ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ 1925-1932 ԹԹ.

ՄԻՐԶԱԽԱՆՅԱՆ Ռ. Կ.

1926 թ. սկզբներից Խորհրդային Հայաստանում կրթական կյանքն աննախադեպ զարգացում է ապրում: Զարգացման հիմնական ուղղություններն էին՝ 1) անգրագիտության վերացում, 2) պարտադիր տարրական կրթություն և ապա անցում յոթնամյա կրթության, 3) տեխնիկական կրթության կազմակերպում, 4) բարձրագույն կրթության կատարելագործում:

Անգրագիտության վերացման 1924-30 թթ. շարժընթացը  պարզ երևում է մի վավերաթղթից, որտեղ նաև մատնանշված են այդ ուղղությամբ տարված և տարվելիք աշխատանքների հիմնական ձևերն ու խնդիրները: «Ընդհանուր դիտողություններ» վերնագրված փաստաթղթում նշվում է.

«1. Անգրագիտության վերացման աշխատանքները խորհրդային հանրապետություններում ստացել են թե քաղաքական և թե կուլտուրական առաջնակարգ նշանակություն: Այդ աշխատանքները հիմնարկային նեղ բնույթից պետք է ընդարձակվեն և դեպի գործը գրավեն խորհրդային ամբողջ հասարակությունը «Կորչի անգրագիտությունը» ընկերության միջոցով:

2. Մեր այս երկու տարվա աշխատանքների արդյունքն այն                 է, որ մեր լայն մասսաներն իրենց սկզբնական շրջանին պասսիվ դրությունից դուրս գալով, ցույց են տալիս իրենց անհագ ծարավը դեպի գրագիտությունը: Սրա փայլուն ապացույցն է «Գրագետ» դասագրքի մեծ պահանջը:

3. Քանի որ մեր գյուղացիության հոծ բազմությունն անգրա-գետ է, և գյուղատնտեսության նոր ձևերի  մասին լրագրի կամ  գրքի միջոցով հնարավորություն չունի որևէ տեղեկություն ստանալ, այդ պայմանններում մեր գյուղատնտեսության զարգացումն անհնար է  դառնում: Անգրագիտության վերացումն ոչ միայն կուլ-տուրական գործ է, այլ դա միևնույն ժամանակ քաղաքական մեծ խնդիր է:

«Անգրագետը քաղաքականությունից դուրս է» (Լենին): Կրոնական և այլ սնոտիապաշտությունները, նախապաշարումները և զանազան անհիմն լուրերը անգրագիտության արդյունք են»[1]:

Հիրավի, երկրի ինդուստրացման և գյուղատնտեսության կո-լեկտիվացման քաղաքականությունը կյանքի կոչելու պայմաննե-րում կարևոր էր այդ մասին լրատվության կամ ծրագրային  դրույթներից տեղեկացվածությունը, որն անհնար էր առանց գրա-գետ լինելու, երկրորդ, այդ տեղեկացվածությամբ կարելի էր հա-մոզվել, թե որքանով է ճիշտ գյուղատնտեսության կոլեկտիվացման քաղաքականությունը, և երրորդ, իսկապես, անգրագիտության վերացումն ուներ քաղաքական նշանակություն, առանց գրագետ լինելու անհնար էր պատկերացում կազմել քաղաքականության մասին:

Այնուհետև վավերաթղթից տեղեկանում ենք այս ուղղությամբ աշխատանքների դժվարությունները հաղթահարելու խնդիրների մասին: Այդ խնդիրներից կարևորվում է կոմկուսի, կոմերիտմիության բջիջների, գյուղխորհրդի և արհմիությունների անդամների լայն աջակցությունը: Քանի որ ֆինանսների սղությունը թույլ չէր տալիս Հայաստանում լիկկայանների լայն ցանց բացել, խնդիրը դրվում էր «Կորչի անգրագիտությունը» ընկերության խրճիթ-ընթերցարանների վրա: Այն գյուղերում, որտեղ չկային խրճիթ-ընթերցարաններ, ընկերության բջիջը պետք է գործեր դպրոցին կից՝ իրականացնելու համար իր առաքելությունը: Առաջ էր քաշվում «Ամեն գրագետ պետք սովորեցնի անգրագետներին» լոզունգը: Անգրագիտության վերացման ուղղությամբ աշխատանքները պետք է ուժեղացվեին նաև ազգային փոքրամասնությունների մեջ այն ուսուցիչների միջոցով, որոնք տիրապետում էին վերջիններիս լեզուներին: Դրվում էր նաև երիտասարդ կանանց անգրագիտության վերացման խնդիրը, իսկ զորակոչիկները մինչև զորակոչը պետք է դառնային գրագետ[2]:

Համոզվելու համար, թե անգրագիտության վերացման աշխատանքներն ինչ արդյունավետությամբ են ընթացել, մեջբերենք հետևյալ թվերը[3].

Համահայաստանյան մասշտ. Ուսումն. տարին Անգրագետ. տոկոսը

անգրագետների թիվը (15-40                                     վերաց.

տարեկան)

207.871 1926-27 45.000 21.7

1927-28                   45.000         21.7

1928-29                   60.000         23.9

1929-30 12.571 6

Ակներև է, անգրագետների թիվը մինչև 1930 թ. բավական մեծ չափերով նվազել է:

Անգրագիտության վերացման առումով խրճիթ-ընթերցարան-ների աշխատանքներն ավելի արդյունավետ դարձնելու համար դրվում են հետևյալ խնդիրները.

Առաջին. դրանց կից ստեղծել վարչություններ, որոնց մեջ պետք է մտնեին վարիչը, գյուղի ուսուցիչը, կոմերիտմիության և կոմբջիջների ներկայացուցիչները, ինչպես նաև առկայության պա-րագայում՝ գյուղատնտեսն ու բժիշկը:

Երկրորդ. խրճիթ-ընթերցարանի վարչությունը պետք է հանդի-սանա նաև լուսավորական բոլոր աշխատանքների հանձնաժողովը և պատասխանատուն:

Երրորդ. վարչությունը միաժամանակ քաղլուսվարական աշխա-տանքների հանձնաժողովն էր, իսկ վարիչը՝ շրջանային քաղլուս-հրահանգիչը[4]:

Զերծ մնալով այս կազմակերպություններին տրված այլ հրա-հանգների մանրամասներից՝ շեշետենք միայն, որ խրճիթ-ընթերցարանները բավական դրական դեր են ունեցել գյուղում կամ գա-վառներում, ինչպես նաև Երևանում անգրագիտության վերացման գործում: Դրանում ավելի ենք համոզվում, երբ կարդում ենք ԿԱ-ի («Կորչի անգրագիտությունը») կենտրոնական խորհրդի թեզիսներն ընկերության առաջին համագումարի համար՝ կազմված 1929 թ. օգոստոսին: Թեզիսների 3-րդ կետում մասնավորապես ասված է.

«1928-29 թթ. կուլտարշավը կոմսոմոլի ղեկավարությամբ ան-գրագիտության վերացման գործում բեկում առաջ բերեց: Ունե-ցանք մի շարք նվաճումներ: Ընդգրկեցինք ավելի մեծ թվով սովո-րողների: Աշխատանքները դուրս բերվեցին հիմնարկային վիճակից, ապարատային մեթոդին շատ շրջաններում համարյա վերջ դրվեց: ԿԱ-ն «Կորչի Անգրագիտությունը» ընկերությունը որոշ չափով մասսայականացավ: Աշխատանքի տեմպը որոշ չափով ուժեղացավ: Սակայն լայն մասսան դեռ թույլ չափով ընդգրկվեց գործի մեջ: Աշխատանքները գյուղում և ազգային փոքրամասնության մեջ թույլ ընթացան. բացվեցին 1100-ից ավելի գրագետների և կիս. (կիսագրագետների–Ռ.Մ.) դպրոցներ: Ընդգրկվեց մոտ 32,000 հոգի: Առ 15 դեկտեմբերի եղած (1928 թ.–Ռ.Մ.) Կենտվիճվարի տվյալներով 574 դպրոցում կուլտարշավի գծով՝ ԿԱ-ն և այլն սովորում էին 16276 հոգի: 800 ուսուցիչներից 638-ը ձրի էին պարապում: Ուրեմն 17-18 հազարի փոխարեն, որը սովորում էր մինչեւ օրս, 1928-               1929 թթ. սովորում էին 100 տոկոսով ավելի– 32,000 )»[5]:

Անգրագիտության վերացման կատարված աշխատանքները տա-լիս էին դրական արդյունքներ:

Թեզիսներում մի հետաքրքիր փաստի ենք հանդիպում՝ 1829- 30 թթ. ուս. տարում նախատեսվում է գրագիտություն սովորեցնել 30 հազար հոգու, որը կազմում է անգրագետների ընդհանուր թվի 50 տոկոսը, իսկ այդ թիվը կազմել է 60 հազար[6]:

Ընդհանուր առմամբ, 1921-30 թթ. ընթացքում գրագետ են դառ-նում «ավելի քան 200 հազ. բանվորներ և մեծահասակ բնակիչ-ներ»[7]:

Իսկ արդեն 1931-32 թթ. ուս. տարիների համար 1931 թ. օգոս-տոսի 3-ի ՀՍԽՀ Կենտրոնական գործադիր կոմիտեի և Ժողովրդա-կան կոմիսարների սովետի համատեղ որոշմամբ դրվում է անգրագիտությունը և կիսագրագիտությունը պարտադիր կերպով վերաց-նելու խնդիրը: Փաստաթղթում նշվում է՝ նկատի ունենալով, որ սոցշինարարության ներկա փուլում համատարած գրագիտության համար մղվող պայքարը հանդիսանում է ծավալուն «սոցիալիս-տական հարձակման» կարևորագույն ճակատամասերից մեկը, որ կուլտուրական հեղափոխության այդ կարևորագույն էտապում չնայած անգրագիտության վերացման առումով ձեռք են բերվել զգալի հաջողություններ, բայց դրանք դեռևս չեն համպատասխա-նում ինդուստրացման պահանջներին և այլն, Հայաստանի Կենտ-գործկոմը և Ժողկոմխորհը որոշում են՝

«1. Անգրագիտության և կիսագրագիտության վերացումը հայ-տարարել պարտադիր

ա) բոլոր 16-50 տարեկան երկու սեռի անգրագետ և կիսագ-րագետ անձանց, արդյունաբերական բոլոր տեսակի ձեռնարկու-թյունների և հիմնարկությունների, խորհրդային տնտեսություն-ների և մեքենա-տրակտորային կայանների աշխատողների ու արհ-միության անդամների համար՝ մինչև 1932 թ. հունվարի 1-ը:

բ) Երևան և Լենինական քաղաքներում բնակվող երկու սեռի 16-45 տարեկան աշխատավորների համար, որոնք չեն պատկանում «ա» կետով սահմանված կատեգորիաներից որևէ մեկին՝ մինչև   1932 թ. հունվարի 1-ը:

գ) Բամբակագործական շրջանների 16-45 տարեկան բոլոր անգրագետ և կիսագրագետ կոլտնտեսականների համար՝ մինչև 1933 թ. հունվարի 1-ը:

դ) Մնացած վայրերի բոլոր ազգությունների երկու սեռի 16- 40 տարեկան անգրագետների և կիսագրագետների համար՝ մինչև 1933 թ. հունվարի 1-ը»[8]:

Այսպիսով, 1933 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ Հայաստանում առհասարակ կիսագրագետ կամ անգրագետ մարդիկ պետք է չլի-նեին:

Նույն որոշմամբ նախատեսվում էր մինչև 1932 թ. մայիսի 30-ը պարտադիր վերացնել ՀԽՍՀ-ում բնակվող մինչև 18 տարին լրացած քաղաքացիների անգրագիտությունը: Բոլոր նրանք, ովքեր կխու-սափեին անգրագիտության վերացման դպրոցներում սովորելու համար ցուցակագրվելուց, դատախազական մարմինները ենթարկելու էին պատասխանատավության: Որոշմամբ տրվում էին նաև համապատասխան հրահանգներ՝ կապված անգրագիտության առ-հասարակ վերացման մարտավարական քայլերի հետ (Լուսժողկո-մատին՝ ձեռնարկել դասագրքերի շտապ հրատարակումներ, ֆին-ժողկոմատին՝ ապահովել դրա ծախսերը, հաշվառման ենթարկել բոլոր այն կուլտուրական ուժերին, որոնց կարելի էր օգտագործել անգրագիտության վերացման աշխատանքներում և այլն)[9]:

Ինչպես համոզվում ենք, հիմնականում 16-50 տարեկան քաղա-քացիների անգրագիտության վերացման խնդիրը երկրի ինդուս-տրացման և ապա՝ գյուղացիության կոլեկտիվացման արագ կուրսի որդեգրման պայմաններում դառնում է հրատապ: Ընդհանուր առմամբ, կարելի է պնդել, որ նախատեսված ժամանակահատվածում այս տարիքի քաղաքացիների անգրագիտության վերաց-ման խնդիրը լուծվում է դրականորեն:

Կարևորագույն աշխատանքներ են իրականացվում նաև տարրական կրթության ոլորտում: Հայաստանում դպրոցական հասակի երեխաների թիվը փոփոխական զարգացման ընթացք է կրել՝ կախված այն հանգամանքից, թե որ թվականին են ծնվել նրանք, և բնակչության ինչպիսի վերարտադրություն է տեղի ունեցել տվյալ թվականին: Փաստաթղթում՝ «Պերսպեկտիվ պլան ընդհանուր տարրական ուսման», նշվում է. «Հայաստանը մի քանի անգամ պատերազմի բեմ է դարձել արտաքին, ազգամիջյան և քաղաքացիական կռիվների ժամանակ, ամբողջ գավառներ տեղահան են եղել և փախուստի կամ գաղթի ուղին բռնել, սովն ու վարակիչ հիվանդությունները ահագին հունձ են արել: Ինչ խոսք, որ այս պայմաններում ժողովրդի նորմալ բնական աճում չէր կարող տեղի ունենալ. ինչ խոսք, որ մահացությունը, մանավանդ մանկահասակների, շատ բարձր է եղել»[10]:

Ուստիև, նրանք Ռուսաստանում կիրառված տարբերակով են ճշտել դպրոցահասակ երեխաների թիվը: Իսկ թե պատկերն ինչպի-սին է եղել այնտեղ, այդ մասին հետևյալն ենք կարդում.  «Պատե-րազմական շրջանի, գլխավորապես 1916 և 1917 թթ. զորակոչները, երբ համարյա ամբողջ հասակավոր բնակչությունը զենքի տակ էր, զգալի չափով ազդել են ծննդաբերության նվազման վրա, իսկ այնուհետև տեղի ունեցած սովն ու հիվանդությունները բարձրա-ցրել են երեխաների մահացածության տոկոսը: Այդ բոլորը միասին ազդել է թույլ մանկական հասակների վրա, և սրանք թվով շատ պակասել են: 1920 թվի մարդահամարի տվյալները ցույց են տվել, որ 3-4 տարեկան երեխաների թիվը 1920 թվին նույն տարիքի երեխաների մինչպատերազմյան թվի կեսից էլ պակաս է: Իսկ առա-ջիկա հնգամյակի ընթացքում հենց այդ մանկական խմբերն են, որ դպրոցական հասակի պետք է հասնեն, բայց շատ պակասած կազ-մով: Այստեղից պարզ է, որ 1924-1928 թթ. ընթացքում դպրոցական հասակի երեխաների թիվը տարեցտարի աճելու փոխարեն պետք է պակասի»[11]:

Համաձայն այս մեթոդի՝ Հայաստանում դպրոցական հասակի երեխաների թիվը հետևյալ պատկերն է ունեցել.

Գավառներ և 1924 թ . 1925 թ. 1926 թ. 1927 թ. 1928 թ.

քաղաքներ 1933 թ. 1932 թ. 1931 թ. 1930 թ. 1929 թ.

___________________________________________________________________________

ք. Երևան 5779 4824 4018 3525 3579

Երևանի գավառ 15159 12452 10376 9274 9049

ք. Լենինական 8614 6432 4807 3885 3538

Լենինականի գավառ 20782 17563 14800 13921 13778

Էջմիածնի գավառ 15324 12519 10345 9156 9370

Լոռի-Փամբակի գավառ 21189 17963 16074 15259 14833

Դիլիջանի գավառ 12282 11197 10221 9787 9659

Նոր Բայազետի գավառ 15787 14925 14012 13289 12611

Դարալագյազի գավառ 4679 4162 3696 3266 3285

Զանգեզուրի գավառ 10973 9678 8541 8099 8345

Մեղրու գավառ 1039 920 816 787 871

_____________________________________________________

131616       112635        97706          90348         88918[12]

Համաձայն ցուցակի՝ ակնառու է, որ ըստ տարածաշրջանների, պայմանավորված այն հանգամանքով, թե դպրոցահասակ երեխաներն ինչպիսի տնտեսական և սոցիալական պայմաններում են ծնվել, անհնար է խոսել նրանց թվի համաչափ կամ վերընթացային զարգացման մասին: Այս տվյալների ճշգրտումից հետո մշակվում    է դպրոցահասակ երեխաների տարրական կրթության կազմակերպ-ման մարտավարությունը: Նախ և առաջ բացվում են նոր դպրոցա-կան համալիրներ առաջին հնգամյակում հետ մնացած գավառ-ներում, «որոնք գան հասնեն մյուս գավառներին և կարողանան ընդունել դպրոցական հասակի բոլոր երեխաներին, ու այսպիսով տարրական ուսումը Հայաստանում դառնա հանրամատչելի»[13]:

Նախատեսվում է հաջորդ հնգամյակում նոր դպրոցներ (1929- 30–1933-34) բացել «այն հաշվով, որ բնական աճմամբ ավելացած բոլոր երեխաներին ևս հնարավոր լինի դպրոց ընդունել և բացի դրանից հարմարություն ստեղծվի հետամնաց աշակերտների համար երկրորդ տարին ևս մնալու նույն խմբակում: Այս վերջին հնգամ-յակում ուսումը հայտարարվում է պարտադիր դպրոցական հասա-կի բոլոր երեխաների համար անխտիր»[14]:

Համոզվելու համար, որ վերևի աղյուսակով ներկայացված դպրոցահասակ երեխաների տարրական կրթության խնդիրը հիմնականում լուծվում է, դիմենք հետևյալ թվերին: Այսպես, 1928-29 թթ. Երևան գավառի 9049 երեխաների համար կար 301 դպրոց, որտեղ սովորում էին 9030 աշակերտներ, այսինքն՝ տարրական կրթություն էր ստացել նրանց գրեթե 100 տոկոսը: Երևան քաղաքում կար 119 դպրոց, որտեղ սովորում էին աղյուսակում հիշատակված 3579 դպրոցահասակներից 3570-ը, դարձյալ գրեթե 100 տոկոսը: Լենի-նական քաղաքի 3538 դպրոցահասակներից 118 դպրոցում սովորում էին 3570-ը, Լենինականի գավառի 13778 դպրոցահասակներից 459 դպրոցներում սովորում էին 13770-ը, դարձյալ 100 տոկոսը և այսպես շարունակ գրեթե մյուս բոլոր գավառներում[15], որոնցում առկա դպրոցահասակների թիվը բերել ենք աղյուսակում:

Այսպիսով, տարրական կրթության խնդիրը լայն ծավալով  լուծվում էր, և ամենևին պատահական չէ, որ արդեն 1932 թ. ՀԿԿ Կենտկոմի բյուրոն որոշում է անցնել պարտադիր 7-ամյա կրթու-թյան: Այդ մասին Կենտկոմի բյուրոյի նախագծում կարդում ենք. «Սոցիալիստական շինարարության աննախընթաց հաջողությունը հնարավորություն է տվել պրոլետարական պետությանը 1930-31 ուս. տ. հիմնականում լուծելու ընդհանուր նախնական պարտադիր ուսում անցկացնելու խնդիրը: Տարրական դպրոցներում սովորող երեխաների թիվը Հ.Ս.Խ. Հ. 1931-32 ուս. տարում հավասար է 137 593 հոգու: Պարտադիր ուսումը ընդգրկել է հանրապետության կուլտուրապես ամենահետամնաց շրջանները և անց է կացվում 6 լեզուներով»[16]:

Այս ամենից ելնելով՝ որոշվում է 1932-33 ուս. տարում անց-կացնել պարտադիր 7-ամյա կրթություն, որի նյութական բազան ապահովելու համար տրվում են անհրաժեշտ հանձնարարականները:

Կրթական հաջորդ կարևոր ոլորտը տեխնիկական ոլորտն էր, որի զարգացման համար նույնպես կատարվում էին դրական քայլեր:

1926-29 թթ. և ապա դրանից հետո Հայաստանում ընդարձակ-վում է տեխնիկական կրթություն իրականացնող հաստատությունների թիվը:

Նախ՝ հստակեցվում են տեխնիկումների ընդունելության պայ-մաննները: Այնտեղ կարող էին ընդունվել «Արհլուսգլխվարչու-թյան կողմից հաստատված ընդունելության ծրագրերի՝ 7-ամյա, գյուղերիտ. և գյուղատնտեսական դպրոցներն ավարտած 15-20 տարեկան տղաներ ու աղջիկներ»[17]:

Դիմումները կարող էին նաև ուղարկել փոստով, որոնց կցվում էին անհրաժեշտ փաստաթղթերը (կրթական, ծննդյան, զինծառա-յության և աշխատանքային ստաժի մասին վկայականները, դիմորդի և ծնողների սոցիալական վիճակի մասին փաստաթուղթ): Սա նշանակում է, որ ընդունելությունը եղել է բավական հեշտ, որը պետք է պայմանավորել արտադրության մեջ աշխատողներ նախա-պատրաստելու անհրաժեշտությամբ: Ստուգվում էր գիտելիքների աստիճանը հայոց և ռուսաց լեզուներից, հասարակագիտությունից, աշխարհագրությունից և մաթեմատիկայից: Գեղարվեստական-ար-դյունաբերական տեխնիկումներում՝ գեղարվեստական ընդունակու-թյուններից[18]:

Այն, որ տեխնիկական կրթությունը մատչելի էր ժողովրդական լայն զանգվածների համար, հետևում է ներքոհիշյալ փաստա-թղթից՝

«Տեխնիկում ընդունվում են՝

ա. Բանվորներն ու աշխատավոր գյուղացիները/չքավոր և միջակ/ և նրանց զավակները Համ. կոմ. կուսի և Համ. Լ. Կ. Յե. Մ. անդամները, մանկատան սաները, նաև այն անձինք, որոնց իրա-վունքները դպրոցական հիմնարկություններն ընդունվելու տեսա-կետից հավասարված են բանվորների և աշխատավոր գյուղացի-ների/սրանք են՝ կարմիր բանակայիններ, կարմիր բանակի և նավա-տորմի հրամանատարական–վարչական և քաղաքական կազմը և պետ. քաղվարչության աշխատակիցներն ու նրանց զավակները, Կարմիր բանակի հաշմանդամներն ու նրանց զավակները, գյուղա-կան լուսաշախտավորների, գյուղի և գավառակային բժիշկների և այլ բժշկասանիտարական աշխատավորների ու տեխնիկումի դա-սատուների զավակները/.

բ. Աշխատավոր ինտելիգենցիայի, ծառայողների, արհեստավոր-ների և տնայնագործների զավակները.

գ. Այլք.»[19]:

Կրթության այս ոլորտը կրում էր հասանելի բնույթ, այսինքն՝ որևէ խավի ներկայացուցչի համար չկար սահմանափակում: Դրանք վերաբերում էին միայն որոշակի հիվանդություններ ունեցողնե-րին:

Դիմորդներին ընդունելության հանձնաժողովներն ընդունում էին՝ առաջնորդվելով «շրջանայնացման/րայոնիզացիայի/ հետևյալ տախտակով.

1. Երևանի մանկավարժական տեխնիկում ընդունվում են՝ Երևանի, Մեղրու, Նոր Բայազետի, Դարալագյազի գավառների 7-ամյա, գյուղերիտ. և գյուղատնտեսական դպրոցների շրջանա-վարտները.

2. Լենինականի մանկավարժական տեխնիկում – Լենինականի, Զանգեզուրի և Դիլիջանի գավառներից.

3. Ստեփանավանի մանկավարժական տեխնիկում – Լոռի-Փամ-բակ գավառից.

4. Վաղարշապատի մանկավարժական տեխնիկում – Էջմիածնի գավառից.

5. Երևանի թյուրք. մակավարժական տեխնիկում – Հ. Ս. Խ. Հ. բոլոր գավառներից.

6. Երևանի արդյունաբերական, գեղարվեստական-արդյունա-բերական և կոոպերատիվ տեխնիկումները – Հ. Ս. Խ. Հ. բոլոր գա-վառներից:

7. Երևանի գյուղատնտեսական տեխնիկում – Երևանի, Էջ-միածնի, Մեղրու և Դարալագյազի գավառներից.

8. Լենինականի գյուղատնտեսական տեխնիկում – Լենինակա-նի, Լոռի-Փամբակի, Դիլիջանի, Նոր Բայազետի և Զանգեզուրի գա-վառներից»[20]:

Հայաստանում գործում էր տասնմեկ տեխնիկում, որոնցում սո-վորողներին ընդունում էին նաև տարածքային նախապայմաննե-րով, որն այնուհետև պետք է պայմանավորեր շրջանավարտներին աշխատանքի համար համաչափ բաշխելու սկզբունքը:

Կարևոր նշանակություն էր տրվում բանֆակներում ընդունե-լության կազմակերպմանը, որտեղ արտադրության տարբեր ոլորտ-ներում աշխատելու համար ուսուցանվում էին բանվորներ:

1930 թ. մարտի 7-ին ՀՍԽՀ ժողովրդական կոմիսարների խոր-հուրդը որոշում է ընդունում «Ինդուստրիալ–տեխնիկական և գյուղատնտեսության սիստեմը վերակազմելու մասին»: Լուսժող-կոմին այդ որոշմամբ հանձնարարվում էր 1929-30 թթ. ակադեմիա-կան տարվա գարնանային կիսամյակից ինդուստրիալ-տեխնիկա-կան և գյուղատնտեսական դպրոցներում կիրառել նոր մշակած ուսումնական ծրագրեր և ապահովել դրանց կենսագործումը 1930-31 թթ. ակադեմիական տարվա սկզբից, իսկ ընթացիկ ակադեմիա-կան տարվա երկրորդ կիսամյակի սկզբից այդ հաստատություննե-րի առաջին կուրսերի ուսումնական ընթացքը շարունակել նոր ծրագրով: Նոր ծրագրերը կազմելիս պետք էր նկատի ունենալ այնպիսի առարկաների դասավանդման ցանկ, որ բխում էր ժո-ղովրդական տնտեսության համապատասխան ճյուղերը մասնա-գետներով հագեցնելու անհրաժեշտությունից:

Հանձնարարվում էր նաև «Գյուղատնտեսական բարձրորակ կադրերի ճշտված պահանջների համեմատ՝ մի ամսվա ընթացքում ուսումնասիրել պետհամալսարանի գյուղֆակը վերակազմելու և գյուղատնտեսական ինստիտուտի վերածելու հնարավորություն-ները, մշակել և համապատասխան նախագիծ մտցնել Ժողկոմխորհ ի հաստատություն»[21]:

Որոշմամբ Պետհամալսարանի տեխֆակի և ինդուստրիալ ու գյուղատնտեսական տեխնիկումների շրջանավարտները ստանալու էին հետևյալ որակավորումները.

1. Շինարարական բաժանմունքից՝ ճարտարագետ-շինարարի կոչում երկու թեքումով՝ քաղաքացիական շինարարության ճարտա-րագետ և հիդրոտեխնիկական շինարարության ճարտարագետ:

2. Քիմիական բաժանմունքից՝ քիմիկոս-ճարտարագետի որա-կավորում:

Ինդուստրիալ տեխնիկումների շրջանավարտները ստանում էին՝

1. Էլեկտրո-մեխանիկական տեխնիկումից՝ էլեկտրիկ-տեխնիկի և տեխնիկ-մեքենագետի որակավորում:

2. Ինդուստրիալ-շինարարական տեխնիկումից՝ ջրաշինարա-հի-դրոշինարարության տեխնիկի և տեխնիկ քիմիկոսի որակավորում:

3. Քիմիական տեխնիկումից՝ տեխնիկ-քիմիկոսի որակավորում:

4. Լեռնային տեխնիկումից՝ տեխնիկ-շտեյգերի /բովապետ, հանքային աշխատանքի պետ/ և տեխնիկ-մարկշեյդերի որակավորում:

5. Հանքաշինարարական նյութերի տեխնիկումից՝ հանքաշինա-րության նյութերի և քաղաքացիական շինարարության տեխնիկի որակավորում:

6. Գեղարվեստական-արդյունաբերական տեխնիկումից՝ տնայնագործական արդյունաբերական տեխնիկի որակավորում:

Գյուղատնտեսական տեխնիկումների շրջանավարտներն ստա-նում էին հետևյալ մասնագիտությունները՝ բանջարաբույծ և այգեգործ տեխնիկ, գինեգործ տեխնիկ (Երևանի գյուղատնտեսական տեխնիկում), բամբակագործ-տեխնիկ (Երևանի բամբակագործական տեխնիկում), անասնապահ-տեխնիկ և կաթնատնտես-տեխնիկ (Լենինականի և Ստեփանավանի գյուղատնտեսական տեխնիկումներ), անասնապահ և կաթնատնտես տեխնիկ, դաշտագործ-տեխնիկ (Լե-նինականի երկրորդ գյուղատնտեսական տեխնիկում)[22]:

Նույն որոշումով պետհամալսարանի տեխնիկական ֆակուլ-տետի համար սահմանվում է 4-ամյա, իսկ գյուղատնտեսական տեխնիկումների համար՝ 3-ամյա դասընթաց: Որոշմամբ կարևորագույն տեղ էր հատկացվում արտադրական պրակտիկաներին, ինչպես նաև լաբորատոր պարապմունքների կազմակերպմանը:

Ընդհանուր առմամբ, այս որոշումով ամբողջությամբ վերակազմվում էր կրթական համակարգը, և նրա զարգացման ընթացքը փոխկապակցվում էր տնտեսության զարգացմանը:

Բարձրագույն կրթության կատարելագործման առումով  իրա-կանացվում էին կարևորագույն քայլեր: Մինչև 1926 թվականը Հայաստանում գոյություն ուներ երեք բարձրագույն ուսումնական հաստատություն՝ Պետական համալսարանը, Մանկավարժական ինստիտուտը (1922 թ.) և Պետական կոնսերվատորիան (1923 թ.):

1928 թ. Երևանում բացվում է անասնաբուժական-անասնաբու-ծական ինստիտուտը, ԽՍՀՄ Ժողկոմխորհրդի որոշմամբ երկու՝ հայկական և ռուսական բաժիններով: Ինստիտուտում առաջին տարվանից հիմնադրվում են կենդանաբանության, անատոմիայի, հյուսվածազննության, սաղմնաբանության, ընդհանուր զոոտեխ-նիկայի, երկրագործության հիմունքների և այլ ամբիոններ: Ուս-ման առաջին տարում այս ինստիտուտ են ընդունվում 120 ուսա-նողներ, որոնց զգալի մասը գործուղված էր ԽՍՀՄ տարբեր հան-րապետություններից՝ Ռուսաստանից, Վրաստանից, Ադրբեջանից և Միջին Ասիայի հանրապետություններից[23]:

ԽՍՀՄ կառավարությունը նյութական միջոցներ է հատկաց-նում ինստիտուտի ուսումնական նոր մասնաշենքի, անատոմի- կումի, լաբորատորիաների և հանրակացարանների կառուցման համար[24]: Այս ինստիտուտի նշանակությունը մեծ էր, «քանի որ բարձրագույն կրթության մասնագետներ էր պատրաստում ոչ միայն Սովետական Հայաստանի, այլև եղբայրական ռեսպուբլիկաների համար»[25]:

Այլ հանրապետությունների և արտերկրի համար Հայաստանի պետական համալսարանում նույնպես տեղեր էին հատկացվում: Այսպես, 1927-28 թթ. ակադեմիական տարվա համար հետևյալ որո-շումն է ընդունվում.

«3. Պետ. Համալսարանի ընդունելության հանձնաժողովն ուսա-նող-ուսանողուհիների ընդունելությունը կատարելիս առաջնորդ-վելու է բաշխման հետևյալ տախտակով.

ա) Ադրբեջանին/ավտոնոմ հանրապետությունների հետ միասին/ հատկացվում է 25 տեղ:

բ) Վրաստանին /ավտոն. հանր. հետ միասին/ հատկացվում է 25 տեղ:

գ) ԽՍՀՄ այլ հանրապետություններին հատկացվում է 15 տեղ:

դ) ԽՍՀՄ սահմանններից դուրս գտնվող պետությունների քա-ղաքացիներին – 10 տեղ:

ե) Մնացած տեղերը հատկացվում են Խորհրդային Հայաստանին, առաջնություն տալով Երևանի և Լենինականի բանֆակների շրջանավարտներին:

1. Դաշնակից հանրապետությունների Լուսժողկոմատները բաշխում են ստացած տեղերը իրենց հանրապետության համապա-տասխան հիմնարկություններին և տեղերին, որոնք համաձայն իրենց հատկացված տեղերի թվին՝ գործուղում են Հայաստանի Պետ. Համալսարանը մտնել ցանկացողների՝ աչքի առաջ ունենալով նրանց այս կամ այն ֆակուլտետում սովորելու ցանկություն-             ները»[26]:

Ինչպես համոզվում ենք, բարձրագույն կրթության առումով Խորհրդային Հայաստանը աստիճանաբար ձեռք էր բերում պա-հանջված հնարավորությունները: Իսկ դրա վկայությունն է նաև այն փաստը, որ այնտեղ սովորելու էին գալիս միութենական այլ հանրապետություններից:

1931-32 ուսումնական տարում հանրապետությունում գործում էին ութ բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ, որոնցում սովորում էին 3400 ուսանողներ[27]: 1928-32 թթ. ընթացքում Հայաստանի բուհերն ավարտում են մոտ 1500 մասնագետներ, որոնց թվում՝ 430 մանկավարժ, 300 բժիշկ, 120 ինժեներ, 300 գյու-ղատնտես, 100 անասնաբույժ և անասնաբույծ, 250 տնտեսագետ, արվեստի բնագավառի 10 աշխատող[28]:

Կրթական կյանքի կազմակերպմանը զուգընթաց՝ զարգանում էր նաև գիտությունը: Արդեն 1927-28 ուս. տարում բացվում է Պետական համալսարանի ասպիրանտուրան: Համալսարանում դասա-վանդում էին նշանավոր գիտնականներ Հակոբ Մանանդյանը,  Մանուկ Աբեղյանը, Հրաչյա Աճառյանը, Գրիգոր Ղափանցյանը, Ալեքսանդր Հակոբյանը, Վահան Արծրունին, Արտավազդ Մելիք- Ադամյանը և ուրիշներ:

Հայաստանի ժողովրդական տնտեսության զարգացման հե-ռանկարները ճշտելու համար կարևոր նշանակություն են ունենում ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի կազմակերպած գիտական արշավախմբերը, որոնք գիտահետազոտական ուսումնասիրու-թյուններ են անցկացնում Սևանի ավազանում, Արագածում և Արարատյան դաշտավայրում[29]:

1927 թ. ակադեմիկոս Լևինսոն Լեսինգի արշավախումբը գի- տական աշխատանքներ է իրականացնում Սևանի ավազանում: Ուսումնասիրելով լճի հիդրոլոգիական ռեժիմը՝ կառուցվում են առաջին հիդրոօդերևութաբանական և հիդրոմետեոլոգիական կա-յաննները, կազմվում են լճի բարեխառնության ռեժիմի սխեմա-ները, խորության քարտեզները: Այս ուսումնասիրությունների նպատակն էր ճշտել լճի հնարավորությունները՝ էլեկտրիֆիկացիա-յի և ոռոգման նպատակով օգտագործման համար:

Դեռևս 1925 թ. հունվարից կազմակերպված Հայաստանի գի-տության և Արվեստի ինստիտուտը նույնպես զբաղվում էր գիտա-կան ծանրակշիռ աշխատանքներով: Այն ուներ երեք բաժին՝ բնագիտական-մաթեմատիկական, պատմա-հասարակագիտական և գեղարվեստական: 1925 թ. հունվարի 30-ի Լուսժողկոմի որոշումով հաստատվել էր այս ինստիտուտի իսկական անդամների կազմը: Դրանք էին՝

1. Բնագիտական-մաթեմատիկական բաժին՝ Արեշյան Գրիգոր, Արծրունի Վահան, Բեգելյան Հովակիմ, Իսահակյան Աբգար, Հա-կոբյան Ալեքսանդր, Հովհաննեսյան Հակոբ, Համբարյան Ստեփան, Քալանթարյան Պապա, Քեչեկ Համբարձում, Ռուբինյան Լևոն:

2. Պատմա-հասարակագիտական բաժին՝ Աբեղյան Մանուկ, Ազատյան Հայկ, Աճառյան Հրաչյա, Բաբախանյան Առաքել /Լեո/, Լալայան Երվանդ, Քալանթար Աշխարհբեկ, Խանզադյան Ցոլակ, Խաչատրյան Ասատուր, Կանայան Ստեփան, Կարինյան Արտաշես, Հակոբյան Սիմեոն, Հովհաննիսյան Աշոտ, Շելկովնիկյան Ալեք-սանդր, Մանանդյան Հակոբ, Չարենց Եղիշե, Տեր-Հակոբյան Սենե-քերիմ, Տերտերյան Արսեն:

3. Գեղարվեստական բաժին՝ Բունիաթյան Նիկողայոս, Բուր-ջալյան Արշակ, Դեմիրճյան Դերենիկ, Թամանյան Ալեքսանդր, Թո-րամանյան Թորոս, Մանվելյան Միքայել, Մելիքյան Ռոմանոս, Սարյան Մարտիրոս, Սպենդիարյան Ալեքսանդր[30]:

Ինստիտուտը 1926 թվականից հետազոտել է Հայաստանի հողերը, Սևանի ավազանի կենդանական աշխարհը, ուսումնասիրել Սևանում սիգ ձկան բազմացման և այլ խնդիրներ:

Ինստիտուտը նաև զբաղվում էր հայագիտության հիմնախնդիրներով: Այսպես, Հ. Օրբելու գլխավորած հնագիտական արշավա-խումբը 1920-ական թթ. երկրորդ կեսին պեղումներ է կատարում Ամբերդում և Գառնիում, Թ. Թորամանյանը զբաղվում է հայ հին և միջնադարյան ճարտարապետության ուսումնասիրությամբ:

Իրենց արժեքավոր աշխատություններն են հրապարակում Հ. Մանանդյանը, Հր. Աճառյանը, Մ. Աբեղյանը, Գր. Ղափանցյանը, քիմիկոսներ Ս. Ղամբարյանը, Ալ. Հակոբյանը: Զարգանում էին նաև բժշկական, գյուղատնտեսական և այդ ոլորտներին առնչվող գիտու-թյունները[31]:

СФЕРА ОБРАЗОВАНИЯ В АРМЕНИИ В 1925-1932гг.

МИРЗАХАНЯН Р. К.

Резюме

Наиболее значимым успехом Армении в сфере образования в 1925-1932 гг. явилась борьба с неграмотностью. К 1932 году неграмотность фактически была преодолена, что позволило перейти к обязательному семилетнему образованию. В изучаемый период в Армении действовали двенадцать техникумов и три вуза. В 1928 был открыт четвертый– зооветеринарный. В вузах республики получали образование также студенты из других республик. По ряду направлений серьезную работу осуществлял институт науки и искусств Армении, членами которого являлись выдающиеся представители науки и культуры.

THE FIELD OF EDUCATION IN ARMENIA IN 1925-1932

R. MIRZAKHANYAN

Abstract

The major achievement in the domain of education in the period between 1925 and 1932 was the struggle against illiteracy. In 1932, illiteracy was almost abolished which allowed establishing the seven-year-long compulsory education. In the aforementioned period there were twelve technical schools and three higher education institutions in Armenia. In 1928, the fourth higher education institution – the Zoological and Veterinary Institute – was founded. The Armenian higher education institutions had students from other member countries of the USSR. The contribution of the Institute of Science and Art of Armenia, the members of which were outstanding representatives of science and culture of the country, was particularly prominent in a number of directions.

Заметки

[←1]

Հայաստանի ազգային արխիվ (այսուհետև՝ ՀԱԱ), ֆ. 133, ց. 1, գ. 696, թ. 10:

[←2]

Նույն տեղում, թ. 10 և շրջերես:

[←3]

Նույն տեղում:

[←4]

Նույն տեղում, թ. 14:

[←5]

Նույն տեղում, ֆ. 112, ց. 4, գ. 523, թ. 8:

[←6]

Նույն տեղում, տե՛ս թ. 9-ի շրջերեսը:

[←7]

Մելիքսեթյան Վ., Կարապետյան Հ., Ուրվագծեր Սովետական Հայաստանի պատմության, երկր. պրակ, 1926-1934, Ե., 1958, էջ 67:

[←8]

ՀԱԱ, ֆ. 113, ց. 35, գ. 15, թ. 24:

[←9]

Փաստաթուղթն ամբողջությամբ տե՛ս նույն տեղում, թ. 24-25:

[←10]

ՀԱԱ, ֆ. 130, ց. 1, գ. 99, թ. 135 և շրջերես:

[←11]

Նույն տեղում, թ. 1:

[←12]

Նույն տեղում, թ. 136:

[←13]

Նույն տեղում:

[←14]

Նույն տեղում:

[←15]

Նույն տեղում, թ. 136-137:

[←16]

ՀԱԱ, Ֆ. 122, ց. 1, գ., 223, թ. 42:

[←17]

Նույն տեղում, ց. 1, գ. 205, թ. 3:

[←18]

Նույն տեղում, տե՛ս թ. 3-ի շրջերեսը:

[←19]

Նույն տեղում:

[←20]

Նույն տեղում, թ. 4 և շրջերես:

[←21]

ՀԱԱ, ֆ. 113, ց. 1, գ. 325, թ. 6:

[←22]

Նույն տեղում, թ. 6-7:

[←23]

Մելիքսեթյան Վ., Կարապետյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 71-72:

[←24]

Նույն տեղում, էջ 72:

[←25]

ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ:

[←26]

Ð²², ý. 112, ó. 1, ·. 205, Ã. 14:

[←27]

Культурное строительство Армянской ССР, Е., 1962, с. 163.

[←28]

Социалистическое строительство Армянской ССР, 1920-1940, Е., 1940, с. 114.

[←29]

Մելիքսեթյան Վ., Կարապետյան Հ., նշվ. աշխ., երկր. պրակ, էջ 72:

[←30]

ՀԱԱ, ֆ. 122, ց. 1, գ. 234, թ. 1 և շրջերես:

[←31]

Մելիքսեթյան Վ., Կարապետյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 72-75: