ԳՐԱԽՈՍԱԿԱՆՆԵՐ

ԼԵՎՈՆ   ՇԻՐԻՆՅԱՆ,  Արդիականացման տեսության և պրակտիկայի հիմնախնդիրներ (պրոյեկցիա դեպի Հայաստան), Ե., «Լիմուշ» հրատ., 2016,                   116 էջ:

Հայ քաղաքական, քաղաքագիտական և հասարակական խոսույթում արդիականացումը հետին պլանում է: Շատ են խոսում կոռուպցիայի դեմ պայքարի, նաև տնտեսական զարգացման մասին,             իսկ արդիականացման մասին խոսելիս                սահմանափակվում են առանձին՝ տնտեսական, քաղաքական ոլորտներով: Մինչ-դեռ արդիականացումը համապարփակ               և աշխարհայացքային երևույթ է: Այն ընդգրկում է հասարակական ողջ համակարգը: Արդիականացումից է կախված որևէ  երկրի՝  զարգացած  և  քաղաքա-կիրթ պետությունների շարքում լինելու հնարավորությունը, քանզի միայն գիտելիքահեն տնտեսությունն է, որ կարող է քաղաքացիներին ապահովել արժանապատիվ կյանքով՝ հիմք դառնալով մշակութային ու ստեղծագործական վերելքի համար: Նկատի ունենալով այլ    երկրների՝ արդիականացման հաջողված փորձը և հաշվի առնելով մշակութային ու քաղաքակրթական սեփական ներուժը՝ հարկավոր է մշակել տվյալ երկրի արդիականացման համար անհրաժեշտ մոդել, որը գուցե հետաքրքիր կլինի նաև այլ երկրների համար: Եվ այս առումով էլ առանձնանում է քաղաքագիտության դոկտոր, պրոֆ. Լևոն Շիրինյանի սույն մենագրությունը, որտեղ հեղինակը համակողմանի քննության է առնում գիտագործնական հիմնախնդիրները՝ մասնավորապես առաջարկելով արդիականացման այլընտրանքներ Հայաստանի Հանրապետության համար:

ԽՍՀՄ-ի լուծարումից հետո հանրապետությունում ստեղծված հասարակական կարգը բնութագրվեց տնտեսական անկմամբ, հոգեզրկությամբ և բացասական այլ երևույթներով: Այս ամենի շարունակակա-նությունը ժամանակի ընթացքում էլ ավելի բարդացրեց հասարակությունների զարթոնքը և նրանց մխրճեց նոր ճգնաժամերի մեջ: Այս իրավիճակից դուրս գալու համար կիրառվող պարզունակ հայեցակարգերը, կտրված լինելով ընդհանուր հասարակական կյանքից, պարզապես տնտեսական զարգացման հայեցակարգերի մեխանիկական էքստրապոլյացիա են (արտարկում), որը, բնականաբար, որևէ դրական արդյունք չի տալու: Ճգնաժամի խորությունը այսպիսի հայեցակարգերով գրեթե անհնար է հաղթահարել: Ուստի անհրաժեշտ է մշակել մեկ այլ, ավելի համընդհանուր հայեցակարգ, որը կունենա այս հասարակություններին ճգնաժամից դուրս բերելու կարելիություն: Կարծում ենք՝ դա իրականացրել է հեղինակը, որը մենագրության մեջ ներկայացրել է արդիականացման ուշագրավ մի հարացույց:

Բավական հետաքրքիր հարցերի շարքում էական նշանակություն ունի Լ. Շիրինյանի հայեցակետը նշված հիմնախնդրի վերաբերյալ, այն     է՝ արդիականացում՝ Արևելյան Ասիայի (հիմնականում՝ կոնֆուցիական արեալի) երկրների փորձի միջոցով: Այս մոտեցումը նորարարական է ինչպես գիտագործնական, այնպես էլ՝ աշխարհայացքային տեսանկյունից: Մեր գիտական միտքը արդիականացման, տնտեսական զարգացման հարցերում առավելապես սևեռված է դեպի Արևմուտք: Մենագրությունը մեր հայացքն ուղղում է դեպի այլ երկրներ, որոնց արդիականացման փորձը շատ հետաքրքիր և կիրառելի է մեր երկրի համար:

Արդիականացման տեսության ուսումնասիրության համատեքստում պահպանողականությունը որպես արդիականացման կարևորագույն հիմք դիտարկելը բխում է աշխատանքի ընդհանուր տրամաբանությունից: Հեղինակն այն քննում է որպես արմատների վերադարձի (ինդիգենացման) գործընթաց՝ համոզված, որ յուրաքանչյուր ժողովուրդ երբեմն հարկադրված է լինում կանգ առնել, շունչ քաշել և հանրագումարի բերել իր անցած ուղին, իմաստավորել այն և նշված հարցադրման լույսի ներքո՝ գնահատել քաղաքական գործընթացի ելևէջները: Եվ ինչպես իրա-վացիորեն նշում է ինքը՝ հեղինակը, ,Քաղաքական գործընթացն է, որ բացահայտում է քաղաքական համակարգի շարժումը, բնաշրջումը (էվոլյուցիան), նրա վիճակի փոփոխությունը ժամանակի և տարածության մեջ, որն իրենից ներկայացնում է քաղաքական տարբեր ենթակաների (սուբյեկտների) գործողությունների հանրագումարը, իրենց՝ իշխանության ոլորտում առանձնահատուկ գործառույթների իրականացման նպատակովե  (էջ 4): Այս առումով կարևոր են մենագրության մեջ որոշ հանգուցային հասկացությունների իմաստաբանական հստակ տարանջա-տումը և դրանց դասակարգումը, որոնք հաճախ շփոթությունների պատ-ճառ կարող են դառնալ, ինչպես, օրինակ՝ մոդիֆիկացիա (վերափոխու-թյուն), տրանսֆորմացիա (կերպափոխություն), մոդեռնիզիացիա (ար-դիականացում) հասկացությունները:

Ուշագրավ է նաև ժողովրդավարության արևմտյան տեսությունների և ինդիգենացման միջև հեղինակի արած համեմատությունը, որի շնորհիվ հիմնավորվում է այն դրույթը, ըստ որի՝ արևմտյան քաղաքական մտածողության մեջ ինդիգենացումը դիտարկվում է որպես ժողովրդավարության պարադոքս, մինչդեռ այն բնական երևույթ է ոչ արևմտյան հասարակությունների, իրենց ինքնությունը պահպանել ձգտող և, ինչու չէ, պատմական անարդարությունները սրբագրել ցանկացող մշակութաստեղծ ժողովուրդների համար: Այս համատեքստում կարևոր է ընդգծել հեղինակի պնդումն առ այն, որ եթե ԽՍՀՄ-ի այլ հանրապետություններում «վերադարձի» շարժումն անմիջապես ստացավ հակախորհրդային, երբեմն նաև հակառուսական բովանդակություն, ապա ՀԽՍՀ-ում և ԼՂԻՄ-ում առաջնահերթությունը նվաճեց վառ արտահայտված ազգային-ազատագրական (հակագաղութային) շարժումը:

Մենագրության մեջ գիտական մեծ արժեք ունի արդիականացման երևույթի ուսումնասիրությունը՝ որպես փոխակերպվող հասարակության ալգորիթմ, որի շրջանակում հետազոտվում են արդիականացման ընկալումները պատմաքաղաքական տարբեր շրջափուլերում այդ գործընթացի առջև ծառացած մարտահրավերների տեսանկյունից: Այս առումով առանձնակի հիշատակության է արժանի հեղինակի այն պնդումը, թե՝  ճգնաժամային իրավիճակներում հայտնված ժողովուրդների՝ դեպի գալիք ելքի որոնումների խնդիրը քաղաքագիտության մեջ հանգեցրեց արդիականացման հարացույցի տեսական և պատմական տեսանկյունների նորովի իմաստավորմանը: Այս համատեքստում հեղինակը հստակեցնում է նաև արդիականացման տիպաբանությունը՝ մատնանշելով դրա քաղաքական, մշակութային, տնտեսական և սոցիալական ենթատեսակների միջև հատկանշական տարբերություններն ու փոխառնչությունները:

Մենագրության մեջ Լ. Շիրինյանը քննության է առել նաև արդիա-կանացման քաղաքագիտական խոսույթում առկա միտումները՝ համեմատական վերլուծության ենթարկելով արդիականացման տեսագործնական հիմնախնդիրների ուսումնասիրությամբ զբաղվող մի շարք հետազոտողների՝ Ա. Սոլովյովի, Գ. Սոկոլովայի, Թ. Պարսոնսի, Ս. Հանթինգթոնի,      Ա. Գորդոնի, Վ. Կոզլովսկու, Ա. Ուտկինի և այլոց աշխատանքները: Հեղինակն այս ենթագլխում քննում է նաև արդիականացման գործում տնտեսության, քաղաքականության, մշակույթի, քաղաքակրթության և մի շարք այլ գործոնների նշանակությունը և փոխազդեցությունները:

Ներկայացնելով Չինաստանի, Վիետնամի, Հարավային Կորեայի, Թայվանի, Սինգապուրի, Հոնկոնգի արդիականացման մոդելները՝ հեղինակն ավանդականի և արդիականի համադրումը բնութագրում է որպես արդիականացման յուրահատկություն, կոնֆուցիական մշակութային արեալումե, որտեղ հաջողության են հասել Արևելյան Ասիայի այն երկրները, որոնք ,առանձնանում են մշակութային վառ յուրահատկությամբ, պետականության սեփական ավանդույթներով և տևական պատմությամբե: Լ. Շիրինյանի կարծիքով, քաղաքական հարուստ մշակույթը հաջող արդիականացման առաջին պարտադիր պայմանն է (էջ 39):

Կարևորելով քաղաքական վարչակարգերի տիպաբանության, մասնավորապես, «կամիշխանության» (ավտորիտարիզմի)՝ որպես արդիականացման միջոցի հետազոտությունը՝ հեղինակը համապարփակ ձևով ներկայացնում է քաղաքական վարչակարգերի առանձնահատկությունները, ինչպես նաև դրանց կապը քաղաքական մշակույթի և գիտակցության հետ: Նա բացահայտում է այն օրինաչափությունը, որ, բացառությամբ մերձբալթյան նախկին երեք հանրապետությունների, ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո անցումն ամբողջատիրական վարչակարգից դեպի ժողովրդավարություն տեղի է ունենում կամիշխանության հաստատման և հաղթահարման ճանապարհով: Տվյալ գործընթացի հաջողությունը պայմանավորվում է քաղաքագիտության զարգացման հաջողություններով, քանի որ քաղաքական վարչակարգերի վերաբերյալ մշակված որակական բնութագրերը հանդես են գալիս յուրահատուկ չափորոշիչների դերում: Քաղաքագետը համոզված է, որ այս ճանապարհով է հնարավոր առավել լիարժեք ընկալել արդի քաղաքական գործընթացների էությունը և հասարակության արդիականացման համապատասխան մոդելներ մշակել:

Այսպիսով, տնտեսական զարգացման հարցերում գիտականորեն հիմնավորելով արդիականացման նշանակությունը՝ Լ. Շիրինյանը կարևորում է Արևելյան Ասիայի երկրների փորձը, որը Հայաստանի համար գործնականորեն ավելի դյուրին է իրագործել: Սա ոչ միայն նորարարական մոտեցում է, այլև ստեղծված իրավիճակից դուրս գալու իրական հնարավորություն:

ՕՐԴՈՒԽԱՆՅԱՆ Է. Հ.

Քաղաքական  գիտությունների  թեկնածու

ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ Հ. Հ.

Քաղաքական  գիտությունների  թեկնածու