ԽԱՉՔԱՐԵՐԻ ԵՐԵՎԱՆ ԳԱԼՈՒ ԺԱՄԱՆԱԿԸ ԵՎ ՇԱՐԺԱՌԻԹԸ

ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ  Գ. Վ.

Ն. Տոկարսկին, հիմք ընդունելով հայ, ինչպես նաև օտարազգի գիտնականների հետազոտությունների արդյունքները, անդրադառնալով պատմական հուշարձանների թվագրման կարևորագույն հարցին, լավագույնս ձևակերպել է իր պատասխանը. «Հարցը, որն առնչվում է այս կամ այն տիպի կառույցի, ճարտարապետական ձևի, համակարգի և հարդարանքի սյուժեների երևան գալուն և զարգացմանը, այսինքն, այն բոլոր տարրերին, որոնցով կազմվում է հուշարձանների ոճական բնութագիրը, սերտորեն կապված է դրանց թվագրության ճշգրտման հետ: Սխալները դրանց կառուցման ժամանակի որոշադրման մեջ կարող են առաջ բերել ամբողջական խմբերի տեղաշարժ նույնիսկ հարյուրամյակներով և դրանով իսկ խեղաթյուրել երկրի գեղարվեստական և շինարարական գործունեության ճշմարիտ զարգացման ընթացքը: Ճարտարապետական կառույցների թվագրության հարցը առավել պարզ ու ճշմարիտ լուծում է ստանում հին պատմիչների վկայությունների և շինարարական արձանագրությունների հիման վրա՝ վերջիններիս վավերական և անեղծ լինելու պայմանով»[1]:

Դիցուք, Մովսես Խորենացու «Պատմություն Հայոց» աշխատության հիշատակությունների հիման վրա են թվագրվել հեթանոսական բազմաթիվ կոթողներ[2]: Պատմիչ Հովհան Մամիկոնյանի վկայության շնորհիվ հայտնի դարձավ ոչ միայն Վաղարշակ թագավորի օրոք կանգնեցված երկու կոթողի գոյության, այլև դրանց՝ քրիստոնեությունը պետական կրոն ընդունելու նախաշեմին ոչնչացված լինելու փաստը: Արձանագրությունների հիման վրա են թվագրվել Սալմանասար III-ի (մ.թ.ա. 858-824) և Սարգոն II-ի (մ.թ.ա.721-705)՝ Ուրարտու երկրում կանգնեցված չորս կոթողները[3], ինչպես նաև ուրարտական թագավորներ Իշպուինիի (մ.թ.ա. 825-810), Մենուայի (մ.թ.ա. 810-768), Արգիշտի I-ի (մ.թ.ա. 786-764), Սարդուրի II-ի (մ.թ.ա. 764-735), Ռուսա I-ի (մ.թ.ա. 735-713), Արգիշտի II-ի (մ.թ.ա. 713-685), Ռուսա II-ի (մ.թ.ա. 685-645)՝ մեզ հասած կոթողները[4]: Արձանագրությունների հիման վրա են թվագրվել Արտաշես I թագավորի (մ.թ.ա. 183-160) կանգնեցրած կոթողները, որոնցով հաստատվեց Խորենացու վկայության իսկությունը, ավելին, Իջևանի շրջանի Թեղուտ գյուղի մոտակայքում հայտնաբերված թվակիր կոթողի շնորհիվ որոշակի դարձավ դրա կառուցման ստույգ ժամանակը՝ մ.թ.ա. 180 թ.[5]:

Քրիստոնեական շրջանի առաջին հուշարձաններին վերաբերող մատենագրական միակ վկայությունը Ագաթանգեղոսինն է: Ներկայացնելով կոթող կանգնեցնելու հույժ անհրաժեշտությունը՝ պատմիչը մատնանշում է ոչ միայն նախաձեռնության հեղինակներին, շարժառիթը, կոթողի հորինվածքի ձևը, այլև դրա առանձին տարրե-րի նշանակությունն ու իմաստը: Թեև քրիստոնեական կոթողների մասին տեղեկություններ կան նաև Խորենացու, Եղիշեի, Հովհան Մամիկոնյանի պատմություններում, սակայն Ագաթանգեղոսի մանրամասն և սպառիչ վկայությունների հիման վրա է, որ առաջին կոթողների երևան գալու ժամանակը համարվում է 301 թվականը[6]:

Անվիճելի է, որ մատենագրական տեղեկությունների և արձանագրությունների հիման վրա պետք է թվագրել նաև խաչքարերը: Պատմիչների աշխատություններում խաչքարերի մասին որևէ ակնարկ գոյություն չունի: Նկատենք, որ մեզ հասած խաչքարերի մի մասը արձանագիր է, ընդ որում՝ թվակիր: Մեծ Մասրիկի (881 թ.) և Կեչուտի (886 թ.) արձանագրությունների վերծանումն անվիճելի է և ավելի քան բավարար՝ խաչքարերի երևան գալու ժամանակը որոշարկելու համար: Ուստի մինչև որևէ անհերքելի փաստի, այն է՝ պատմիչի վկայության կամ արձանագրության ի հայտ գալը, խաչքարերի երևան գալու ժամանակը պարտավոր ենք ընդունել  IX դ.:

Առանց որևէ վերապահության ընդունելով հանդերձ նշված                       և IX դ. պատկանող խաչքարերի թվագրումն ու վերծանումը`                          մի շարք ուսումնասիրողներ (Բ. Առաքելյան, Գ. Կարախանյան, Ա. Շահինյան, Լ. Ազարյան, Ս. Սաղումյան, Գ. Շախկյան, Հ. Մելքոնյան) գտնում են, որ խաչքարերը երևան են եկել ավելի վաղ շրջանում՝ VII դարից սկսած[7]: Այս տեսակետին առաջինն անդրադարձել և իրավացիորեն մերժել է Հ. Պետրոսյանը[8]: Հիշյալ ուսումնասիրողների առաջ քաշած և պարբերաբար կրկնվող այդ կարծիքը, թերևս, պատահական չէ և կգոյատևի այնքան ժամանակ, քանի դեռ մատնացույց չեն արվել դրա հիմքերը:

Ա. Շահինյանը, մեջբերելով Ղևոնդ պատմիչի երկու վկայու-թյունը՝ «…յածեալ յայսոյն պղծութեան բռնութենէ՝ տայր հրա-ման փշրել և խորտակել զկենդանագրեալ պատկերս ճշմարիտ մարդեղութեան Տեառն մերոյ և փրկչին և նորին աշակերտացն: Խորտակէր և զնշան տէրունեան խաչին Քրիստոսի, զոր ուրեք ուրեք կանգնեալ էին յանուն ի պատճառս երկրպագութեան                       համագոյ Երրորդութեանն» և «…խոկային կործանել և շփոթել զսրբութիւն եկեղեցեաց Քրիստոսի. խորտակէին և զնմանութիւն պայծառացեալ խաչին Քրիստոսի, զոր ապաւէն և հովանի յելս                       և ի մուտս կանգնեալ ի պատճառս երկրպագութեան համագոյ                    Երրորդութեանն. և հրկիզութեամբ բառնային ի միջոյ»[9], եզրակացնում է. «Խաչքարերի ծագումը չի կարելի IX դ. վերագրել: Պետք է ենթադրել, որ խաչքարերն սկսեցին առաջանալ VII դ. առաջին կեսում, իսկ երբ VIII դարի առաջին քառորդում արաբներն արգելեցին մարդկային պատկերներ քանդակելը և սկսեցին խորտակել նման պատկերներ կրող քառակող կոթողները՝ խաչքարաշինությունը արգելքի չհանդիպեց»[10]: Հ. Պետրոսյանը, մեջբերելով Ղևոնդի վերոհիշյալ վկայությունները և Մովսես Կաղանկատվացու հետևյալ տեղեկությունը. «…և էր այրն այն ժպիրհ և անաստուած. ուր գնացք ոտից նորա լինէր՝ աւերէր քանդէր զեկեղեցիս Աստուծոյ. և զնշան Քրիստոսի, ուր և տեսանէր մանրէր իբրև զփոշի»[11], եզրակացնում է. «Այսպիսով, արաբներն արգելել են ոչ միայն մարդկային քանդակները, այլ նաև խաչանշանները, և հենց նման քաղաքականությունն է արգելակել խաչքարերի առաջացումը»[12]: Դժվար չէ նկատել, որ այս երկու՝ իրարամերժ կարծիքները փաստարկվում են պատմիչների միևնույն տեղեկություններով:

Փաստորեն, երկու դեպքում էլ հիմքը ի սկզբանե մեզանում ընդունված այն տեսակետն է, ըստ որի, արաբներն արգելել են եկեղեցիների և կոթողների կառուցումը և պարբերաբար ու անխնա ավերել են դրանք: Ա. Տեր-Ղևոնդյանը՝ Ղևոնդի «Պատմության» աշխարհաբար թարգմանության հեղինակը, անդրադառնալով արաբական տիրապետության ժամանակ հայ ժողովրդի իրավական վիճակին, գրում է. «Ըստ մահմեդական իրավագիտության, քրիստոնյաներն իրավունք չունեին կառուցել նոր եկեղեցիներ կամ հները նորոգել: Սակայն այստեղ կային որոշ նրբություններ, որոնք կարելի էր յուրովի մեկնաբանել, ըստ օրվա տիրակալի վերաբերմունքի: …Հայաստանում նույնպես նոր եկեղեցիներ կառուցելը սկզբունքորեն արգելված էր, սակայն գիտենք եկեղեցիներ կառուցելու առանձին դեպքեր, իսկ քանդման դեպքերը, ըստ երևույթին, նույնպես եզակի են եղել Հայաստանում»[13]: Եկեղեցիներ քանդելու առնչությամբ արված այս դիտարկումը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ քրիստոնեության հաղթանակը խորհրդանշող և ի տես ամենքի հասարակական վայրերում կանգնեցված կոթողներ քանդելու դեպքերը նույնպես եզակի են եղել: Հետևաբար, Ղևոնդի և մյուս պատմիչների վկայությունների կանխակալ և ոչ ստույգ մեկնաբանության վրա հիմնված, մեզանում ընդունված և անառարկելի համարվող տեսակետը, ըստ որի, արաբներն ավերել են բոլոր կոթողները, հարկ է վերանայել:

Մինչ օրս շրջանառվում է նաև այն կարծիքը, ըստ որի, հասարակական վայրերում, ինչպես նաև գերեզմանոցներում կանգնեցված կոթողները պատկանում են IV-VII դարերին: Նկատենք, որ Ղևոնդի և մյուս պատմիչների տեղեկություններում բացարձակապես խոսք չկա գերեզմանական հուշակոթողները ավերելու մասին, եթե նման դեպք, թեկուզ փորձ անգամ լիներ, նրանք, անկասկած, կհիշատակեին: Ավելին, Ագաթանգեղոսի և Ղևոնդի վկայությունների համեմատությունը միանշանակ ի ցույց է դնում, որ պատմիչների՝ կոթողներն ավերելու մասին խոսքը վերաբերում է բացառապես հասարակական վայրերում կանգնեցված կոթողներին[14]:

Մ. Օրմանյանը ավելի քան հստակ ու մանրամասն բացատրում է գերեզմանական հուշակոթողների անձեռնմխելի մնալու պատճառը. «Արաբական տիրապետութեան ձեւին մասին գաղափար մը կազմելու համար, պէտք է դիտել, որ Արաբացիք քաղաքական եւ կենցաղական օրէնքները, պարզապէս իրենց կրօնական կամ իսլամական սկզբունքներուն վրայ հիմնված ըլլալով, անհնարութեան մէջ կգտնուէին իրենց օրէնքներով քրիստոնեայ հպատակները կա-ռավարել, եւ պարտաւոր կ՛ըլլային ներել որ քրիստոնեայք իրենց կրօնական սկզբունքներուն համեմատ կառավարուին …Ըստ այսմ Արաբացի ոստիկանները չէին կրնար անմիջական ազդեցութիւն եւ մասնակցութիւն ունենալ հպատակ քրիստոնեաներու կեանքին ու կենցաղին վրայ, իրենք կը բաւականանային հարկերը հաւաքելով, եւ երկրին զինուորական պաշտպանութիւնը կատարելով»[15]: Հայաստանը արաբական տիրապետության տակ մտավ իբրև քրիստոնյա երկիր և, չնայած բազում զրկանքներին, ժողովուրդը հավատարիմ մնաց իր դավանանքին ու սովորույթին: Դիցուք, կյանքի ու կեն-ցաղի անքակտելի մասն էին կազմում թաղման ծեսը և շիրմին հու-շակոթող կանգնեցնելը: Ուստի գերեզմանական կոթողները մնացել են անձեռնմխելի, և չորսհարյուրամյա վաղեմություն ունեցող քրիստոնեական ավանդույթը պահպանվել ու գոյատևել է մինչև կոթողի նոր տիպի՝ խաչքարի երևան գալը, այսինքն, IX դ. վերջը: Պատահական չէ, որ մեզ հասած գերեզմանական հուշակոթողներն անհամեմատ ավելի մեծ թիվ են կազմում, քան այլ առիթներով կանգնեցված բոլոր կոթողները՝ միասին առած:

Կոթողների վրա արձանագրություն թողնելու սովորույթը IV- VII դարերում պարզապես չի եղել: Մեզ են հասել Անգեղակոթի, Ջրվեժի, Ակունքի (Գեղամա լեռներ), Հովհանավանքի, Ավանի (գերեզմանոցի և Սբ. Աստվածածին եկեղեցուն կից), Օշականի, Տաթևի կլոր և բազմանիստ սյուներով կոթողները: Թվարկված օրինակներից և ոչ մեկի վրա արձանագրության հետք գոյություն չունի: Շուրջ 250 քառանիստ կոթողներից արձանագրության կամ գրության հետք ունի միայն հինգը: Արուճի սյան բեկորի վրա նշմարվում են ուղղաձիգ գրության հետքը և եղծված մի քանի տառ: Թալինի սյան վրա պատկերված ֆիգուրի ձեռքին բռնած գրքի վրա ՅՍ ՔՍ տառերն են՝ առանց պատվանշանի: Վահրամաբերդի սեղանին առկա արձանագրությունը վիմագրագետ Գ. Սարգսյանը թվագրում է IX-XII դարերով: Դսեղի սեղանի հինգ տողանոց արձանագրությունը բոլոր ուսումնասիրողները թվագրում են XIII դարով: Բրդաձորի Փոքր կոթողի սյան նիստին առկա անձնանունների գրությունները Լ. Ազարյանը թվագրում է VI-VII, Ս. Մնացականյանը՝ V-VII դարերով, Ն. Չուբինաշվիլին՝ XIX դ. 30-ականներով[16]: Եթե մի պահ համարենք, որ հինգ կոթողներն էլ պատկանել են IV-VII դարերին, ապա այս դեպքում անգամ որևէ հիմք չունենք բոլոր կոթողները վերագրելու այդ ժամանակահատվածին, առավել ևս, VII դարը համարելու ժամանակագրության վերին սահման:

Եթե ընդունենք այդ տեսակետը, ապա դեմ կառնենք տարօրինակ ու անհավանական մի իրողության, այն է՝ VII-IX դարերի ընթացքում Հայաստանում ոչ մի թաղում չի եղել, հետևաբար, և ոչ մի կոթող չի կանգնեցվել: Հազիվ թե այս անհեթեթությունը վրիպեր ուսումնասիրողների աչքից: Սակայն, հետամուտ ի սկզբանե անվերապահորեն որդեգրած իրենց տեսակետին, նրանք, փոխանակ կոթողների վերին սահմանը IX դ. համարելու, պարզապես խաչքարերի ժամանակն են հետ տարել՝ ընդհուպ մինչև VII դ.: Թերևս սա է մշտապես շրջանառվող վարկածի պատճառը: Հետևաբար, մեզանում ի սկզբանե ընդունված և անառարկելի համարվող այն տեսակետը, ըստ որի, քրիստոնեական բոլոր կոթողները, այդ թվում նաև գերեզմանական քառանիստ հուշակոթողները, պատկանում են IV-VII դարերին, հարկ է վերանայել:

Այժմ դառնանք շարժառիթին: Այս կարևոր խնդրին անդրադարձել են ուսումնասիրողներից միայն երեքը: Ս. Բարխուդարյանը գրում է. «Հեթանոսական շրջանում ստեղծված կոթողի այս ձևն       էլ, ինչպես տեսնում ենք, խաչի պատկերը իր վրա կրելու համար նույնպես անհարմար է, որովհետև վերևում ագուցված «թևավոր» խաչը կրկին անկայուն է, սյունի վրա քանդակվածը խախտում է խաչի կանոնական ձևը, պատվանդանը, թեև հարմար ըստ տեղի, բայց անվայել նրանով, որ կոթողի կենտրոնական, ակնառու մասը չէ, այլ ներքին, գետնի մոտ մասը: Այս անհարմարությունների պատճառով քառակող կոթողները չմասսայականացան և չդարձան ապագա խաչքարերի հիմքը: Թեև այս տիպի կոթողներ միշտ էլ հատ ու կենտ շինվել են, ինչպես «թևավոր» խաչերը, մինչև X և ավելի ուշ դարերը, բայց ոչ հատկապես որպես խաչի նշանն իրենց վրա կրող կոթողներ, այլ որպես հատուկ հուշարձաններ»[17]: Ա. Շահինյանը գրում է. «Հնագույն քառանիստ կոթողներն իրենց համաչափությամբ (մոտավորապես չորսը մեկի հարաբերությամբ) չէին կարող իրենց վրա կրել խաչի համաչափ (ոչ հավասարաթև իմաստով) և արտահայտիչ ձևերը, որովհետև դրանց վրա քանդակված խաչերի ուղղահայաց թևերը երկար էին ստացվում, հորիզոնականները՝ խիստ կարճ, իսկ խաչքարերը երիզող և ճոխ քանդակներով զարդարված լայն շրջանակների համար բոլորովին տեղ չէր մնում[18]: Հ. Պետրոսյանը գրում է. «Խաչքարային հորինվածքն, իր վրա վերցնելով աստվածային զորությունը ներկայացնելու-խորհրդանշելու և հավատացյալի հետ սրբազան հաղորդակցությունն ապահովելու գործառույթները, մերժում է շրջանաձև պտույտը՝ վեկտորայնություն հաղորդելով ծեսին: Հակված ենք ավելի վճռական նշանակություն տալ այս վերջին հանգամանքին, քանի որ, նախ և առաջ, շուրջանակի պտույտն ակնհայտ զիջում էր հեթանոսությանը, և վաղ թե ուշ այն պիտի ուղղվեր: Եվ այն ուղղվեց, երբ հիմնավորվեց խաչի պաշտամունքն ու մշակվեց խաչային հորինվածքը, այսինքն՝ երբ պարզ դարձավ, թե որն է միակ կենտրոնի համար նախատեսված եզակի հորինվածքը»[19]:

Ուսումնասիրողները, մանրամասն անդրադառնալով առաջին կոթողների հորինվածքում տեղ գտած բազմաթիվ «թերություններին», անգամ «սխալներին», նշելով նաև խաչքարերի բազում առավելությունները, ի վերջո հանգում են այն մտքին, որ կոթողները խաչքարերով փոխարինելու դրդապատճառը այդ թերությունների սրբագրումն է եղել: Նշանակում է՝ Գրիգոր Լուսավորչի տեսիլքում Արարչի պատգամած կոթողի հորինվածքը՝ «…խարսխաձև ճախարակաձև խարիսխ ոսկի, մեծութեամբ իբրև զմեծ մի բլուր, և ի վերայ նորա սիւն մի հրեղէն բարձր մինչև յոյժ, և ի վերայ նորա թակաղաղ մի ամպեայ, և խաչն լուսոյ ի վերայ նորա»[20], փաստորեն, անկատար է եղել, և այդ մասին հայերն ըմբռնել են միայն վեց հարյուր երկար ու ձիգ տարիներ անց և հենց արաբների տիրապետության ժամանակ որոշել են կոթողները փոխարինել խաչքարով: Նման մեկնակետը արդեն իսկ համոզիչ չէ:

Քրիստոնեական առաջին կոթողների երևան գալու շարժառիթը ավելի քան պարզ է ու հստակ: Այն կապված էր աշխարհում ընթացող դարակազմիկ փոփոխության՝ նոր կրոնի տարածման հետ: Հայաստանը առաջին երկիրն էր, որ քրիստոնեությունն ընդունեց իբրև պետական կրոն և խաչն էլ՝ Քրիստոսի մարմնացյալ պատկերի օրինակը, իբրև խորհրդանշան: Տրդատ Մեծ թագավորի և Գրիգոր Լուսավորչի եռանդուն ջանքերի շնորհիվ, նոր կրոնի հաղթանակը ավետելու, տարածելու և ամրապնդելու նպատակով բազմաթիվ կոթողներ դրվեցին Հայաստանի բոլոր քաղաքներում, գյուղերում, ավաններում, ագարակներում, ինչպես նաև ճանապարհների ելքերի ու մուտքերի մոտ, փողոցներում, հրապարակներում, խաչմերուկներում:

Քրիստոնեությունը, փաստորեն, հիմք ընդունեց հավերժության խորհրդանիշ հանդիսացող հեթանոսական կոթողի հորինվածքը և այն պսակեց իր խորհրդանշանով՝ թևավոր խաչով: Այս կերպ ստեղծվեց հիմնականում նույն հորինվածքով, սակայն բնույթով տարբեր առաջին քրիստոնեական կոթողը:

Հեթանոսական և քրիստոնեական կոթողների սյուները, իբրև կանոն, պետք է լինեին «բարձր մինչև յոյժ»[21]: Եգիպտոսից Հռոմ փոխադրված կոթողի բարձրությունը հասնում էր մինչև 54 մ-ի[22]: Ասորեստանի Շամիրամ թագուհու՝ հայկական լեռների քարից կերտված և Բաբելոն տարված կոթողի բարձրությունը 130 ոտնաչափ էր (35,5 մ)[23]: Տարոնում կանգնեցված Դեմետրեի կոթողի բարձրությունը 15 կանգուն էր (8,8 մ), իսկ Գիսանեի կոթողինը՝ 12 կանգուն (7,1 մ)[24]: Բրդաձորի Մեծ կոթողի բարձրությունը՝ չպահպանված վերնամասով 6մ է[25]: Ավանի Սբ. Աստվածածին եկեղեցուն կից կոթողը, ամենայն հավանականությամբ, մեզ հասածներից ամենաբարձրն է եղել. միայն խարիսխի բարձրությունը «մեծութեամբ իբրև զմեծ մի բլուր»՝ 2,1 մ է[26]: Նման կոթողների հիմնական գործառույթը սրբազան տարածքի ստեղծումն էր: Այս նպատակին ծառայող ավելի կատարյալ հուշարձան մարդկությունը դեռևս չի հայտնագործել: Քրիստոնեական կոթողը, հատկապես նրա գագաթը պսակող խաչը, իբրև անձեռնմխելի պայման, պետք է տեսանելի լիներ բոլոր կողմերից՝ թե մոտ և թե հեռու տարածությունից: Կոթողի հորինվածքում կարելի էր փոխել խարսխի, սեղանի, սյան ձևը, կարելի էր փոխել կամ հրաժարվել պատկերա-քանդակներից և արձանագրություններից, միակ բանը, որ անթույլատրելի էր, ազդեցության ու ընկալման դաշտի սահմանափակումն էր, կենտրոնացումը մեկ կետի վրա, այսինքն՝ վեկտորայնություն հաղորդելը: Քանզի այդ դեպքում կոթողի բուն էությունն ու նպատակը վերանում էր:

Խաչքարերն իրենց բնույթով չէին կարող փոխարինել առաջին կոթողներին: Քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակելուց հետո, առավել ևս արաբական տիրապետության շրջանում և այդուհետև, մինչև մեր օրերը, Հայաստան աշխարհում որևէ դարակազմիկ իրադարձություն տեղի չունեցավ, և նման գործառույթ կրող կոթողներ կանգնեցնելու անհրաժեշտություն պարզապես չառաջացավ[27]: Մինչդեռ գերեզմանական կոթողներ կանգնեցնելու ավանդույթը շարունակվեց նաև արաբական տիրապետության շրջանում: Մեզ հասած հարյուրավոր օրինակների քննությունը փաստում է, որ համեմատաբար փոքր չափերի, բացառապես անհատական բնույթի այդ հուշակոթողները տարբեր խավերի պատվիրատուների նախասիրությունների, հնարավորությունների, ճաշակի հետ կապված բազմազան լուծումներ են ստացել: Դրանցում քրիստոնեու-թյան խորհրդանշանը հիմնականում բացակայում է: Երբեմն էլ կոթողը պսակող թևավոր խաչը փոխարինել են սեղանի, սյան կամ խոյակի վրա քանդակված խաչով:

Խաչքարերի երևան գալու շարժառիթը պարզելու համար դի-մենք Հ. Մանանդյանին. «Նախարարական Հայաստանը կործան-վում էր, ռազմական ուժի, գաղթի ու կոտորածների միջոցով ստանում էր սոսկալի հարվածներ, եկեղեցին կորցնում էր իր հարստությունները և ազդեցությունը, բնակչությունը խիստ պակասում էր և երկրում բնակություն էր հաստատում մահմեդական գաղթականությունը: Նախարարական Հայաստանի կործանման ու այլասերման ահեղ այդ գործընթացը, որ մեծ չափերով առաջ էր տարվում 775 թ. ապստամբությունից հետո, հետզհետե կանգ է առնում սկսած IX դարի սկզբներից»[28]: Երկրում ստեղծված իրավիճակը, հատկապես ժողովրդագրական պատկերի փոփոխությունը, լրջագույն սպառնալիք էր: Ազատությունը կորցնելուց հետո քրիստոնյա ժողովուրդը այլևս կանգնել էր ձուլվելու անխուսափելի վտանգի առջև: Իբրև ինքնության միակ ճշմարիտ ապացույց և պաշտպան նա ապավինեց ամենազոր խաչին: Եվ հպատակ դարձած ժողովրդի ինքնապահպանության  ձգտումն ու կամքը, շնորհիվ տաղանդավոր հայ վարպետների, նյութական ձևն ու դրսևորումը գտան կոթողի նոր տիպի՝ խաչքարի մեջ: «Արձանագրություններում այն կոչվել է խաչ կամ սուրբ նշան, XIX դարից՝  խաչարձան կամ խաչքար[29]»: Եվ երկրով մեկ սփռված գերեզմանական հուշակոթողներին փոխարինելու եկած խաչքարերի հորինվածքում կենտրոնական գերիշխող տարրը դարձավ ամենազոր սուրբ խաչի նշանը:

Ուրեմն, ավելի քան պարզ է, որ խաչքարերը փոխարինել են ոչ թե Տրդատ Մեծ թագավորի ու Գրիգոր Լուսավորչի, այնուհետև համայնքների նախաձեռնությամբ կանգնեցված առաջին կոթողներին, այլ անհատ քրիստոնյաների գերեզմանական հուշակոթողներին: Պատահական չէ, որ խաչքարերի հետ հանդես եկավ նաև անհատների կողմից արձանագրություն թողնելու սովորույթը:

ВРЕМЯ И МОТИВАЦИЯ ПОЯВЛЕНИЯ ХАЧКАРОВ

ГРИГОРЯН Г. В.

Резюме

Согласно ряду  исследованиий, посвященных стелам и хачкарам, установленные христианами в общественных местах и в местах захоронений стелы целенаправленно уничтожались в эпоху арабского владычества. Однако подобные утверждения являются результатом ошибочно  трактуемых исторических свидетельств.

Расшифровка надписей на хачкарах Мец Масрика (881 г.) и Кечута (886 г.) указывает на то, что хачкары появились в IX в. Стремление армянского народа к сохранению национальной идентичности в период араб-ского владычества воплотилось в новом типе стел – в хачкарах. И на смену надгробным стелам пришел хачкар, господствующим элементом композиции которого стал знак святого всемогущего креста  в центре.

THE TIME AND MOTIVATION OF THE APPEARANCE                                    OF KHACHKARS

G. GRIGORYAN

Abstract

From the very beginning, in the studies on steles and khachkars, a viewpoint  has been taken as a basis, according to which Christian steles, erected in public places and cemeteries, were destroyed in a planned and ruthless manner in the period under the Arab rule.  This viewpoint, considered unquestionable until present, is the result of preconceived and incorrect interpretations of historians’ testimonies and is subject to revision.

The deciphering of inscriptions on the khachkars of Mets Masrik (881) and Kechut (886) is indisputable, which obliges to accept that the 9th century must be considered  the time when khachkars appeared.  The regularly stated hypotheses that khachkars appeared starting from the 7th century remain a hypothesis, as long as neither testimonies by historians nor any inscriptions have come forth yet.

As a result of Arab policies, the country’s demographic picture seriously changed. Owing to talented Armenian craftsmen, the subjugated people’s aspiration and will of self-preservation found its  material form and manifestation in khachkars, a new type of memorial monuments.  The memorial steles of the graves all over the  country  were replaced  by khachkars, where the sign of a mighty and sacred cross became predominant as a central  element  in the composition.

Заметки

[←1]

Токарский Н. Архитектура Армении IV-XIV вв., Е., 1961, с. 147-148.

[←2]

Մովսիսի Խորենացւոյ Պատմութիւն Հայոց, Տփխիս, 1913, էջ 50, 54, 118-119, 128 և այլն:

[←3]

Հայ ժողովրդի պատմության քրեստոմատիա, հ. 1, Ե., 1981, էջ 23-24, 26:

[←4]

Меликишвили Г.А. Урартские клинообразные надписи, М., 1960, с. 127, 168, 232, 289, 323, 335, 344.

[←5]

Հայ ժողովրդի պատմության քրեստոմատիա, հ. 1, էջ 204-207:

[←6]

Տե՛ս Ագաթանգեղայ Պատմութիւն Հայոց, Թիֆլիս, 1914:

[←7]

Առաքելյան Բ., Կարախանյան Գ., Գառնի III, 1949-1955 թվականի պեղումների արդյունքները, Ե., 1962, էջ 13, Շահինյան Ա., Հայաստանի միջնադարյան կոթողային հուշարձանները, IX-XIII դարերի խաչքարերը, Ե., 1984, էջ 13, Ազարյան Լ., Հայկական խաչքարեր, Էջմիածին, 1973, էջ 12, Ուլուբաբյան Բ., Խաչենի իշխանությունները 10-16-րդ դարերում, Ե., 1975, էջ 246-247, Սաղումյան Ս., Գուգարքի մեմորիալ կոթողները, Ե., 1980, էջ 4, Шахкян Г. Хачкары Армении VIII-IX веков (Четвертый международный симпозиум по армянскому искусству, тезисы докладов, Е., 1985, с. 307-308); Караханян Г. О., Мелконян  У. А. Новые памятники мемориального искусства Армении (Четвертый международный симпозиум по армянскому искусству, тезисы докладов, Е., 1985, с. 145-146).

[←8]

Պետրոսյան Հ., Խաչքար, ծագումը, գործառույթը, պատկերագրությունը, իմաստաբանությունը, Ե., 2008, էջ 88:

[←9]

Ղեւոնդեայ մեծի վարդապետի Պատմութիւն Հայոց, Ս. Պետերբուրգ, 1887, էջ 100, 152:

[←10]

Շահինյան Ա., Հայաստանի միջնադարյան կոթողային հուշարձանները, IX-XIII դարերի խաչքարերը, Ե., 1984, էջ 13:

[←11]

Մովսէսի Կաղանկատուացւոյ Պատմութիւն Աղուանից  աշխարհի, Թիֆլիս, 1912, էջ 384:

[←12]

Պետրոսյան Հ., Խաչքար, ծագումը, գործառույթը, պատկերագրությունը, իմաստաբանությունը, Ե., 2008, էջ 88:

[←13]

Հայ ժողովրդի պատմություն հ. II, Ե., 1984, էջ 378:

[←14]

Այդ կարծիքին են նաև Ա. Շահինյանը (նշվ. աշխ., էջ 10) և Հ. Պետրոսյանը (նշվ. աշխ., էջ 16, 17):

[←15]

Մաղաքիա արքեպիսկոպոս Օրմանյան, Ազգապատում, հ. Ա, Ս. Էջմիածին, 2001, էջ 900-901:

[←16]

Ազարյան Լ., Վաղ միջնադարյան հայկական քանդակը, Ե., 1975, էջ 61, Մնացականյան Ս., Հայկական վաղ միջնադարյան մեմորիալ հուշարձանները, Ե., 1982, էջ 145, Чубинашвили Н. Хандиси, Тбилиси, 1972, с. 71:

[←17]

Բարխուդարյան Ս., Միջնադարյան հայ ճարտարապետները և քարգործ վար-պետները, Ե., 1963, էջ 128-129:

[←18]

Շահինյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 11-12:

[←19]

Պետրոսյան Հ., նշվ., աշխ., էջ 87-88:

[←20]

Ագաթանգեղոս, էջ 375:

[←21]

Նույն տեղում:

[←22]

Гнедич П. П. История искусств, М., 2009, с. 21.

[←23]

Diodorus of Sicily, with an English Translation by C. H. Oldfather, in Ten volumes, Books I and II, 1-34, London, p. 388.

[←24]

Յովհան Մամիկոնեան, Պատմութիւն Տարօնոյ, Ե., 1944, էջ 97-98:

[←25]

Чубинашвили Н., նշվ. աշխ, էջ 8:

[←26]

Պահպանվել են նաև քառանիստ սեղանը և ութանիստ սյան երեք բեկոր՝ 0,5, 2,0, 0,61, 0,48 մ բարձրությամբ:

[←27]

Նշանավոր իրադարձություն համարվեց միայն խորհրդային կարգերի հաստատումը, և 50 տարի անց Երևանի բարձրադիր վայրում կանգնեցվեց քառանիստ կոթող՝ 50 մ բարձրությամբ:

[←28]

Մանանդյան Հ., Երկեր, հ. Բ, Ե., 1978, էջ 594:

[←29]

Ղազարյան Վ., Խաչքար (Քրիստոնյա Հայաստան, Ե., 2002, էջ 432):