ՄՇԱԿՈՒՅԹ  ԵՎ  ԱՐՎԵՍՏԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՇԵՔՍՊԻՐԻ «ՀԱՄԼԵՏ» ՈՂԲԵՐԳՈՒԹՅՈՒՆԸ  ԵՂԻՍԱԲԵԹՅԱՆ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆԻ ՊԱՅՄԱՆԱԿԱՆ   ԹԱՏՐՈՆԻ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄ

ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ  Ա. Հ.

Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ Շեքսպիրի «Համլետ» պիեսում առկա տվյալներն ու ակնարկները հաստատում են այն իրողությունը, թե Հորացիոն հռոմեացի է[1]: Մյուս կողմից, պիեսում չկա մի բան, որ ակնարկի նրա դանիական ծագման  մասին: Հետևաբար, Գյոթեի միտքը, թե Շեքսպիրը հրաշալիորեն է պատկերել հռոմեացիներին, կարելի է վերագրել նաև այս կեր-                  պարին[2]: Հարց է ծագում ինչու՞ է Շեքսպիրը քողարկել այն փաստը, որ իբրև գլխավոր հերոսի յուրահատուկ նախատիպ է ընտրել     մ.թ.ա. I դ. հռոմեացի պոետին: Նախ, ինչպես հայտնի է, Շեքսպիրը նպատակ չի ունեցել առանձնաց-նելու հերոսներից որևէ մեկին՝ ըստ պատմական կամ ազգային հատկանիշների, և դա նրա արվեստի առանձնահատկությունն է: Նման մոտեցումը համահունչ     էր պայմանական թատրոնի ոգուն, ընդունված էր XVI դարավերջի Անգլիայում և բնորոշ  էր Շեքսպիրի թատրոնին:

Կար նաև մեկ այլ պատճառ, որ Շեքսպիրին մղել է թաքցնելու իր հերոսի իսկությունը: Նկատի ունենք խիստ գրաքննությունը, որ հսկողություն էր սահմանել հեղինակների հանդեպ: Թատրոններն ստիպված էին հետևելու քա-ղաքական ու կրոնական որոշակի սկզբունքների: Ավելին, ըստ Քենթերբերյան արքեպիսկոպոսի ու Լոնդոնի եպիսկոպոսի կարգադրության՝ ամեն մի նոր ստեղծագործություն պետք է հավուր պատշաճի գրանցվեր: 1599 թ.   այս պար-տականությունը հանձնվել էր Գաղտնի խորհրդին, որի գործակալները բաց չէին թողնում ոչ մի ներկայացում[3]:

Շեքսպիրը ըմբոստ պոետներից չէր ինչպես, ասենք, Քրիստոֆեր Մարլոն, որի ողբերգական ճակատագիրը, հավանաբար, հայտնի էր նրան: Ավելի ճիշտ կլինի ասել, որ Շեքսպիրն այնքան էլ անշրջահայաց չէր: Ուստի այն միտքը, թե՝ «ինչ-որ բան է նեխել Դանիո (կարելի է հասկանալ՝ անգլիական - Ե. Ա.) թագավորությունում», արտաբերվում էր հեռավոր և «անվտանգ» Էլսինորում: Պետք է նշել, որ նման ենթատեքստերով ու ակնարկներով լի են Շեքսպիրի բոլոր պիեսները, հատկապես «Համլետը»:

Վերոնշյալ պատճառներով էլ պիեսի որոշ (հնարավոր է՝ գլխավոր) գաղափարներ չէին կարող դրսևորվել բացահայտ կերպով: Պատահական չէ, որ պիեսում բազմիցս հանդիպում են արտահայտություններ, որոնք, թվում է՝ միտումնավոր կանխում են հատվածի իրական իմաստը կռահելու հնարա-վորությունը: Հիշենք Համլետի առաջին ռեպլիկը, սրնգի կամ ավարտի տեսա-րանները: Եթե հանենք երկրորդ իմաստը, Շեքսպիրի ցանկությունը հուշելու, թե ինչ-որ խիստ էական բան ինքը չի կարող հայտնել, բազում ռեպլիկներ թվում են ավելորդ: Իրականում այնպիսի դարձվածներ, որպիսիք են` «Ուզում ես իմ գաղտնիքը սրտիցս դուրս քաշել», «Պետք է կապ դնեմ լեզվիս», «Եթե ժամանակ ունենայի դեռ…», «Մնացյալը՝ լռությու՜ն», պիեսին ոչինչ չեն տալիս, բայց և այն-պես իրադարձությունների խորին իմաստն ըմբռնելու բանալիներ են: Հավանաբար, Շեքսպիրն օգտվել է այն ժամանակներում տարածված ստեգանոգրաֆիայի («գաղտնագրություն») արվեստից, որը հնարավորություն էր տալիս տեքստում թաքցնելու այն, ինչը նախատեսված չէր շարքային հանդիսականի ու ընթերցողի համար: Հիշենք, թե ինչպես է Շեքսպիրը ծածկագրել «Գլոբուսի» նկարագրությունը «Համլետում»:                              Շեքսպիրի շրջահայացությանը նպաստել են նաև երկրի քաղաքական իրադրության փոփոխությունը, Բըրբեջի թատրոնի կարգավիճակը, որտեղ աշխատել է դրամատուրգը: Ամեն դեպքում «Համլետի» երկու տեքստերի համեմատությունը ցույց է տալիս, որ երկրորդ՝ լրամշակված հրատարակության մեջ հեղինակն ակընհայտորեն մեղմացրել է որոշ ռեպլիկների սրությունը: Այդուհանդերձ, չի կարելի ուղղակի պնդել, որ սրանք են եղել Համլետի  ուսանողական ընկերոջ «Ես»-ը քողարկելու բուն պատճառները: Բայց ակնհայտ է, որ պիեսում հռոմեացի պոետի առկայությունը քաղաքական սրացումների պայմաններում առանձնահատուկ ընդգծելու կարիք չկար: Իսկ Հորացիուսն իր ժամանակ, ոգևորվելով ազատական երիտասարդության տրամադրություն-ներով, անցել էր Բրուտոսի զորքերի կողմը՝ հավատացած լինելով, որ մոտ է հանրապետության ժամանակը:                                          Վերադառնալով մեր խնդրին՝ նշենք, որ այս իրադարձություններից ընդամենը մի քանի տարի առաջ (1584 թ.) հենց հանրապետական գաղափար-ների համար են արգելվում Ջ. Բյուկոնենի գրքերը: Վերջինս, արդարացնելով Մարի Ստյուարտի մահապատիժը, գրել էր. «Քաղաքացիների լավագույն և առաքինի խավն իրավունք ունի ընդվզելու երկրի օրենքներին անհնազանդ թագավորի դեմ ու գահընկեց անելու նրան»[4]: Իսկ այն գաղափարը, թե «վատ միապետը կարող է գահընկեց լինել ու մահապատժի ենթարկվել, բնականաբար, չէր կարող դուր գալ Եղիսաբեթին…»[5]:  Հավանաբար, հենց այս նկատառումով է Շեքսպիրն աննշան փոփոխություն ներմուծել հերոսի անվան մեջ` ընտրելով Horatio-ն լատինական Horacio-ի փոխարեն, ինչպես կոչում էին պոետին:

Շարունակենք: Հայտնի է, որ Շեքսպիրի պիեսը հրատարակիչների մոտ է հայտնվել «գրագողերի» ձեռքով, որոնք հենց ներկայացման ժամանակ, հեղինակից ծածուկ, անկատար եղանակներով ու հապճեպ գրի են առել հնչող տեքստը: Ուսումնասիրողները բազմիցս նշել են դրանով պայմանավորված բացթողումները, հավելումներն ու սխալները, որոնք խեղաթյուրում են այս կամ այն ստեղծագործության ճշմարիտ իմաստը: Հավանական է, որ նման մի շեղում թաքցրած լինի մեզնից այն ռեպլիկը, որը պետք է բացահայտեր  հեղինակի մտահղացումը Համլետի բարեկամի վերաբերյալ: Ամեն դեպքում, կա տեսակետ, թե պիեսի սկզբում Հորացիոյի խոսքերում հինգերորդ և վեցերորդ տողերի միջև վրիպել է առնվազն մեկ տող.

Հորացիո

Մի հյուլե է դա մեր մտքի աչքը աղոտացնելու.

Այն օրերի մեջ, երբ Հռովմ հասել էր փառքի գագաթին՝

Հզոր Հուլիոսի մահից քիչ առաջ,

Շիրիմներն իրենց վարձակալներից  դատարկվում էին,

Եվ մեռելները, պատանած Հռովմի փողոցների մեջ,

Թոթովում էին և աղաղակում:

Աստղերը դուրս եկան հրեղեն գեսերով, արյան ցող իջավ,

Եվ խանգարում կար արեգակի մեջ: Այն տամուկ աստղը,

Որ ներգործում է Նեպտունի ահեղ պետության վրա,

Այնպես հիվանդ էր իր խավարումից,

Որ կարծես մոտ էր աշխարհանցումը (I, 1)[6]:

Horatio

A mote it is to trouble the mind’s eye:

In the most high and palmy state of Rome,

A little ere the mightiest Julius fell,

The graves stood tenantless, and the sheeted dead

Did squeak and gibber in the Roman streets,

And even the like precurse of fierce events,

As stars with trains of fire and dews of blood,

Disasters in the sun; and the moist star,

Upon whose influence Neptune’s empire stands,

Was sick almost to doomsday with eclipse[7].

Այս մասին են, ըստ Ա. Սմիռնովի, խոսում տաղաչափական  և այլ առ-անձնահատկությունները[8]: Սակայն տեքստի, Հորացիուսի կյանքի ու արվեստի մանրակրկիտ ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ «Համլետում», անկախ հրատարակիչների բոլոր վրիպումներից ու շեղումներից, բավականաչափ նյութ կա սույն ստեղծագործության կենտրոնական գաղափարը հաստատելուհամար:

Այսպիսով, կարելի է եզրակացնել, որ Շեքսպիրն ունեցել է  մի շարք պատ-ճառներ՝ քողարկելու մ.թ.ա. I դ. հռոմեացի պոետ Քվինտուս Հորացիուս Փլակ-կուսին՝ որպես Հորացիոյի կերպարի նախատիպ ընտրելու փաստը. դրանք են՝              ա) XVI դարավերջի պայմանական թատրոնի առանձնահատկություն-ները, համաձայն որոնց, հեղինակը նպատակ չի ունեցել անձնավորելու հերոս-ներից որևէ մեկին՝ ըստ պատմական կամ ազգային հատկանիշների:

բ) Խիստ գրաքննությունը, որը հսկողություն էր սահմանել հեղինակների հանդեպ, որի պայմաններում վտանգավոր էր «գովազդել» մի հռոմեացի պոետի, որի ազատական տրամադրությունները չէին կարող ողջունել եղիսաբեթական թատրոնում:

գ) «Գրագողերի» թույլ տված բացթողումներն ու շեղումները, որոնց հետևան-քով, հավանաբար, կորսվել է այն ռեպլիկը,  որը պետք է բացահայտեր հեղինա-կի մտահղացումը:

ТРАГЕДИЯ ШЕКСПИРА “ГАМЛЕТ” В КОНТЕКСТЕ УСЛОВНОГО ТЕАТРА ЕЛИЗАВЕТИНСКОЙ ЭПОХИ

ЕРНДЖАКЯН А. А.

Резюме

Почему Шекспир не раскрыл личность Горацио в своей пьесе, как это сделал 300 лет назад Данте Алигьери в “Божественной комедии”, введя в неё образ римского поэта Вергилия.

Можно предположить, что Шекспир, избрав в качестве прототипа Горацио образ римского поэта I в. до н.э. Квинта Горация Флакка, в силу определенных причин скрыл этот факт. В ряду этих причин могли быть особенности условного театра XVI в., строжай-шая цензура в пуританской Англии и недобросовестная “работа” тайных переписчиков пьес, посредством которых “Гамлет”, возможно, впервые попал к издателям.

THE TRAGEDY OF SHAKESPEARE “HAMLET” IN THE CONTEXT OF THE CONDITIONAL THEATRE OF  THE ELIZABETHAN ERA

A. YERNJAKYAN

Abstract

Why didn’t Shakespeare reveal the identity of Horatio in his play, as it did Dante Alighieri in his “Divine Comedy” 300 years ago, entering into it a character of Roman poet Virgil? It may be assumed that, Shakespeare, choosing the character of Roman poet of the 1st century AD Quintus Horatius Flaccus as a prototype, has hidden that fact for certain reasons. Among those reasons could be the features of theatre of XVI century, the strictest censorship in Puritan England and unscrupulous “work” of secret play copiers, by virtue of who “Hamlet” for the first time, probably fall into the hands of publishers.

Заметки

[←1]

Տե՛ս մասնավորապես Երնջակյան Ա., Հորացիոյի կերպարը՝ որպես հին հունական Պարերգի (Խորոսի) մետամորֆոզ, թեկնածուական ատենախոսություն, Ե., 2012:

[←2]

Միայն մեկ անգամ է Դանեմարքայի արքայազնը զգացական պոռթկումի պահին իր ընկերոջը կոչում հին հունական վեպի հերոսի անվամբ` Դամոն (III, 2): Թեպետ հնարավոր է նաև, որ Շեքսպիրը, անտիկ գրականության և դիցաբանության ոչ փայլուն իմացության հետևանքով, պարզապես շփոթված լինի: Ի վերջո, նա «Ինչպես կուզեք» կատակերգության մեջ Յունոնային շփոթել է Վեներայի հետ:

[←3]

Տե՛ս Аникст А. А. Театр эпохи Шекспира, М., 2006.

[←4]

Зубова Н. Два варианта “Гамлета” (Шекспировский сборник, М., 1958, с. 278).

[←5]

Նույն տեղում:

[←6]

Վ. Շեքսպիր, Համլետ, թարգմանությունը` Հովհ. խան Մասեհյանի, Ե., 2008, էջ 8:

[←7]

Шекспир У. Гамлет, М., 1985, с. 32.

[←8]

Смирнов А. А. Примечания к тексту “Гамлета” (Шекспир У. Полн. собр. соч. в 8 т., т. 6, М., 1960).