ԳԵՂԱՐՔՈՒՆԻՔԻ ՄԱՐԶԻ ԽՈՍՎԱԾՔՆԵՐԻ ՁԱՅՆԱՎՈՐՆԵՐԻ  ԵՎ ԵՐԿԲԱՐԲԱՌՆԵՐԻ ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

ՄԿՐՏՉՅԱՆ  Գ. Գ.[1]

Գեղարքունիքի մարզը Հայաստանի ամենախիտ բնակչություն ունեցող տարածքն  է: Մարզում կա 92 բնակավայր, որոնք խմբավորվում են Գավառի, Ճամբարակի (նախկին Կրասնոսելսկ), Մարտունու, Սևանի և Վարդենիսի տարածաշրջաններում: Գավառի տարածաշրջանն ունի 12 խոսվածք (Գավառ քաղաքը և Գանձակ,  Ծաղկաշեն, Սարուխան, Լանջաղբյուր, Գեղարքունիք, Կարմիրգյուղ, Նորատուս, Հայրավանք, Բերդկունք, Ծովազարդ, Լճափ   համայնքները), Սևանը՝ 11 (Սևան քաղաքը և Զովաբեր, Դդմաշեն, Ծաղկունք, Գեղամավան, Վարսեր, Լճաշեն, Չկալովկա, Նորաշեն, Ծովագյուղ, Սեմյոնովկա համայնքները), Մարտունին՝ 17 (Մարտունի քաղաքը և Աստղաձոր, Արծվանիստ, Գեղհովիտ, Վերին Գետաշեն, Ներքին Գետաշեն, Երանոս, Զոլաքար, Թազագյուղ, Լիճք, Ծակքար, Ծովինար, Ձորագյուղ, Մադինա, Վաղաշեն, Վարդաձոր, Վարդենիկ համայնքները), Ճամբարակը՝ 16 (Ճամբարակ քաղաքը և Աղբերք, Անտառամեջ, Արտանիշ, Այգուտ, Գետիկ, Դպրաբակ, Դրախտիկ, Թթուջուր, Կալավան, Ձորավանք, Մարտունի, Շորժա, Ջիլ, Վահան, Արծվաշեն համայնքները), Վարդենիսը՝ 36 (Վարդենիս քաղաքը և Ազատ, Ակունք, Ախպրաձոր, Այրք, Ավազան, Արեգունի, Արփունք, Գեղամասար, Գեղամաբակ, Գեղաքար, Դարանակ, Լճավան, Լուսակունք, Խաչաղբյուր, Ծափաթաղ, Ծովակ, Կարճաղբյուր, Կախակն, Կուտական, Կութ, Մաքենիս, Մեծ Մասրիկ, Փոքր Մասրիկ, Նորակերտ, Նորաբակ, Շատջրեք, Ներքին Շորժա, Վերին Շորժա, Շատվան, Ջաղացաձոր, Սոթք, Վանեվան, Տորֆավան, Տրետուք, Փամբակ համայնքները): Գեղարքունիքի մարզը, պատմական իրադարձություններով պայմանավորված, մինչև XIX դ. հայաթափված է եղել: Համաձայն ժողովրդագրական տվյալների` տարածաշրջանում հայերի վերաբնակեցումն ընթացել է երեք փուլով`

ա) 1828-1830 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմից հետո Գեղարքունիքում են բնակեցվում շուրջ տասը հազար հայեր` ներգաղթած Արևմտյան Հայաստանի բազմաթիվ բնակավայրերից` Ալաշկերտից, Մուշից, Հին Բայազետից, Դիադինից, Վանից, Կարսից, Մակուից և այլ վայրերից:

բ) Կենտրոնական Հայաստանի պատմական տարբեր տարածքներից ոչ մեծաթիվ ներգաղթյալներ Սևանի ավազանի բնակավայրեր են հանգրվանել 1914-1922 թթ. ընթացքում:

գ) 1988-1990-ական թթ. Ադրբեջանից բռնագաղթած հազարավոր հայեր ապաստանում են հատկապես Ճամբարակի ու Վարդենիսի տարածաշրջաններում և այսօր զբաղեցնում են համայնքների մեծ մասը:

Ժողովրդագրական և հանրալեզվաբանական տվյալները ցույց են տալիս, որ մինչև 1830 թ. միայն Մարտունու Երանոս գյուղում են ապրել 13 տեղաբնիկ ընտանիք, իսկ Զարզեբիլ գյուղում` երկու տեղաբնիկ ընտանիք` 9 անդամով[2]: 1842 թ. մարդահամարով Զարզեբիլում այլևս հայեր չկային: Լեզվական տվյալների բացակայության պատճառով հնարավոր չէ բնութագրել տեղաբնիկների լեզվական համակարգերը: Ժամանակի ընթացքում նրանք ձուլվել են  եկվորներին:

Գեղարքունիքի մարզի խոսվածքները միատարր չեն: Դա երևում է մարզի խոսվածքների ձայնավորների և երկբարբառների առանձնահատկությունները քննելիս[3]:

Գեղարքունիքի մարզի դիտարկված խովածքներում առկա են ա, օ, ու, ի, է, ը, ձայնավորները: Այս հնչյուններից էտալոնային են ա, է, օ, ու, ի, ը ձայնավորները, քանի որ կատարում են հնչույթային գործառույթ[4]: Դրանք հանդես են գալիս բառի բոլոր դիրքերում, բառերի տարատեսակ դիրքային հակադրություններում իրականացնում են իմաստատարբերակիչ գործառույթ, իսկ մյուս` , ձայնավորները ա, օ, ու ձայնավորների դիրքային, արտասանական ազատ տարբերակներն են, բառի կազմում ունեն գործածության որոշակի սահմանափակություն: Գործառում են հնչյունական որոշակի դիրքերում և իրենց ամենամերձավոր հնչյուններին փոխարինելիս հիմնականում չեն ձևավորում իմաստատարբերակիչ հակադրություններ, հետևաբար համարվում են ա հնչույթի դիրքային տարբերակները: Սակայն Վ. Կատվալյանը ա, , ձայնավորների` իմաստատարբերակիչ հակադրություններ հայտաբերող փաստեր է վկայում Գավառի տարածաշրջանում գործող Բայազետի բարբառի հնչյունական համակարգի առանձնահատկություններին նվիրված ուսումնասիրության մեջ` լրէլ (հետապնդել)-լարել (գործի դնել), շռ (զրպարտություն) - շռ (գունդ) և այլն[5]:

Մարզի խոսվածքներում գործող ձայնավոր հնչյուններն ունեն որոշակի տարածքային բաշխվածություն: Էտալոնային ձայնավորները հատուկ են տարածքի բոլոր խոսվածքներին: Այսպես, ի, է, ը ձայնավորներն ունեն նույն հատկանիշները և դիտարկման արժանի դրսևորումներ չունեն, իրենց արտաբերական ու ֆիզիկական հատկանիշներով չեն տարբերվում գրական հայերենի ի, է, ը ձայնավորներից[6]: Ա, օ, ու ձայնավոր հնչյունների գործառության սահմանափակություն կա Սևանի, Գավառի, Վարդենիսի տարածաշրջանների խոսվածքներում: Այս խոսվածքների հնչյունական որոշակի դիրքերում ա, օ, ու հնչյունները ներկայանում են իրենց դիքային և որակական տարբերակներով:

Գեղարքունիքի մարզի խոսվածքներում ա ձայնավորը պատմա-կանորեն ձևավորել է քառանդամ հակադրություն: Ա-ն և նրա տարբերակները` //, ստորին բարձրացման հնչյուններ են: Դրանց տարբերությունը դրսևորվում է միայն ըստ արտաբերման տեղի.   ա-ն ստորին բարձրացման հետնալեզվային, /-ն ստորին բարձրացման առաջնալեզվային հնչյուններ են` ուժեղ և թույլ քմայնություններով, իսկ -ն բնութագրվում է որպես ստորին բարձրացման այնպիսի հնչյուն, որի «…արտասանության սկզբում շրթունքները լարվում են և ձգվում դեպի առաջ, ձևավորվում է շրթնային հնչարան, որի հետևանքով ստացվում է սերտ օա արտասանություն¦[7]: Կարծում ենք` կոշտ, շրթնայնացման որոշակի երանգ[8] և արտասանական որոշակի լարվածություն ունեցող -ի արտաբերման հարցում դեր են խաղում լեզվի և՛ հետին, և՛ առաջին հատվածները: Լեզվաբանության մեջ այս -ն բնութագրվում է նաև որպես կոկորդային հնչյուն[9]:

Եթե Մարտունու տարածաշրջանի Մշո շերտը ներկայացնող խոսվածքների բառասկզբի և բառամիջի բնիկ, ինչպես նաև արևելյան լեզուներից կատարված փոխառյալ բառերում կան ա հնչյուններ` մարդ, ձ’ աք, թամք, լաց և այլն, ապա Գավառի, Սևանի, Վարդենիսի խոսվածքներում կան քմային -եր` մրդ, ձ’’ք, թմք, լց, բխտ և այլն: Մարտունու խոսվածքները բնութագրվում են քմային այնպիսի ° ձայնավորի գործածությամբ, որի քմայնությունը թույլ է, և կա մասնակի առաջնալեզվայնություն: Ըստ որակական այս հատկանիշի` երկու տարածքների քմայինների հնչումը համադրելիս ուժեղ և թույլ քմայնության հակադրություն է ստեղծվել Մարտունու և մյուս տարածաշրջանների խոսվածքների միջև: Եթե Վարդենիսի, Սևանի, Գավառի  խոսվածքների փոխառյալ բառերում կան քմային ձայնավորներ` թմուզ, թզ, նֆտ, թսիբ, մյլ և այլն, ապա Մարտունու խոսվածքներում այդ քմայնությունը թույլ է և հանդիպում է սակավաթիվ բառերում` թմուզ,

թզա, նֆտ, թսիբ, մյլա և այլն: Այս երևույթը պետք է օրինաչափ համարել: Մշո բարբառում ու նրա որոշ խոսվածքներում քմայնացման թույլ երանգ ունենալը միայն մեր տեսակետը չէ: Բարբառագետ Ժ. Միքայելյանն իր հետազոտության մեջ նույնպես վկայել է այդ մասին[10]` հաշվի առնելով այն, որ քմայնացման երևույթը գործում է Մշո բարբառի Արծկեի և Արճեշի խոսվածքներում, որը, ամենայն հավանականությամբ, Վանի բարբառի ազդեցության հետևանք է: Կարծում ենք` Արծկեի և  Արճեշի խոսվածքներում եղած քմային հնչյուններն էլ ժամանակի ընթացքում փոխանցվել են Մշո բարբառի մյուս խոսվածքներին:

Թույլ և ուժեղ քմային ձայնավորներ կան ոչ միայն փոխառյալ, այլև` ընդհանուրհայերենյան որոշ բառերում, մասնավորապես` ձայնեղ հագագից հետո եղող դիրքում` cշկ, cռէչ, cռու և այլն: Այս երևույթը կա՛մ ներքին օրինաչափությամբ է պայմանավորված, կա՛մ այլ բարբառների ազդեցության հետևանք է: Վերոնշյալ բառերը Գավառի, Սևանի և Վարդենիսի տարածաշրջանների խոսվածքներում ներկայանում են ուժեղ քմայնությամբ: Ս. Թափալցյան-Բաղդասարյանը Մշո բարբառում քմայնության երևույթը տեսնում է մի քանի փոխառյալ բառերում` մժա «խելք, ուղեղ», մյթ  «դիակ», մգար «արդյոք, միթե», մրշավէ «կիկլոպ», բլաքա «չալ»[11] և այլն: Այս պահի դրությամբ վերոբերյալ բառամիավորները մշեցիների բառապաշարում բացակայում են: Բացառություն է միայն բալաք բառը, այն էլ`առանց քմայնության:    Կարծում ենք` Մշո բարբառում ու նրա խոսվածքներում թույլ քմայնությունը միջնորդավորված ազդեցություն է` անցած հարակից, ուժեղ քմայնություն ունեցող բարբառներից: Սակայն նկատենք, որ ուժեղ և թույլ քմայնությունները հնչյունահնչույթային էական նշանակություն չունեն. նրանք ընդամենը գործածվում են տարբեր տարածքներում[12]: Ի դեպ, Հ. Մուրադյանը ևս Մշո բարբառում ընդունում է քմային ձայնավորի գոյությունը[13]:

Եթե Մարտունու խոսվածքներում բառակազմի բոլոր դիրքերում որոշ բացառություններով կա ա ձայնավոր[14], իսկ Սևանի, Վարդենիսի տարածաշրջանների` հատկապես ընդհանուրհայերենյան բառերի առաջին և երկրորդ վանկերում` ձայնավոր, ապա Գավառի խոսվածքներում կան շրթնային և քմային ձայնավորներ: Շրթնային -ն մեծ տարածում ունի Գավառի խոսվածքներում: Հնչյունական այս հատկանիշով է, որ Գավառի խոսվածքները տարբերակվում են մյուս շրջանների խոսվածքներից ու բարբառներից:

Գավառի խոսվածքներում հնչյունը լրացուցիչ բաշխման հարաբերության մեջ է գտնվում մերձավոր ա/ հնչյունների հետ: Հ. Մուրադյանը, բնութագրելով հնչյունի գործառական առանձնահատկությունները, նշում է, որ այն «կարող է հանդես գալ համարյա բոլոր դիրքերում»[15], սակայն Բայազետի բարբառը կրող և հետազոտող Վ. Կատվալյանն հնչյունի գործառման համար նշում է բառերի հետևյալ դիրքերը[16], որոնք ընդգրկում են և՛ ընդհանուրհայերենյան, և՛ փոխառյալ բառաշերտերը` ա) բառասկզբում` °մպ, մօթ, ծիկ, նջախ, զաբ և այլն, բ) բառամիջում տարբեր որակի բաղաձայն հնչյունների միջև` սր, խրսէ, խիվնդ, իմլ, ծնդր, պռկէլ, պխէլ և այլն: Սևանի տարածաշրջանի խոսվածք-ները հայտնաբերում են մի դրսևորում ևս: Բարբառագետ Ռ. Բաղրամյանը գրում է, որ Մակուի խոսվածքը ներկայացնող Սևանի խոսվածքներում նույնպես հանդիպում են շրթնային -ի գործածությանդեպքեր[17]: Հավանաբար, Գավառի խոսվածքների ազդեցությամբ է շրթնային -ն գործածվում Սևանի խոսվածքներում և, կարծում ենք` այս երևույթը նոր իրողություն է:

Քմային ձայնավորը Գավառի շրջանի խոսվածքներում մեծ մասամբ գործածվում է փոխառյալ բառերում, ընդ որում` հանդիպում է և՛ բառասկզբում, և՛ բառամիջում, և՛ բառավերջում` յիբ, գդ, ռնգ, խնք, կրիբ, թլք, նօքր, մսլ և այլն: Քմայնություն կա նաև բարբառային զնէլ բառում: Վ. Կատվալյանը գտնում է, որ քմային -ն Բայազետի բարբառի արտաբերական յուրահատկություններով պայմանավորված հնչյուն չէ, այլ օտարամուտ է և ունի առանձին հնչույթի արժեք որոշ դրսևորումներում: Ասվածը հիմնավորելու համար բերում է հետևյալ օրինակները` բնդ (պատնեշ)-բանդ (կալանատուն), թթ (ձեռքի թաթ)-թաթ (անհասկացող), թփուկ (անասունի ոտքի հարված) - թափուկ (թափված)[18] և այլն: Գավառի խոսվածքներում ա հնչյունի գործառման համար սովորական դիրք է միավանկ, երկվանկ և բազմավանկ բառերի բառամեջը` տարբեր որակի բաղաձայնների միջև` քար, լակ, խա, ³անբակ, բանգատ, բօստան, ռաֆադա և այլն: Գավառի խոսվածքներում ա հնչյունը սակավաթիվ դեպքերում հանդիպում է նաև բառասկզբում` ախ, այտէնց, այնէնց և այլն:

Վարդենիսի խոսվածքների հատկապես Մշո շերտում (Մեծ Մասրիկ, Փոքր Մասրիկ, Ախպրաձոր, Մաքենիս և այլն) սովորական են ա հնչյունի գործածությունները, իսկ մյուս` Դիադինի շերտում ա-ն համապատասխան դիրքերում ներկայանում է քմային ձայնավորով: Հավելենք, որ Վարդենիսի տարածաշրջանում Դիադինի բարբառի ազդեցությամբ քմային ձայնավորների գործածություններ կան նաև Մշո շերտի խոսվածքներում: Այս իրողությունը համատեղ կենսակերպի, գերիշխող բարբառի ազդեցության հետևանք է:

Ինչպես փաստերն են ցույց տալիս, մարզի բոլոր խոսվածքները տարբերվում են բառասկզբի ու բառամիջի դիրքերում ա-ի և նրա դիրքային ու որակական տարբերակների գործածություններով: Օրինակ` Մարտունու Վերին Գետաշենի, Ներքին Գետաշենի,   Լիճքի և մի շարք այլ խոսվածքներ տարբերվում են Գավառի տարածաշրջանի Սարուխանի, Լանջաղբյուրի, Նորատուսի և մյուս խոսվածքներից ձայնավոր չունենալու հատկանիշով: Նմանատիպ համեմատությունները վկայում են, որ խոսվածքների ընդհանրություններն ու տարբերությունները հիմնականում պայմանավորված են նրանց` տարբեր բարբառային միավորների խոսվածքներ լինելով: Սակայն բառավերջի վանկում ի հայտ եկող սովորական ա-ի նույնությամբ (թեև, ինչպես տեսանք, կան որոշ բացառություններ Սևանի, Գավառի և Վարդենիսի խոսվածքներում հատկապես քմային -ի գործածության դեպքերում) և ժամանակակից արտաքին և ներքին փոխառություններում գործառող ա հնչյուններով մարզի բոլոր խոսվածքները միավորվում են:

Գեղարքունիքի մարզի խոսվածքներում երկանդամ հակադրությամբ են ներկայանում ու, օ ձայնավորները: Մարտունու, Սևանի, Գավառի, Վարդենիսի  խոսվածքների` հատկապես արևելյան լեզուներից կատարված փոխառյալ բառերի առաջին վանկերում ի հայտ եկող էտալոնային օ, ու ձայնավորների դիմաց Գավառի տարածաշրջանի Նորատուսի, Սևանի շրջանի Դդմաշենի խոսվածքներում և Վարդենիսի` Դիադինի շերտը ներկայացնող խոսվածքներում կան քմային , ձայնավորներ: Սակավադեպ կիրառություններում գործածվող այդ հնչյուններն ինչ-որ մի պատմական շրջանում հայերենին են անցել հատկապես նորագույն փոխառությունների միջոցով: Ընդ որում, քմային -ն հազվադեպ հանդիպում է նաև ընդհանուրհայերենյան բառերում, իսկ -ն` միայն արևելյան լեզուներից կատարված փոխառություններում` քֆտա, քչա, քֆուր, քլ, քս, չլ, բլ և այլն: Երևույթը կա նաև բնիկ քúրէլ, քúղ բառերում, որը, հնարավոր է, փոխառյալ բառերի համաբանությամբ կատարված իրողություն է: Քմային -ն,-ն անկախ հնչույթներ չեն և դիտվում են որպես ու, օ հնչյունների դիրքային ազատ տարբերակներ: Բառավերջի վանկում, ընդհանուրհայերենյան բոլոր բառերում և նորագույն արտաքին, ներքին փոխառություններում գործառող էտալոնային օ, ու ձայնավորներով մարզի խոսվածքները միավորվում են: Մյուս շերտի խոսվածքներում հանդիպող քմային և ձայնավորների սակավադեպ գործածություններն այդ հնչյուններն ունեցող խոսվածքների ուղղակի ազդեցության հետևանք են:

Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ Գեղարքունիքի մարզի խոսվածքներում գործում են նաև ուժգնացող (բարձրացող) երկբարբառներ և երկհնչյուններ: Երկբարբառների գործածության դիրքը բառամիջի փակ վանկն է, իսկ երկհնչյուններինը` բառասկիզբը: Բառասկզբում գործառում են վօ և յէ երկհնչյունները, որոնք երբեմնի ւօ, իէ բարձրացող երկբարբառների պատմական զարգացումն են վկայում. պարզ ձայնավորի երկհնչյունային արտասանությունը կատարվել է ե և ո ձայնավորների երկբարբառացմամբ[19]: Բառասկզբի դիրքում այդ երկհնչյունները հանդիպում են միավանկ և բազմավանկ բառերում` վօրդ, վօսկի, վօսպ, յէրգ, յէրկաթ, յէրազ և այլն: Տարածքի խոսվածքներում կան ւուօ եռաբարբառի գործառման փաստեր` ւուօռփ, ւուօռց, ւուօնց, յիէզ, յիէփ և այլն, որը, որպես գործող հնչյունական իրողություն, վկայում է ւո, իէ երկհնչյունների պատմական զարգացման ընթացքի մասին: Ի դեպ, Մշո բարբառում Ս. Բաղդասարյան-Թափալցյանը միավանկ բառերի սկզբում ե, ո ձայնավորների այսպիսի հնչումն օրինաչափ երևույթ է համարում[20]: Ընդ որում, բազմավանկ բառերում երևույթը գործառել է միավանկ բառերի համաբանությամբ: Բառասկզբի դիրքում այս երկհնչյունների գոյությունը պատմական հնչյունափոխության հետևանք է:

Գրեթե բոլոր խոսվածքներում մեզ հանդիպել են նման հնչյունափոխություն ունեցող բառերի ոչ երկբարբառային տարբերակները` օսկի, օչիլ, օսկօռ, օզնի, օլըրէլ, օչխար, էղան, էրազ, էրամ, էկա, էրինջ, էզ և այլն: Այսպիսի փաստերով վերականգնվում է բառասկզբի երկբարբառների` փակ ձայնավոր, ոչ երկբարբառային միավոր լինելու նախնական հատկանիշը, որը նրանք ունեցել են ինչ-որ մի պատմական ժամանակահատվածում: Բառամիջի շեշտակիր վանկերում կան բարձրացող երկու երկբարբառներ` իէ, ուօ` միէծ, միէնք, փիէդ, ձիէր, կիէխտ, տիէխ, փուօր, փուօղ, խուօդ, µուօռդ, նուօր, խուօզ և այլն: Գեղարքունիքի տարածքի խոսվածքների բառամիջի շեշտված երկբարբառներն ունեն ուժեղ, ընդգծված արտաբերում: Ի դեպ, նշված երկբարբառների մեջ երկրորդ ձայնավորները շեշտվում են ավելի ուժեղ, քան առաջինները: Հավելենք, որ միավանկ բառերի բառասկզբում այս երկբարբառների գոյությունն ապացուցում է բառասկզբի դիրքի վօ, յէ երկհնչյունների երբեմնի երկբարբառային արտասանություն ունենալը, քանի որ, ինչպես հետազոտողներն են հիմնավորում, հայերենում ո և ե ձայնավորների երկբարբառացումը շեշտյալ վանկերում սկզբնապես եղել է առանց դիրքի սահմանափակման` ընդգրկելով թե՛ բառասկիզբը, թե՛ բառավերջը[21]: Գավառի և Սևանի տարածաշրջանի խոսվածքներում հանդիպում են նաև ուէ, ուօ, օէ երկբարբառները` մէրուէնք, գ’օէռտ, բ’ուօռտ, բ’օէխկ և այլն: Բառամիջի դիրքում բարձրացող երկբարբառների գործառումը նկատվում է բացառապես միավանկ բառերում: Դրանք երկբարբառ են շեշտված վանկում, իսկ շեշտազրկվելիս վերածվում են պարզ ձայնավորների` փէդանօծ, ձէնօնծ, փօրացավ, գ’օռդընուգ, խօզուտէն և այլն: Նշված երկբարբառների գործածությամբ միավորվում են քննարկված բոլոր խոսվածքները: Եռաբարբառներ չկան բառամիջի դիրքում:

Այսպիսով, համաժամանակյա և ընկալողական մեթոդներով կատարված հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ Գեղարքունիքի մարզի խոսվածքներում կան տասնմեկ ձայնավոր` ա, օ, ու, ի, է, ը, , ,,,և երկու երկհնչյուն և երկու երկբարբառ` վօ, յէ, իէ, ուօ: Ձայնավոր հչյուններից 6-ը` ա, օ, ու, ի, է, ը, մեր լեզվի հնչյունական համակարգում էտալոնային են, քանի որ իմաստատարբերակիչ գործառույթ ունեն բառիմաստային հակադրություններում, ուստի և` անկախ հնչույթներ են: Այս հատկանիշից զուրկ են քմայնություն և շրթնայնություն ունեցող , ,,,, հնչյունները: Դրանք էտալոնային հնչյունների դիրքային, որակական, ոչ իմաստային հակադրություն ստեղծող տարբերակներ են և իմաստային հակադրության համակարգային փաստեր չեն հայտաբերում` բացառությամբ մի քանի դեպքերի:

РЕГИОНАЛЬНАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА ГЛАСНЫХ

И ДИФТОНГОВ В ДИАЛЕКТАХ ГЕГАРКУНИКСКОЙ

ОБЛАСТИ

МКРТЧЯН Г. Г.

Резюме

Звуки ա, օ, ու, ի, է, ը являются эталонными гласными. Остальные гласные – это позиционные варианты эталонных гласных, имеющие ограниченное применение в составе конкретного слова. Эталонные гласные характерны для всех диалектов. Губной звук используется в Гаваре, небные гласные , , ,    – в диалектах Гавара, Севана, Вардениса и Чамбарака. В диалектах Мартунинского района отсутствуют нёбные гласные, столь не характерные для мушского диалекта.

В региональных диалектах употребляются также дифтонги.

THE REGIONAL CHARACTERIZATION OF VOWELS AND

DIPHTHONGS IN THE DIALECTS OF GEGHARKUNIK REGION

G. MKRTCHYAN

Abstract

The vowels ա, օ, ու, ի, է, ը are considered to be etalon sounds. The other vowels are variants of the etalon vowels, the usage of which is somewhat restricted in the word system. The etalon vowels are peculiar to all dialects. The labial sound is peculiar to Gavar dialect and the palatal sounds , , , that to Gavar, Sevan, Vardenis and Jambarak dialects. The regional dialects of Martuni district have no systematic use of palatal vowels. They are not mostly used by the dialect users of Msho dialect.

There  are also diphthongs in the dialects of the region.

Заметки

[←1]

garik.mkrtchyan@ysu.am Հետազոտությունն իրականացվել է ՀՀ ԿԳՆ ԳՊԿ-ի կողմից տրամադրվող ֆինանսական աջակցության շնորհիվ՝ № SCS 13-6B382 գիտական թեմայի շրջանակում:

[←2]

Մարտիրոսյան Վ., Վերին Գետաշեն (մարդիկ, դեպքեր, փաստեր, ճակատագրեր), Ե., 2014, էջ 185-186:

[←3]

Համաժամանակյա չափանիշներով զուգադրական քննության մեջ չենք ներառել Արցախի խոսվածքների առանձնահատկությունները Ճամբարակի և Վարդենիսի տարածաշրջաններում:

[←4]

Աղայան Էդ., Գրաբարի քերականություն, Գիրք Ա, Հնչյունաբանություն, Ե., 1964, էջ 81-102:

[←5]

Կատվալյան Վ., Հայ բարբառագիտության հարցեր, Ե., 2014, էջ 52-53:

[←6]

Խաչատրյան Ա., Ժամանակակից հայերենի հնչույթաբանություն, Ե., 1988,   էջ 152-154, 158-159:

[←7]

Կատվալյան Վ., նշվ. աշխ., էջ 37:

[←8]

Մուրադյան Հ., Հայոց լեզվի պատմական քերականություն, հ. 1, Հնչյունա-բանություն, Ե., 1982, էջ 34:

[←9]

Բաղրամյան Ռ., Հայերեն բարբառներ, Սևանա լճի ավազանի խոսվածքները, Ե., 1972, էջ  14:

[←10]

Միքայելյան Ժ., Վասպուրականի խոսվածքների քմային ձայնավորները: Համաժամանակյա և տարաժամանակյա քննություն, Ե., 2009, էջ 31:

[←11]

Բաղդասարյան-Թափալցյան Ս., Մշո բարբառը, Ե., 1958, Ե., էջ 17:

[←12]

Մուրադյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 44:

[←13]

Նույն տեղում, էջ 45:

[←14]

Բաղդասարյան-Թափալցյան Ս., նշվ. աշխ., էջ 15-17:

[←15]

Մուրադյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 41:

[←16]

Կատվալյան Վ., նշվ. աշխ., էջ 39:

[←17]

Բաղրամյան Ռ., նշվ. աշխ., էջ 93:

[←18]

Կատվալյան Վ., նշվ. աշխ., էջ 52-53:

[←19]

Մուրադյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 94:

[←20]

Բաղդասարյան-Թափալցյան Ս. Հ., նշվ. աշխ., էջ 13:

[←21]

Մուրադյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 94: