդամ Համբարձում Տերտերյանի պարզաբանումը: Թուրքերի առաջարկած պայմաններով հաշտություն կնքելու անխուսափելիության մասին Հ. Տերտերյանը հետևյալ բացատրությունն է տալիս. «Ընդունելով խորհրդայ-նացում եւ տաճիկների հետ հաշտութեան դաշինք չկնքելով, մենք նրանց իրաւունք տուած կը լինէինք շարունակել իրենց արշաւանքը, նորանոր գաւառներ գրաւել Հա-յաստանից եւ մտնել Երեւան: Մենք գիտէինք, որ ռուսները Հայաստան էին բերում ամենաշատը 3000 զինուոր, իսկ մինչեւ օգնական ուժեր ստանային` տաճիկները Հայաստանում քարը քարի վրայ չէին թողնելու: Պէտք էր փրկել հայութեան եւ Հայաստանի վերջին բեկորները, ուստի ընդունեցինք այդ դաշինքը»[30]: Այսպիսով, Հ. Տերտերյանը ևս համոզում է, որ ԱՊ-ն կնքելու հիմնական շարժառիթը թուրքերի առաջխաղացումը կանխելն էր:

Մեկ այլ դաշնակցական գործիչ՝ Կարո Սասունին, սակայն, գտնում էր, որ Ա. Խատիսյանը կարող էր այդ պայմանագիրը չստորագրել: «Հայաստանի կառավա-րութիւնը եւ Հ.Յ. Դաշնակցութիւնը բոլոր հնարաւորութիւններն ունէին խուսափելու այս դաշնագիրը ստորագրելու պարտականութենէն: Քանի որ Դեկտ. 1-ին ստորագրած էին Լըգրանի հետ եղած համաձայնութիւնը: Դեկտ. 2-ին իշխանութիւնը յանձնուած էր Դրօին, մինչեւ որ խորհրդայնացած Հայաստանի Յեղկոմը ժամանէր Երեւան: Սակայն այն բոլոր նպաստաւոր պարագաները ժողովուրդին անմիջական շահերէն վեր դասուեցան ու համաձայնութիւն գոյացաւ որ Դրօն, որպէս փոխանցող կառավարութեան պետ, հրահանգ տայ Ա. Խատիսեանին ստորագրելու թուրքերու առաջարկած դաշնագիրը»,- գրում է Կ. Սասունին[31]: Սակայն նա չի պարզաբանում այն հնա-րավորությունները, որոնց կիրառմամբ կարելի էր կանխել թուրքերի առաջխաղացումը (որի մասին խոսում են Ա. Խատիսյանը, Ս. Վրացյանը և ուրիշներ) և չստորագրել պայմանագիրը: Բավական լուրջ է այն մեղադրանքը, թե «բոլոր նպաստաւոր պարագա- ները ժողովուրդին անմիջական շահերէն վեր դասուեցան»: Ի՞նչ է ուզում ասել Կ. Սասունին: Հավանաբար, ակնարկում է, որ օրվա քաղաքական բարձր պատասխա-նատու ղեկավարությունը անկարողություն է դրսևորել: Մեր կարծիքով, անկախ արտաքին հանգամանքներից, խնդիրը կար մինչև Ալեքսանդրապոլ հասցնելը: Քա-ղաքական անկարողության արմատները պետք է փնտրել այդտեղ:

Առաջին հանրապետության տարագիր գործիչներից Հակոբ Իրազեկը (Տեր-Հակոբյան) գրում է. «Ալէքսանդրապօլի դաշինքը կնքուեց խորհրդային իշխանութեան կամ բոլշեւիկների գիտութեամբ եւ համաձայնութեամբ»[32]: Ըստ էության, նա ակնարկում էր, որ այդ պայմանագրի ծանր հետևանքների պատասխանատու պետք է համարել նաև բոլշևիկներին: Կարծում ենք` ԱՊ-ի պատասխանատուն, իրոք, ոչ միայն Ս. Վրացյանի կառավարությունն էր, այլև Հայհեղկոմը:

Ալեքսանդրապոլի դաշնագիրը սուր քննադատության ենթարկ-վեց հատկապես սփյուռքահայ ոչ դաշնակցական շրջանակների կողմից: ՀՅ Դաշնակցությունից արդեն հրաժարվող Հովհաննես Քաջազնունին Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրն իր էությամբ չէր տարբերում Բաթումի պայմանագրից[33]: Ըստ Շ. Նաթալու, «դաշնագիրը (Ալեքսան-դըրապոլի–Խ.Ս.) իր պայմաններով կ՛ապացուցանէ, թէ յաղթական թուրքը իր եաթաղա-նով ոչ միայն գլխատած է Թրքահայաստանէն թիզ մը հող իսկ ակնկալելու մեր երազը, այլ նաեւ գլխատած է անկախութեան գաղափարը՝ տառ առ տառ, որովհետեւ ըստ այդ դաշնագրին, չկայ իսկապէս ոչ միայն անկախութիւն, այլ նոյնիսկ ոևէ Հայաստան»[34]: Այս-պիսով, Շ. Նաթալին ևս մտածում է, որ ԱՊ-ն ապառնում էր Հայաստանի անկա-խությանը: Մեր կարծիքով, այս գնահատականն արտահայտում էր իրականությունը:

Շ. Նաթալին զարմանալի չի համարում ԱՊ-ի վտանգներից ազատվելու համար իշխանությունը ուրիշին զիջելու հանգամանքը[35]: Ըստ նրա, նույն օրը մի քանի ժամ շուտ ստորագրված Երևանի համաձայնագրի հիմնական նպատակը դաշնակցական կա-ռավարության կողմից Ալեքսանդրապոլի պայմանագրի հետևանքների պատասխա-նատվությունից խուսափելն էր: Մեր կարծիքով, սակայն, այստեղ խախտվում է իրադարձությունների հաջորդականությունը կամ պատճառահետևանքային կապը: Նախ ստորագրվել է Երևանի համաձայնագիրը, որով դաշնակցականները իշխա-նությունը զիջել են բոլշևիկներին, հետո նոր ստորագրվել է Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը: Շ. Նաթալու տրամաբանությունը ճիշտ կհամարեինք, եթե հակառակ հերթականությամբ զարգացած լինեին դեպքերը` նախ ստորագրվեր Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը, ապա իշխանությունը հանձնվեր բոլշևիկներին: Շ. Նաթալին այստեղ ևս, ինչպես պայմանագրի 3-րդ հոդվածի պարագայում, դեպքերը մեկնաբանում է կանխակալ մոտեցմամբ:

Դաշնագիրը ստորագրելու` Ա. Խատիսյանին ուղղված Ս. Վրացյանի հորդորին անդրադառնալով` Շ. Նաթալին գրում է, թե իշխանությունից հրաժարված վարչապետը «չէր կրնար ինքզինքին թույլ տալ «ստորագրեցէք»ի համազօր թելադրանք մը ընել»[36]: Ըստ էության, Շ. Նաթալին, ի տարբերություն Ս. Վրացյանի և Ա. Խատիսյանի, խոսում է

ոչ թե ԱՊ-ի անվավեր լինելու մասին, այլ մեղադրանքներ է հնչեցնում վերոնշյալ պետական պատասխանատու անձանց հասցեին` անօրինական պայմանագիր ստորագրելու համար: Նա մեղադրում է միայն դաշնակցականներին: Բոլորովին նպատակ չունենալով արդարացնել վերջիններիս` հանուն ճշմարտության, ինչին ձգտում էր Նաթալին, պետք է արձանագրել նաև ռուսների ու թուրքերի մեղսակցությունը: Ի դեպ, Շ. Նաթալին համոզված էր, որ թուրքերը, շատ լավ իմանալով Հայաստանի խորհրդայնացման իրողությունը, քաղաքական կապիտալ ձեռք բերելու նպատակով ստորագրեցին կամ ստիպեցին ստորագրել իրավական ուժ չունեցող պայմանագիրը[37]:

Տվյալ հարցի առնչությամբ արժանահիշատակ են նաև ռամկավարների «Պայքար» և «Ապագա» թերթերում տրվող գնահատականները: Նշենք, որ Դաշնակցությանը հակառակորդ կուսակցության պարբերաթերթերը հաճախ էին քննադատության համար օգտագործում Ալեքսանդրապոլի պայմանագրի «խաղաթուղթը»:

Բոստոնի «Պայքարի» էջերում Ա. Նազարը Դաշնակցությանը մեղադրում է այն հարցում, որ «Լոնտոնի ու Լօզանի մէջ, Սէվրի դաշնագրին հիման վրայ մեր պահանջներուն դէմ, թուրքեր մեր առջեւ դրին ոչ թէ Խորհրդային, այլ նախկին կառավարութեան՝ Խատիսեանի, ստորագրութիւնը»[38]: Ըստ էության, ռամկավար հե-ղինակն ուզում է ասել, որ` եթե չլիներ Ալեքսանդրապոլի պայմա-նագիրը, ապա Սևրի պայմանագիրը վերաքննելու կոչված Լոնդոնի և Լոզանի կոնֆերանսները հայանպաստ որոշումներ կընդունեին: Կարծում ենք` սա միայն Ա. Նազարի տեսակետն է, և այն լուրջ քննության չի դիմանում: Իրականում Լոզանի պայմանագիրը, որով փաստացի «թաղ-վեց» Հայկական հարցը, ավելի շատ պայմանավորված էր մեծ տերությունների թուրքանպաստ դիրքորոշմամբ, որի վրա, կարծում ենք՝ ԱՊ-ն որևէ ազդեցություն չի ունե-ցել: Արևմտյան երկրներն ամեն կերպ փորձում էին սիրաշահել Թուրքիային և թույլ չտալ նրա վերջնական մերձեցումը Խորհրդա-յին Ռուսաստանի հետ: Ի դեպ, «Պայքարը» նույնաբովանդակ մեղադրանքներ հնչեցրել էր նաև Հ. Քաջազնունու հայտնի զե-կույցի վերաբերյալ իր հրապարակման մեջ[39]:

Ա. Նազարը գտնում է, որ Ա. Խատիսյանը պետք է խուսափեր ԱՊ-ի ստորագրումից և բանակցելու իրավունքը զիջեր խորհրդային իշխանությանը[40]: Արդեն նշեցինք, որ Խատիսյանը Երևանի վրա հարձակվելու թուրքական սպառնալիքի տակ խուսանավելու հնարավորություն չուներ: Ըստ «Պայքարի» հոդվածագրի, թուրքերը իբր հույս են տվել Ա. Խատիսյանին, որ պայմանագրի ստորագրումից հետո իրենք օգնական ուժեր կտրամադրեն Հայաստանին «Խորհրդային իշխանութիւնը վտարելու եւ Դաշնակցական կառավարութիւնը վերահաստատելու համար Երեւանի մէջ»[41]: Սակայն այս

կապակցությամբ պատմական որևէ փաստաթուղթ կամ հիշատակություն չի պահպանվել: Կարծում ենք՝ ռամկավար գործիչն այս կերպ խտացրել է իր հակադաշ-նակցական քարոզչության գույները:

Դաշնակցության հասցեին հերթական քննադատություններն ուղղելիս Ռամկավար-ազատական կուսակցության նույն պաշտոնա-թերթը որոշ ժամանակ անց կրկին օգտագործում է նույն առիթը` նշելով, որ դաշնակցականներն իրենց ցանկալի անկախության «վերջը դրել են» Ալեքսանդրապոլի պայմանագրով[42]: Եվ եթե չլի-ներ Մոսկվայի միջամտությունը, և եթե Հայաստանը խորհրդային չհռչակվեր, ապա «Հայաստանի կառավարութիւնը Էնկիւրիի պարզ գործակատարը պիտի ըլլար եւ առանց անոր հրամանին պիտի չհամարձակէր շունչ իսկ առնելու»[43]: Մի դեպքում էլ թերթը ԱՊ-ն համարում է Հայկական աղետների «պատասխանատու» դաշնակցության «վերջին սխրագործություն»[44]:

Մի այլ հոդվածում էլ Բոստոնի «Պայքարը» անկեղծ չի համարում Ս. Վրացյանի ու Ա. Խատիսյանի պարզաբանումները ԱՊ-ի ստորագրության հանգամանքների վերաբերյալ: Թերթը հատկանշական է համարում նաև այն հանգամանքը, որ Դաշնակցությունը 13 տարվա ընթացքում պաշտոնապես չդատապարտեց այդ պայմանագիրը: Թերթի համար ծիծաղելի են նաև այն բացատրությունները, թե իբր բոլշևիկներն իրենց քայլերով ստիպեցին ստորագրել ԱՊ-ն[45]: Այսպիսով, Ռամկավար-ազատական կուսակցության Բոստոնի «Պայքար» պարբերականը, իր հակադաշնակցական քարոզչության մեջ մեծ տեղ է հատկացնում Ալեքսանդրապոլի պայմանագրին: Չնայած հնչող մեղադրանքները ոչ առանց հիմքի էին, այնուամենայնիվ, զգացվում է թերթի` կուսակցական ատելու-թյան հողի վրա հանուն քննադատության քննադատելու հակվա-ծությունը:

Փարիզի «Ապագա» պաշտոնաթերթում ռամկավար գործիչ Ա. Թերզիպաշյանն իր ընդարձակ հոդվածում գրում է, որ Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը կնքելու պատճառները պետք է փնտրել Սևրի պայմանագրի մեջ: Ըստ հոդվածագրի, Սևրի պայմանագիրը հարվածում էր Խորհրդային Ռուսաստանի տնտեսական շահերին (տնտեսապես կաշկանդում էր նրան) և, դրանով պայմանավորված, Ռուսաստանն աջակցեց քեմալականներին, որպեսզի չիրականանա Սևրի պայմանագիրը[46]: Իսկ հայ-թուրքական պատերազմը, որն ի վերջո ավարտվեց ԱՊ-ով, նույնպես հրահրված էր միաժամանակ հույների և անգլիացիների կողմից[47]: Ինչպես տեսնում ենք, այստեղ հեղինակը ցույց է տալիս Խորհրդային Ռուսաստանի բացասական դերը Ալեքսանդրա-պոլի դաշնագրի հարցում:

Այսպիսով, քննելով Ալեքսանդրապոլի պայմանագրի վերաբերյալ 1920-1930-ական թթ. սփյուռքահայ հասարակական-քաղաքական մտքի գնահատականները, կարելի է եզրակացնել`
ա) ԱՊ-ն ուղղված էր Հայաստանի անկախության դեմ: Հաշտության ծանր պայմանները ցույց են տալիս, որ Հայաստանը փաստացի զրկվում էր ինքնուրույն գործելու որևէ հնարավորությունից:

բ) Պայմանագիրը ստորագրող հայկական կողմը գործնականում պատկերացնում էր, որ այն չի կարող իրավական ուժ ունենալ: Սակայն միաժամանակ գիտակցում էր` չստորագրելու դեպքում թուրքերը կշարժվեին Երևանի վրա, որը հղի էր ողբերգական հետևանքներով:

գ) Թուրքական կողմն ավելի լավ էր գիտակցում պայմանագրի` իրավական ուժ չունենալու հանգամանքը: Նա ավելի շատ հաշվարկում էր պայմանագրի քաղաքական արժեքը. թուրքերը ծրագրում էին այն գործադրել որպես քաղաքական ճնշման միջոց հայերի, չի բացառվում` նաև ռուսների դեմ:

դ) Սփյուռքում հաստատված դաշնակցական գործիչները համոզված էին` Ալեքսանդրապոլի դաշնագրի հարցում իր բացասական դերն է կատարել նաև Խորհրդային Ռուսաստանը:

ե) Սփյուռքահայ հասարակական-քաղաքական մտքի ոչ դաշնակցական հատվածն էլ Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը ավելի շատ օգտագործել է Դաշնակցությանը մեղադրելու, բոլշևիկների անհաջողությունը նրա վրա բարդելու համար: Այդուհանդերձ, որքան էլ կողմնապահ լինեին Դաշնակցության հասցեին հնչող մեղադրանքները, ակներև են նաև պայմանագիրը ստորագրող հայ գործիչների սխալները:

АЛЕКСАНДРОПОЛЬСКИЙ ДОГОВОР В ОЦЕНКЕ ОБЩЕСТВЕННО-ПОЛИТИЧЕСКОЙ МЫСЛИ АРМЯНСКОЙ ДИАСПОРЫ (1920-1930-ЫЕ ГГ.)

СТЕПАНЯН Х. Р.

Резюме

Александропольский договор в оценке армянской диаспоры, в частности, ее общественно-политической мысли, был направлен против независимости Армении.

Подписав договор, армянская сторона полагала, что на практике договор не будет иметь правовой силы. Однако в то же время отказ от подписания данного договора чреват был наступлением турок и их вторжением в Ереван. Турецкая сторона намеревалась использовать договор в качестве средства политического давления на армян. Дашнакские деятели армянской диаспоры считали, что в подписании договора весьма нелицеприятную роль сыграла Советская Россия.

THE ALEXANDROPOL TREATY ACCORDING TO THE SOCIAL- POLITICAL THOUGHT OF ARMENIAN DIASPORA (1920-1930-ies)

KH. STEPANYAN

Abstract

The Alexandropol Treaty in the assessment of the Armenian Diaspora, in particular, its socio-political thought, was directed against the independence of Armenia. By signing the Treaty, the Armenian side believed that in practice it would not have legal force. However, at the same time, the refusal to sign this agreement is fraught with the offensive of the Turks and their invasion of Yerevan. The Turkish side intended to use the Treaty as a means of political pressure on the Armenians. Dashnak activists of the Armenian Diaspora believe that in the signing of the Treaty Soviet Russia played very unpleasant role.

Заметки

[←1]

Խատիսեան Ա., Հայաստանի Հանրապետութեան ծագումն ու զարգացումը, (Հայրենիք, Պոսթըն, 1926, սեպտեմբեր, էջ 99):

[←2]

Պայմանագրի ֆրանսերեն օրինակի պատճենը տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 12, թ. 61-64, իսկ հայերեն թարգմանությունը` նույն տեղում, թ. 65-68, ռուսերեն թարգմանության վավերացված պատճենը` ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 602, թ. 438-440, նաև ֆ. 114, ց. 2, գ. 63 թ. 15-17: Հմմտ. Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ ռևոլյուցիան և սովետական իշխանության հաղթանակը Հայաստանում (փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու), Ե., 1960, էջ 408-411:

[←3]

Սարգսյան Ե., Աբեղյան Խ., Սարգսյան Ա., Լեգրանի միսիան (փաստաթղթեր), (Բանբեր Հայաստանի արխիվների, 1967, 3, էջ 103-104):

[←4]

Հայոց պատմություն (խմբ. խորհուրդ` Վ. Բարխուդարյան և այլք), հ. 4, գիրք I, Ե., 2010, էջ 275-276:

[←5]

Խատիսեան Ա., Հայաստանի Հանրապետութեան ծագումն ու զարգացումը, նշվ. հոդվ., էջ 98:

[←6]

Նույն տեղում, էջ 99:

[←7]

Նույն տեղում:

[←8]

Փիրումյան Ռ., Հայաստանը Հ.Յ.Դ.-Բոլշևիկ յարաբերությունների ոլորտում (1917-1921), Ե., 1997, էջ 295:

[←9]

Հակոբյան Ա., Ալեքսանդրապոլի, Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերի պատմաիրավագիտական գնահատականը (Լրաբեր հասարակական գիտությունների, 2007, 2, էջ 18-19):

[←10]

Խատիսեան Ա., նշվ. հոդվ., էջ 99:

[←11]

Վեհապետեան Թ., Նոր սերունդը՝ քավութեան նոխազ, հ. Բ, Ալեքսանդրապոլի դաշնագիրը եւ Փետրուարեան ապստամբութիւնը իրենց յարակից հարցերով, Պէյրութ, 1985, էջ 54:

[←12]

Կարինյան Ա., Դաշնակցությունը և իր զինակիցները, Ե., 1932, էջ 89:

[←13]

Լեո, Անցյալից. Հուշեր, թղթեր, դիտումներ, Թիֆլիս, 1925, էջ 458:

[←14]

Խատիսեան Ա., նշվ. հոդվ., էջ 99:

[←15]

Նույն տեղում, էջ 100-101:

[←16]

Նույն տեղում, էջ 101:

[←17]

Հակոբյան Ա., Ալեքսանդրապոլի, Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերի պատմաիրավական գնահատականը (1920-1921 թթ.) (ՀՀ ԳԱԱ Լրաբեր հասարակական գիտությունների, 2007, N 2, էջ 21):

[←18]

Խատիսյան Ա., նշվ. հոդվ., էջ 101:

[←19]

Նույն տեղում:

[←20]

Նույն տեղում, էջ 24:

[←21]

Շահան, «Վերստին յաւելուած». Ալեքսանդրապոլի դաշնագրի «ի՞նչպէս»ն ու «ինչո՞ւ»ն պաշտոնական եւ յուշագրական վկայութիւններու լոյսին տակ, Բոստոն, 1955, էջ 13, նույնի, Երեք դաշնագրեր (Ալեքսանդրապօլի, Մոսկուայի եւ Կարսի, Բաղդատական զուգակշիռ), Պէյրութ, 1957, էջ 27:

[←22]

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 12, թ. 62, 66: Հմմտ. Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ ռևոլյուցիան և սովետական իշխանության հաղթանակը Հայաստանում (փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու), Ե., 1960, էջ 409:

[←23]

Նույն տեղում, էջ 100:

[←24]

Պատմագրութիւն Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան, հ. Դ, Աթէնք, 1995, էջ 124:

[←25]

Վրացեան Ս., Յուշեր մօտիկ անցեալից (Հայրենիք, 1923, նոյեմբեր, էջ 71):

[←26]

Նույն տեղում:

[←27]

Պատմագրութիւն Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան, հ. Դ, էջ 125:

[←28]

Վրացեան Ս., Հայաստանը բոլշեւիկեան մուրճի եւ թրքական սալի միջեւ, Բոստոն, 1941, էջ 197:

[←29]

Նույն տեղում, էջ 199:

[←30]

Վրացեան Ս., Կեանքի ուղիներով, Պէյրութ, 1957, հ. Զ, էջ 279:

[←31]

Սասունի Կ., Հայ-թրքական պատերազմը (Հայրենիք, Պոսթըն, 1926, յուլիս, էջ 116):

[←32]

Իրազեկ Յ., Մօտիկ անցեալից. Պատմական դէպքեր եւ ապրումներ (1917-1922), Պէյրութ, 1956, էջ 91:

[←33]

Քաջազնունի Յ., Հ.Յ.Դաշնակցութիւնը անելիք չունի այլեւս, Վիեննա, 1923, էջ 45:

[←34]

Շահան, Ալեքսանդրապօլի դաշնագրէն 1930-ի կովկասեան ապստամբութիւնները (վերագնահատումներ), հ. Ա, Մարսէյլ, 1934, էջ 26:

[←35]

Նույն տեղում:

[←36]

Նույն տեղում, էջ 27:

[←37]

Նույն տեղում, էջ 36:

[←38]

Պայքար, Պոստոն, 1925, 22 յունիսի:

[←39]

Նույն տեղում, 1923, 14 դեկտեմբերի:

[←40]

Նույն տեղում:

[←41]

Նույն տեղում:

[←42]

Նույն տեղում 1926, 30 յունուարի:

[←43]

Նույն տեղում:

[←44]

Նույն տեղում 1932, 29 նոյեմբերի:

[←45]

Նույն տեղում 1933, 29 նոյեմբերի:

[←46]

Ապագայ, Փարիզ, 1926, 13 փետրուարի:

[←47]

Նույն տեղում: