ԵՐԵԽԱՆԵՐԻ ԻՆՔՆԱԴԱՍՏԻԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԽՆԴԻՐՆԵՐՆ ԸՆՏԱՆԻՔՈՒՄ

ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ Գ. Հ.

Աճող սերնդի համակողմանի դաստիարակության գործում հասարակական դաստիարակչական մի շարք գործոնների շարքում վճռական դերը պատկանում է ընտանիքին: Ընտանիքը նախադպրոցական երեխաների դաստիարակության հիմնական օջախն է, որտեղ մշակվում են դրական կամ բացասական հատկանիշները,  ցանվում այնպիսի սերմեր, որոնցից աճած ծաղիկները կարող են լինել կա´մ բուրումնավետ, կա´մ դառնահոտ:

Չի կարելի չհամաձայնվել այն տեսակետին, ըստ որի` ընտանիքն առաջ-նահերթ նշանակություն ունի երեխայի կյանքում, յուրաքանչյուր երեխա համարյա ամբողջապես կախված է ընտանիքի տիպից, որում նա ծնվել է, և ծնողների բնավորությունից:

Դաստիարակության գործընթացն արդյունավետ կազմակերպելու համար շատ կարևոր է պարզորոշ պատկերացում ունենալ դրա հոգեբանական էության մասին: Դաստիարակության հոգեբանությունն առաջին հերթին հետաքրքրվում է, թե ինչ է տեղի ունենում անհատի հոգում դաստիարակության միջոցով նրա անձնավորությունը ձևավորելիս, ինչպես և ինչ պայմաններում է ձևավորվում գործընթացը, ինչով են պայմանավորված նրա արդյունքները:

Երեխայի դաստիարակությունը հոգեբանական առումով կարելի է բնորոշել իբրև մարդու անձնավորության ձևավորում հասարակության կողմից: Ուսումնասիրելով երկտարեցի ու դժվար դաստիարակվող բազմաթիվ երեխաների` եկել ենք այն համոզման, որ պատճառը հիմնականում  ընտանիքն է, ընտանիք, որտեղ բացակայում է հայրը, իսկ մայրն էլ անկարող է համակողմանիորեն զբաղվելու երեխայի ներդաշնակ դաստիարակությամբ, ընտանիք, որտեղ ոգելից խմիչքն է չարաշահվում, ամուսինների դավաճանությունը, տհաճ խոսակցություններն ու փոխադարձ վիրավորանքները: Ընտանեկան ճիշտ դաստիարակության շնորհիվ ծնողները հանգամանորեն են ճանաչում երեխաներին, գիտեն նրանց անհատական հոգեբանական  առանձնահատկությունները, թույլ և ուժեղ կողմերը, հետևապես կարողանում են հեշտությամբ կազմակերպել նրանց դաստիարակությունը, քանի որ համակողմանի դաստիարակության հաջողության նախապայմանը երեխային համակողմանի ճանաչելն է:

Միջնադարի հայ մտածող Հովհաննես Երզնկացին հիշեցնում էր, որ երեխաների դաստիարակության ցանկալի արդյունքներ ստացվում են միայն այն դեպքում, երբ ծնողները լավ են ճանաչում իրենց երեխաների բնավորությունն ու հակումները: Ուսանելի են նրա հետևյալ ասույթները. «Երեխան քաղցր էր, բայց վատ դաստիարակության հետևանքով դառնացավ»[1]: Ըստ նրա՝ մարդկային միտքը, մանուկ հասակից սկսած, հինգ զգայարանների միջոցով տենչում է ընկալելու և բացատրելու այն ամենը, ինչ շրջապատում է նրան, ուստի պահանջում է երեխայի դաստիարակությունն սկսել ամենավաղ հասակից. «Սրբութեամբ և անարատութեամբ սնուցանեն քրիստոնէքն զիւրեանց զաւակսն և զգոյշ կան ի մկրտութեան աւրէն մինչ ի կատարիլ հասակին…»[2], որովհետև երեխայի միտքը մի հստակ հայելի է, որի մեջ անմիջականորեն տպավորվում են ինչպես լավը, այնպես էլ վատը: «Զի տղային միտքն որպէս յստակ հայելի է. մի՛ թողուլ անխրատ, որ մեղաց ժանգն չնստի ի վերայ և ապականէ: Տղային միտքն որպէս կակուղ մոմ է. Զբարի խրատն և զիմաստութեան ուսումն դիր ի վերայ մատնէհար, որ այլ պիղծ և վատթար իրք չկերպարանի ի միտքն»[3]:

Երեխայի միտքը նման է նաև հստակ ակունքի, որը ժամանակին զուգընթաց հոսում և մեծանում է, հետևաբար երեխայի ծնողներն ու դաստիարակները պարտավոր են խստիվ հետևել նրա ընթացքին, ուղղություն և խորհուրդ տալ, որպեսզի այդ մաքուր հոսքը չաղարտվի մոլար ջրերով: Երեխայի զգայարանները չպետք է այլանդակ արարքներ գրանցեն նրա մանուկ, պարզ հոգում և ուղեղում, որովհետև մանկան տպավորությունները շատ ուժեղ են լինում և հիշողության մեջ երկար մնում:

Կան ծնողներ, որոնք փոխանակ բացահայտելու իրենց երեխաների թերությունները և պայքարելու դրանց դեմ, ինչ-ինչ պատճառներով կոծկում են դրանք` փաստորեն խրախուսելով նոր հանցանքներ գործելու: Նման դեպքերում մանկան ոչ միայն առանձին զանցանքների, այլև հետագա ողջ ճակատագրի մեղքն ընկնում է իրենց վրա:

Մարդ դաստիարակության կարիք ունի  ոչ միայն մանկական հասակում, այլև ողջ կյանքի ընթացքում, միայն թե ըստ տարիքի` փոխվում են պահանջներն ու ձևերը: Պետք է առաջնությունը տալ ոչ թե բռնության և երկյուղի միջոցներին, այլ մարդու կողմից իր սխալների գիտակցմանը և կամավոր հրաժարմանը, որովհետև ակամա հրաժարումը ծառայական մտքի արդյունք է և, ըստ էության, մարդուն չի մաքրում նոր արատներ գործելու ախտից, այլ միայն հետ է պահում տվյալ հանցանքը գործելու մտքից:

Ընտանեկան դաստիարակությունն ունենում է թերություններ, երբ հատկապես երիտասարդ ծնողներն անբավարար գիտեն հոգեբանության, մանկավարժության, բարոյականության և աճող սերնդի հետ առնչվող շատ գիտությունների հիմունքներ և երեխաներին դաստիարակում են այնպես, ինչպես նրանց դաստիարակել են իրենց հայրերն ու մայրերը՝ անգիտանալով դրանց հետևանքները:

«Մենք մեծացել ենք զրկանքներով, մենք լիարժեք մանկություն չեք տեսել, թող մեր երեխաները վայելեն կյանքի բարիքները», - ասում են նրանք` չկռահելով, որ արտակարգ փաղաքշանքը, ամեն ինչում երեխայի կամքի կատարումը ծնում են եսամոլներ, որոնք միշտ պատրաստ են իրենց «ես»-ը դնել առաջին պլանի վրա, կյանքից վերցնել ամեն ինչ, բայց ոչինչ չտալ:

Ծնողների մեկ այլ խումբ էլ ցուցաբերում է չափից ավելի խստա-պահանջություն, անգամ դաժանություն, կիրառում դաստիարակության խոտանված մեթոդ` ծեծ, որի հետևանքով երեխան դառնում է սարսափելի վախկոտ և ատելությամբ է լցվում մարդկանց ու աշխարհի նկատմամբ: Նրանց չի հրապուրում կյանքի, աշխարհի հմայքը: Պատահում է, որ դպրոցում ուսուցչի ձեռքի հանկարծակի շարժումից աշակերտը կա´մ ափերով ծածկում է գլուխը, կա´մ մի կողմ քաշվում: Դա ծեծի` տարիներով կուտակված սարսափն է: Այս դեպքում նա իր հոգեկան բավարարությունը կգտնի փողոցում, կասկածելի շրջապատում և աստիճանաբար կդառնա դժվար դաստիարակելի, անգամ օրինազանց, քրեական հանցագործ: Նման աշակերտների վիրավորված հոգու սպեղանին անկեղծ սերն է, հոգատարությունը նրանց նկատմամբ, ինքնահաստատման օգնությունը: Արդեն իսկ հստակ երևում է, որ թե´ ծնողը, թե´ ուսուցիչը չեն կարևորում ընտանիքը` մոռանալով Ա. Ա. Մակարենկոյի այն բացատրությունը, որ եթե երեխան առաջին անգամ ծնողներին պատասխանում կամ կոպտում է, ապա մի զարմացեք, այլ մի հետադարձ հայացք նետեք երեխայի` ծնված օրից մինչև այսօր անցած ուղուն և տեսեք, թե որտեղ եք սայթաքել, ուր այսօր ձեր երեխան ընկնում է[4]: Ըստ իս՝ նման ծայրահեղություններից խուսափելու հիմնական ուղին ծնողների շրջանում մանկավարժական քարոզչության ուժեղացումն է և, որ ամենակարևորն է, ծնողների անձնական օրինակը, մեծահասակների համաձայնեցված գործողություններն ու մոտեցումը դաստիարակվողի նկատմամբ: Հոգեբանների մեջ այն հաստատուն համոզմունքն է իշխում, որ ինքնադաստիարակությունը հավելյալ է, առաջնայինը դաստիարակությունն է, քանի որ ինքնադաստիարակությունը պահանջում է որոշ կենսափորձ: Համակողմանիորեն կազմված օրակարգի շնորհիվ երեխան կամա թե ակամա աստիճանաբար սկսում է գիտակցական մոտեցում ցուցաբերել դրա կատարման նկատմամբ, որը և դառնում է ինքնադաստիարակությամբ զբաղվելու ցանկալի գործի սկիզբ: Ճշգրիտ ժամի սովորույթը երեխայի նկատմամբ ճշգրիտ պահանջի սովորույթ է, որը և կամքի մարզման կարևորագույն միջոց է դառնում: Դիտարկումների վերլուծությունն ու համադրությունը ցույց են տալիս, որ եթե նախադպրոցական հասակում երեխան ընտելացած է օրակարգին, ապա դպրոցական հասակի առաջին իսկ օրից ծնողների օգնությամբ ու խորհրդով ինքն է կարողանում հաջողությամբ կազմել օրվա օրակարգը: Փորձը ցույց է տալիս, որ այդ հաջողությունը հատկապես ակնառու է սկզբնական շրջանում, հետագայում երեխան աստիճանաբար ցանկանում է ազատվել «այդ բարդ կապանքներից», իսկ «ազատագրման» ընթացքն ու նրա տեմպը պայմանավորված են երեխայի շրջապատով և ծնողների հետևողականությամբ կամ անհետևողականությամբ: Շատ հաճախ երեխաները օրակարգ չեն ունենում, իսկ ընկերոջն էլ ծաղրում են «մայրիկի փեշին կապված լինելու համար»: Երեխան հարկադրված խախտում է օրակարգը՝ ընկերներին հակառակն ապացուցելու համար, որ, իբր կարող է անել այն, ինչ իրեն է ցանկալի: Երեխայի մեջ առաջացած հոգեկան վիճակն անվանում ենք ինքնահաստատման ձգտելու դրսևորում: Այս դեպքում ծնողը  պետք է հոգեբանական մոտեցում ցուցաբերի, հիշեցնի, թե երեխան ինչով պետք է զբաղվի այդ ժամին: Այսինքն` պետք է հմտորեն կիրառի խրախուսանքն ու հանդի-մանությունը, իհարկե, հաշվի առնելով տարիքային առանձնահատկությունները:

Ի տարբերություն բարձր դասարանցիների, որոնք իրենք կարող են ինքնա-դաստիարակման ուղղությամբ իրենց առջև դնել որոշակի խնդիրներ ու լուծել, կրտսեր դպրոցականներին պետք է նման խնդիրներ առաջադրեն ծնողները և օգնեն լուծմանը:

Շատ կարևոր է երեխային դնել այնպիսի իրավիճակում, որ նա ինքը կարո-ղանա վերլուծել իր վարքը: Ըստ իս` նման մոտեցումը ընտանիքում (ոչ միայն ընտանիքում) երեխայի ինքնադաստիարակության կազմակերպման հուսալի ձևերից մեկն է: Ընտանիքում երեխայի ինքնադաստիարակության հոգեբանա-կան խնդիրը հաջողությամբ իրականացնելու համար, հետևաբար, անհրաժեշտ է՝

- ծնողի և ուսուցչի, ընտանիքի և դպրոցի սերտ համագործակցություն, փոխօգնություն, մտքերի մշտական փոխանակում.

- երեխայի անհատական հոգեբանական առանձնահատկությունների համակողմանի իմացում և հաշվառում ներգործության այս կամ այն միջոցի կիրառման ժամանակ.

- գրականության, արվեստի լավագույն օրինակների և ականավոր մարդկանց կյանքի փորձի գործիմաց օգտագործում.

- մանկավարժահոգեբանական հանձնարարականների ստեղծագործական կիրառում, պատժի ու խրախուսանքի, արգելքի ու թույլտվության համար զուգակ-ցում:

Ըստ հոգեբանական տեսությունների` ընտանիքում երեխայի ինքնադաս-տիարակության մեջ առաջատար դերը պատկանում է ներքին ապրումներին, այսինքն` հակումներին, որոնք սերում են պահանջմունքներից: Դրանք երեխային մղում են գործողությունների` բավականություն ստանալու համար: Այդ բավականությունների ձեռքբերման ճանապարհին կանգնած է հասարակությունը, որը թելադրում է իր արգելքները, որոշում, թե ինչ ձևերով կարող են բավարարվել այդ հակումները:

ВОПРОСЫ САМОВОСПИТАНИЯ ДЕТЕЙ В СЕМЬЕ

АЙРАПЕТЯН Г. Г.

Резюме

В вопросе самовоспитания детей важнейшую роль играют внутренние переживания, то есть наклонности ребенка, которые обусловлены его требованиями. Самовоспитание предполагает элемент свободы, которая, однако, должна контролироваться средой и общественным сознанием. Необходимо создать условия, которые позволят ребенку проанализировать собственное поведение.

CHILDREN’S SELF-UPBRINGING PROBLEMS IN FAMLY

G. HAYRAPETYAN

Abstract

In order to effectively organize children’s self-upbringing psychological problems in a family, their basic aspects, as well as their implementation ways, the formation of their personality in an individual (a child) through upbringing, i.e. the regularities, principles, methods and skills of organizing upbringing activity one should have a clear idea of the psychological essence of that activity which depends on the psychology of upbringing.

Заметки

[←1]

Բաղդասարյան Է., Հովհաննես Երզնկացի և նրա խրատական արձակը, Ե., 1977, էջ 108:

[←2]

Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, ձեռ. N 2329, էջ 232բ-233ա:

[←3]

Նույն տեղում, էջ 234:

[←4]

Մակարենկո Ա., Գիրք ծնողների համար, Ե., 1953, էջ 43: