ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ԹՈՒՐՔԵՐԵՆԻ ԲԱՅԱՍԵՌԻ ՀԱՐՑԻ ՇՈՒՐՋ

ԶԱՔԱՐՅԱՆ Շ. Ի.

Ժամանակակից թուրքերենն ունի բայասեռի յուրահատուկ ձևեր, որոնք հանդես են գալիս ձևաիմաստային և շարահյուսական հետաքրքրական դրսևորումներով: Բայասեռի կարգի ուսումնասիրությունն ունի հարուստ ավանդույթներ: Թուրքերենի բայասեռի վերաբերյալ թուրք հեղինակների աշխատությունները սակավաթիվ են և կրում են մակերեսային, նկարագրական բնույթ։ Վերջին տարիներին թուրքագետների՝ բայասեռի ավանդական սահմանումը ենթարկվում է քննադատությունների: Երկարատև քննարկումներից հետո գիտնականները տարակարծիք են թուրքերենի սեռերի քանակի հարցում՝ այն պայմանավորելով լեզվի քերականական առանձնահատկություններով, գործողության կամ եղելության մասնակիցների քանակով: Նրանք տարբեր կերպ են մեկնաբանում սեռերի բովանդակությունն ու կիրառության ոլորտները:

Թուրքերենի բայասեռն առավել ընդգրկուն քննել է լեզվաբան Մ. Էրգինը՝ «Türk Dil Bilgisi» («Թուրքերենի քերականություն»)[1] աշխատության մեջ: Այն նվիրված է արևմտյան թուրքերենի քերականությանը: Առաջաբանում հեղինակն ընդգծում է, որ իր ուսումնասիրությունը կատարել է ոչ թե արևելյան և արևմտյան քերականական ավանդույթների շրջանակում, այլ լեզվի կառուցվածքի թելադրած սկզբունքների հիման վրա: Վերլուծելով քերականական միավորների արդի վիճակը, դրանց պատմական զարգացումները, համեմատականներ անցկացնելով հին թուրքերենի և թյուրքական լեզուների հետ՝ Մ. Էրգինը, թուրքերենի բայասեռեր կազմող ածանցները դիտարկել է որպես բառակազմական իրողություն[2]։

Լեզվաբան Ն. Քոչը բայի անցողականության և անանցողականության հենքի վրա դասակարգում է թուրքերենի բայասեռերը՝ կատարելով նկարագրական մակարդակի ձևաբանական վերլուծություն[3]։ Նա թուրքերենում տարանջատում է հինգ սեռ՝ Ettken (հիմնական-ներգործական, գերմ. aktivum, aktiv, ֆրանս. verbe actif, անգլ. active, active verbe), Edilgen (կրավորական, գերմ. passiv, passivum, ֆրանս. verbe passif, անգլ. passive verb), Dönüşlü (անդրադարձ, գերմ. reflexives verb, ֆրանս. verbe reflechi, verb pronominal, անգլ. reflexive verb), İşteş (փոխադարձ-համատեղ, գերմ. reziprokes verb, ֆրանս. verbe reciproque, անգլ. resiprocal verb), Ettirgen (պատճառական, գերմ. faktitiv, kausativum, ֆրանս. verbe causatif, verbe factitif, անգլ. causative verb, favtitive verb)[4]։

Առավել հայտնի թուրք լեզվաբան Զ. Քորքմազը, հենվելով արևմտյան լեզվաբանության տեսությունների և մեթոդների վրա, հաշվի առնելով թուրքերենի առանձնահատկությունները՝ իր մենագրության մեջ քննել է նաև թուրքերենի բայասեռը՝ իմաստային, ձևաբանական և շարահյուսական մակարդակներում[5]։ Ինչպես գրում է նա, այսօր թուրք լեզվաբանության մեջ շարունակվում է այն բանավեճը, թե սեռ կազմող ածանցներն արդյոք բառակազմակա՞ն, թե՞ խոնարհման ածանցներ են: Հեղինակն այս ածանցները որակելով բայից բայ կազմող՝ միաժամանակ բայասեռի կարգը քննում է բայի անցողականության և անանցողականության և շարահյուսության տեսանկյունից[6]: Նա թուրքերենի համար ընդունում է վեց սեռ՝ ներգործական՝ Ettken (հիմնական-ներգործական), Edilgen (կրավորական,) Meçul/Özensiz (անենթակա), Dönüşlü (անդրադարձ), İşteş (փոխադարձ-համատեղ), Ettirgen (պատճառական)[7]։

Ըստ Մ. Հենգիրմենի՝ սեռը բայի՝ ուղիղ խնդիր ստանալու կամ ենթակայի հոլովի համաձայն սեռային ածանցներով նոր բայ կազմելու քերականական կարգ է[8]: Թ. Գենջանը, տարանջատելով չորս սեռ, նշում է, որ սեռը բայերի՝ են-թակաների և ուղիղ խնդիրների հետ համաձայնությամբ ձեռք բերած առանձնա-հատկությունն է[9]: Նա պատճառականն առանձին սեռ չի համարում, այլ միայն ընդունումէ, որ կան պատճառական բայեր, որոնք անցողական են[10]: Մ. Հենգիր-մենը բայասեռը բաժանում է հինգ տեսակի՝ հիմնական (ուղիղ), փոխադարձ-համատեղ, անդրադարձ, կրավորական և պատճառական[11], Գ. Լևիսը՝ չորս[12]:

Ծագումով հայ լեզվաբան Հ. Դիլաչարը (Մարթայան), բայասեռը բնութագրելով որպես ենթակայի և խնդրի փոխհամաձայնության վրա հիմնված կարգ[13], թուրքերենի համար առանձնացնում է 10 սեռ՝ 1. Etken (actif), Geçişli (ան-ցողական), Geçişsiz(անանցողական), 2. Edilegen (passif-կրավորական), 3. Orta ya da Etkin (ներգործական), 4. Öze Dönüşlü (անդրադարձ), 5. Karşιlιklι (փոխադարձ), 6. İşteşlik (համատեղություն), 7. Kökteş (անդրադարձ), 8. Oldurumlu (հարկադրական), 9. Ettirimli (պատճառական), 10. İki dereceli ettirimli (միջնորդավորված հար-կադրական, այսինքն` գործողությունը ինչ-որ միջոցով անել տալ): Դիլաչարը քննում է նաև թուրքերենում առկա սեռերի համատեղ կիրառության երևույթը՝ նշելով, որ բայարմատը միաժամանակ կարող է ստանալ մի քանի սեռային ածանց։ Օրինակ՝ bul-un-dur-ul-mak (Öze Donüşlü-Oldurumlu-Edilgen) գտնվել (անդրադարձ-հարկադրական-կրավորական), gör-üş-tür-ül-mek (Karşılıkı-Ettirim-li-Edilgen)/ կազմակերպվեց հանդիպում, հանդիպեցնել (փոխադարձ-պատճառական-կրավորական)[14]: Ըստ լեզվաբանի՝ այս սեռերի տեսակների համար կարևորը ոչ թե բայարմատն ու վերջավորությունն են, այլ՝ իմաստն ու շարահյուսական պաշտոնը։ Հավելենք, որ նման կառույցները հայերեն բառացի համարժեքներ չունեն և թարգմանվում են հետևյալ կերպ՝ Annesiyle görüştürüldü՝ կազմակերպվեց հանդիպում մոր հետ: Müze bu ayın sonuna kadar ziyareçilere açık bulundurul-acaktır՝ թանգարանը մինչև ամսվա վերջը բաց է լինելու այցելուների համար:

Որոշ թուրք լեզվաբաններ գործողության ու դրա օբյեկտի հարաբերությունը չեն ներառում սեռի կարգի մեջ[15]: Այնինչ ակնհայտ է, որ սեռն ընդգրկում է գործողության զանազան հարաբերություններ:

Թյուրքական լեզուների համեմատական քերականության և ժամանակակից թուրքերենի համակարգված քերականության համակողմանի ուսումնասիրութ-յան ոլորտում բացառիկ ներդրում ունեն ռուսական և խորհրդային լեզվաբանական  դպրոցները:

Հատկապես մեծ արժեք է ներկայացնում Ա. Կոնոնովի՝ ժամանակակից գրական թուրքերենի քերականությանը նվիրված ստվարածավալ մենագրությունը, որտեղ հեղինակը տվել է թուրքերենի հնչյունաբանության, ձևաբանության և շարահյուսության համակարգված նկարագիրը[16]: Ըստ նրա՝ սեռի կարգն արտահայտում է սուբյեկտի (գործողություն կատարողի) և օբյեկտի միջև տար-բեր հարաբերությունները, որոնք իրենց արտահայտությունն են գտնում բայի ձևի մեջ: Օբյեկտի նկատմամբ գործողության հարաբերությունը դրսևորվում է հոլովային կառավարմամբ: Ըստ օբյեկտի հոլովային ձևի հետ իրենց համաձայ-նության՝ բայերը բաժանվում են անցողականի և անանցողականի[17]: Ա. Կոնոնովը թուրքերենի համար առանձնացնում է բայի հինգ սեռ՝ հիմնական (ուղիղ), ոխադարձ-համատեղ, անդրադարձ, կրավորական, պատճառական[18]։

Ս. Իվանովը համեմատական մեթոդի կիրառմամբ, ինչպես նաև հաշվի առնելով թյուրքական լեզուների տիպաբանական նմանությունները՝ թուրքերե-նի բայասեռը  դիտարկում է որպես բառագիտական-քերականական կարգ, որին բնորոշ են բառագիտական և քերականական «փոխազդեցությունները»: Միայն բացառիկ դեպքերում է այդ ամենը կրում միմյանցից մեկուսացած բնույթ[19]: Իվանովը թուրքերենի բայասեռը բաժանում է երեք տեսակի՝ կրավորական-անդրադարձ, փոխադարձ-համատեղ, պատճառական-կազուատիվ[20]:

Ժամանակակից թուրքերենի բայասեռի ընդհանուր տեսությունը քննել է նաև Ա. Շչերբակը[21]։ Նրա բնութագրմամբ՝ թյուրքական լեզուների համեմատական, նկարագրական և քերականական աշխատություններում սեռի կարգի լուսաբան-ման հարցը բարդանում է նրանով, որ սահմանումները ոչ միշտ են իմաստա-վորվում ըստ համընդհանուր հաստատումների. ինչը հնդեվրոպական լեզուների քերականական աշխատություններում կոչվում է սեռ, բովանդակության և կառուցվածքի տեսանկյունից թյուրքական լեզուներում իր լրիվ համարժեքը չունի[22]: Ինչպես նշում է Ա. Շչերբակը, «թյուրքական լեզուներում յուրաքանչյուր ձև, որ անվանում են սեռ, արտահայտում է ինքնուրույն կարգ։ Հաշվի առնելով առկա քերականական ավանդույթները՝ սեռի մասին պետք է խոսել խիստ պայմանականորեն»[23]։ Նույն կարծիքն է հայտնում Վ. Խրակովսկին՝ նշելով, որ թյուրքագիտության մեջ սեռ եզրը օգտագործվում է իմաստաբանական տարասեռ երևույթների միավորման նպատակով, որոնք չունեն ընդհանուր օրինաչա-փություններ և միևնույն քերականական կարգի մասնավոր նշանակություններ չեն[24]։

Յու. Շչեկան, բայասեռի կարգը քննելով բառափոխության և բառակազմութ-յան սահմանների միջև, սեռային ձևերը համարում է ինչպես քերականական գործողությունների կանոնավոր համակարգ, այնպես էլ այն, որ սեռային ձևերը կախված են այս կամ այն բառային հիմքից, և դա է պատճառը, որ որոշ լեզվա-բաններ սեռի կարգը համարում են բառաքերականական[25]: Այնուհետև հավելում է, որ եթե հնդեվրոպական լեզուներում սեռային ձևերն ակտիվ (ներգործական) և պասիվ (կրավորական) են, ապա թուրքերենի համար ընդունում է հինգ սեռ՝ հետևելով Ա. Կոնոնովի դասակարգմանը[26]:

Ժամանակակից թուրքերենի բայասեռի՝ պատմականորեն կրած փոփոխու-թյուններին ու զարգացման միտումներին անդրադարձել է Ն. Բասկակովը[27]։ Նրա բնորոշմամբ՝ սեռի կարգն արտահայտում է սուբյեկտի (գործողություն կա-տարողի) և օբյեկտի միջև հարաբերակցությունը, այսինքն՝ գործողության մեջ սուբյեկտի մասնակցության ձևը կամ աստիճանը: Ըստ Ն. Բասկակովի, թյուր-                        քական լեզուներում սեռերը բառակազմության տեսակ են: Նա դրանցում առ-անձնացնում է նաև հատուկ քարացած արտահայտությունները։ Սեռի էությունը և տեսակը դրսևորվում են հենց արմատում՝ բայի հիմքում, իսկ օբյեկտ-սուբյեկ-տային հարաբերությունները քերականորեն արտահայտվում են հատուկ ածանցներով, որոնք կցվում են  բայահիմքին[28]:

Թյուրքական լեզուների համեմատական քննության շնորհիվ Է. Սևորդյանը հանգում է այն եզրակացության, որ բայասեռը պատմականորեն բառակազմու-թյունից ձևաբանություն անցումային փուլում գտնվող միջանկյալ լեզվական եր-ևույթ է, և թյուրքական լեզուներում, ի սկզբանե, այն եղել է զուտ բառակազմա-կան միջոց[29]:

Թուրքերենի բայասեռը քննել և հայերենի համապատասխան եզրերով ու համարժեք կաղապարներով ներկայացրել են հայ թուրքագետներ Ա. Սաֆարյանը, Ա. Սողոմոնյանը, Տ. Լոքմագյոզյանը[30]:

Ընդհանրացնելով՝ նշենք, որ լեզվաբանների մի մասը սեռը համարում է բառակազմության տեսակ և բայից բայ բառակազմության հետևանքով ի հայտ եկած քերականական ձև: Ըստ նրանց՝ սեռի էությունը և տեսակը դրսևորվում են հենց արմատում՝ բայի հիմքում, և օբյեկտ-սուբյեկտային հարաբերությունները քերականորեն արտահայտվում են հատուկ ածանցներով, որոնք կցվում են հիմ-նական բային[31]։ Մյուս լեզվաբանները բայասեռի բնութագրման հարցում նկատի են առնում բայի հետևյալ հատկանիշները՝ ա) գործողությունը բխում է սուբյեկ-տից, բ) գործողությունն ուղղված է սուբյեկտին, սուբյեկտը ենթարկվում է գործո-ղությանը, գ) գործողությունը բխում է սուբյեկտից և ուղղված է հենց նրան,                          դ) գործողությունը բխում է մի քանի սուբյեկտներից։ Զուգադրության համար նշենք, որ բայասեռի սահմանումների ու բնութագրումների նման ընկալումը համընկնում է հայ լեզվաբանների տեսակետներին. ըստ նրանց սահմանում-ների՝ բայասեռը ձևաբանական կարգ է, որը դրսևորվում է քերականական ուրույն իմաստով    և համապատասխան արտահայտչամիջոցներով:

К ВОПРОСУ О КАТЕГОРИИ ГЛАГОЛЬНЫХ ЗАЛОГОВ В СОВРЕМЕННОМ ТУРЕЦКОМ ЯЗЫКЕ

ЗАКАРЯН Ш. И.

Резюме

Категория глагольных залогов является одной из спорных проблем в тюркологии. Ряд лингвистов считает залог видом словообразования и грамматической формой, выявленной в результате словообразования. С их точки зрения суть и вид залога заключаются именно в основе залога, и объектно-субъектные отношения грамматически выражаются особыми аффиксами, присоединенными к глагольной основе. По мнению же других представителей турецкой лингвистической школы залог глагола обусловлен лексемой как его признаком, выступающей в качестве внутренних, грамматических, смысловых, формообразовательно-морфологических и синтаксических особенностей.

ON THE PROBLEM OF THE VERBAL VOICE IN MODERN TURKISH LANGUAGE

SH. ZAKARYAN

Abstract

The order of voice affixes, definitions, word-formative and morphological significance, and the quantity persist staying as one of the disputable issues in Turkic studies. In recent years traditional definition of voice is criticized by different interpretations. A group of linguists considers the verb as word-formative and grammatical form, which is a result of verb-formation from verb to verb. According to their opinion, the essence and form of voice depend on root – the basis of verb and objective-subjective relationship are grammatically expressed with articular affixes, which are attached to main verb. The second  group  of linguists in this definition of voice is based on the subordinate meaning of verb and on other similar characters. According to their definitions the voice, being the concrete manifestation of the idea, stems from the nature of verbal lexemes as their internal quality of  words with their grammatical, semantic and syntactic features.

Заметки

[←1]

Ergin M. Türk Dil Bilgisi, İstanbul, Boğaziçi Yayınları, 2001, s. 406.

[←2]

Նույն տեղում, էջ 204-207։

[←3]

Koç N. Yeni Dilbilgisi, İstanbul, İnkılap Kitabevi, 1990, s. 331-337.

[←4]

Նույն տեղում, էջ 331։

[←5]

Նույն տեղում։

[←6]

Korkmaz Z. Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi), Ankara, TDK Yay., 541-546։

[←7]

Korkmaz Z., նշվ. աշխ., էջ 538-567։

[←8]

Hengirmen M. Türkçe Dilbilgisi Yabancılar İçin, I Baskı, Ankara, 2001, s. 146.

[←9]

Gencan T. Türk Dilbilgisi, Ankara, Ankara Dil Kurumu, 1979, s. 125.

[←10]

Նույն տեղում, էջ 129:

[←11]

Hengirmen M., նշվ. աշխ., էջ 132:

[←12]

Lewis G. Teach Yourself  Turkish, London, Oxford Uni. Press, 1953, p. 92, 106.

[←13]

Dilaçar A. Gramer, Tanımı, Adı, Kapsamı, Türleri, Yöntemi, Eğitimdeki Yeri ve Tarihçesi, TDAY Belleten, 1971, s. 105-106.

[←14]

Նույն տեղում, էջ 106։

[←15]

Yücel B. Türkiye Türkçesinde Zarf-Fill Eklerinin Yapı Bakımından Sınıflandırılması Üzerine, Türklük Bilimi Araştırmaları, Sayı. 9, Sivas, 2000, s. 75, նույնի՝ Türkiye Türkçesinde Fiil Çatıları, Türk Gramerinin Sorunu, c. II, Ankara, 1999, s. 55.

[←16]

Кононов А. Грамматика современного турецкого литературного языка, изд. АН СССР, М.-Л., 1956, с. 191.

[←17]

Նույն տեղում, էջ 192:

[←18]

Նույն տեղում:

[←19]

Иванов С. Курс турецкой грамматики, часть 2, Грамматические категории глагола, Л., 1977, с. 41.

[←20]

Նույն տեղում, էջ 3-41:

[←21]

Щербак А. Очерки по сравнительной морфологии тюркских языков,  Л., 1981.

[←22]

Նույն տեղում, էջ 100:

[←23]

Նույն տեղում, էջ 92։

[←24]

Храковский В. Тюркский залог с позиций универсальной концепции диатез и залогов (Советская тюркология, Баку, 1989, N 5, с. 20-25).

[←25]

Щека Ю. Практическая грамматика турецкого языка, М., 2007.

[←26]

Նույն տեղում, էջ 161:

[←27]

Баскаков Н. Каракалпакский язык, М., 1952,  նույնի՝ Турецкий яязык, М., 1960.

[←28]

Баскаков Н. Турецкий язык, с. 209.

[←29]

Севортян Э. Аффиксы глаголообразования в азербайджанском литературном языке, М., 1962, с. 50.

[←30]

Սաֆարյան Ա., Սողոմոնյան Ա., Լոքմագյոզյան Տ., Թուրքերենի դասագիրք, հ. Ա, Ե. 2007:

[←31]

Տե´ս Баскаков Н., նշվ. աշխ., էջ 210: