ԲԱՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՄՈՌԱՑՎԱԾ, ՍԱԿԱՅՆ ԱՐԺԱՆԱՀԻՇԱՏԱԿ ՄԻ ԱՆՈՒՆ

ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ  Ա. Գ.

Բոլորովին վերջերս լույս տեսան պոլսահայ մանկավարժ, գրող, հրապարակախոս, ազգային գործիչ Եղիազար Մուրատյանի ստեղծագործության երեք պատկառելի հատորները՝ իրականացված  խիստ ներկայանալի տպագրական որակով: Շնորհակալ այս նախաձեռնության հեղինակը ՀՀ գրողների միության արժանավոր անդամ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, բանաստեղծ Արթուր Անդրանիկյանն է: Հատորների հովանավորը Եղիազար Մուրատյանի թոռնուհի տիկին Միլիցա Բրահիմին է: Սակայն այս նախաձեռնության մեջ երկրորդական են դառնում թե՛ հովանավորողի և թե՛ հատորները տպագրության պատրաստողի ազգակցական կապերը, կարևորը հատորների գրականագիտական, բանասիրական, մանկավարժական արժեքն է և ճանաչողական մեծ նշանակությունը: Երկար չի ապրել Եղիազար Մուրատյանը՝ ընդամենը 50 տարի (1841-1891), սակայն առանց չափազանցության, թողել է իր հետքը արևմտահայ մտավոր կյանքում, և դրա առհավատչյան ներկա հատորներն են, որոնք իրականում լիովին չեն ներկայացնում նրա գրական, գիտական, մանկավարժական ժառանգությունը. բավական թվով գործեր համարվում են կորած:

Եղիազար Մուրատյանը բնիկ վանեցի է, ծնվել է Վանի Այգեստան թաղամասում, 13-14 տարեկանում ուսումնատենչությունը նրան տանում է Կոստանդնուպոլսի այն ժամանակների ամենանշանավոր կրթական հաստատությունը՝ Սուրբ Փրկչեան ճեմարանը: Նա ունևոր ընտանիքից է եղել, սակայն հոր մահվանից հետո նրանց պապենական կալվածքները զավթել է մեկ այլ վանեցի հայ, և ընտանիքն ընկել է ծանր կացության մեջ: 1862-ին Ե. Մուրատյանն ավարտում է ճեմարանը, ստանում ավարտական վկայականն ու անմիջապես սկսում է աշխատել Կոստանդնուպոլսի զանազան դպրոցներում՝ ֆրանսերեն, հայերեն, պատմություն, գրականագիտություն դասավանդելով:

Ե. Մուրատյանն ի ծնե մանկավարժ էր, և դա պարզորոշ երևում է այսօր մեզ հասած այն դասագրքերից, որոնք նա հեղինակել է  և որոնցով ուսուցանել աշակերտներին: Բավական է հիշել, որ նրա աշակերտներից են եղել հանճարեղ բանաստեղծ Պետրոս Դուրյանը և գրող, փիլիսոփա, բառարանագիր, մանկավարժ, հրապարակախոս, գեղագետ Եղիա Տեմիրճիպաշյանը (1851-1908): Խորապես սգալով վաղամեռիկ հանճարի մահը՝ Մուրատյանը նրա «Տրտունջքի» որոշ խոհերում տեսնում է Շեքսպիրի մտքի հզորությունը և ավաղում, «թե ասոր հեղինակը որչափ գլուխգործոցներ տարաւ իր հետ ի գերեզման՝ քսան եւ մի ամեայ հասակին»[1]:

Ուշագրավ են այն դասագրքերը, որոնք Մուրատյանը գրել է Կ. Պոլսի վարժարանների համար:

Դրանց մեջ առաջին տեղում է 1868-ին Երուսաղեմում լույս տեսած «Համառօտ» ճարտասանութիւնըե, որը լիովին նորություն էր արևմտահայ իրականության մեջ, որովհետև գրված էր աշխարհաբարով, ու գրքի մեկնաբանությունները խիստ հստակ էին ու մանկավարժության դիտակետից կատարյալ: Ահա թե ինչ է գրում այդ դասագրքի մասին արևմտահայ նշանավոր գործիչ, արևմտահայերի Ազգային սահմանադրության հեղինակներից մեկը՝ Գրիգոր Օտյանը (1834-1887). «Ձեր գրած ճարտասանութեան դասագիրքը կարդացի, փոքրիկ գրքոյկ մը որ մեծ եւ հզօր բանի մը վրայ կը ճառէ: Մարդս ի բնութենէ ուրիշ զէնք չունի, այլ միայն խօսքը – ով որ այս զէնքը գործածելու եղանակը կը սորուեցնէ՝ մարդոց փրկութեանը կ’օգնէ»[2]:

Մուրատյանը գրել է նաև ուրիշ դասագրքեր: Դրանցից են «Ծաղիկ արդի հայ մատենագրութեան» երկու հատորները, որոնցում զետեղել է իրեն ժամանակակից հայ գրողների քերթվածները:

Հայ աշակերտներին ֆրանսերենն առավել կատարյալ ուսուցանելու նպատակով Մուրատյանը 1869-ին հրատարակում է «Քերականութիւն գաղղիարէն լեզուի հայերէն բացատրութեամբ» դասագիրքը, որը մի քանի տարի հետո վերահրատարակվում է Կ. Պոլսում առավել հարստացած` ըստ նշանավոր ֆրանսիական հանրագիտարանի՝ ,,Larousse’’-ի նոր տվյալների[3]: Ինչպես ,,Larousse’’-ի բնաբանն է ասում. «Ես ցանում եմ բոլոր քամիներին»[4], այնպես էլ  Մուրատյանի նշանաբանն էր իր գիտելիքները բոլոր հայ աշակերտներին սփռելը:

Ժամանակակիցները վկայում են, և նրա գրվածքները հավաստում են, որ նա եղել է մոլեռանդ հայրենասեր և հայ կրոնի ու եկեղեցու մեծ նվիրյալ: Հիրավի, Մուրատյանը բանաձևել է. «Հայաստանեայց եկեղեցիէն դուրս չկայ հայութիւն»[5]: Այս լուսավոր հային համակրել են Գրիգոր Օտյանն ու Մկրտիչ Պեշիկթաշլյանը, իսկ հայ գրականության նշանավոր դեմքեր Հակոբ Պարոնյանը, Ռեթեոս Պերպերյանն ու Մինաս Չերազը նրա մտերիմ բարեկամներն էին:

Ե. Մուրատյանն այնքան երևելի ուսուցիչ էր, որ հրապարակային կարծիք է հայտնվել, թե նա Փարիզում կրթված լինելու դեպքում «Էքոլ Նօրմալ»-ի մեջ արժանի կլիներ դասախոսելու[6]:

Արտասովոր մանկավարժ էր Ե. Մուրատյանը՝  հետևորդը եվրոպական գիտության նորամուծություններին: Դրա համար  էլ նրան նվիրված հոդվածներում շեշտվում են կրթական համակարգի վերանորոգման նրա ջանքերը, շարունակ կատարելագործվելու ոգին, նորացված դասագրքերը, գրականագիտական թարմաշունչ սահմանումները: Որպես առաջնակարգ և փնտրված մանկավարժի է բնութագրում նրան Ռեթեոս Պերպերյանն իր դամբանական խոսքում, որում բնութագրվում են Ե. Մուրատյանի մանկավարժական աշխատանքի 30 տարիները, երբ Կ. Պոլսի ազգային նշանավոր  վարժարանները լայնորեն բացում էին իրենց դռները՝ հրավիրելով նրան իրենց մոտ աշխատելու: Հայրենասեր բանաստեղծ մտավորականը Թուրքիայի բռնապետական ռեժիմի դեմ գրել է մի շարք չափածո քերթվածներ և ձերբակալվելուց խուսափելու համար Ռեթեոս Պերպերյանի հետ անցել Ռումինիա:

Նա եղել է երջանիկ հայր. որդին՝ Արմավիր Մուրատյանը  (1875-1939), ազգային, հանրային, մշակութային գործիչ էր և տիրապետում էր տասը լեզուների, կասկածվել է սուլթան Աբդուլ Համիդի դեմ մահափորձ կազմակերպելու մեջ, աղջիկը՝ Սողոմիկ-Սաթինե Մուրատյանը (1878-1913), տաղանդավոր դաշնակահարուհի էր, որը մեծ համբավ ուներ օսմանյան արքունիքում:

Նվիրված լինելով հայ եկեղեցուն ու նրա սրբազան ավանդույթներին՝ Ե. Մուրատյանը դարձավ աշխարհաբարը գրոց լեզու դարձնելու ջատագովներից մեկը: Եղիազար Մուրատյանի մանկավարժական հայացքներն այսօր էլ արդիական են: Նա որդեգրվել էր աշխարհի առաջադեմ մանկավարժության դրույթներին, թե «Գիտութիւնք աշխարհաքաղաքացի են, իսկ դաստիարակութիւնն ազգային պէտք է ըլլայ»[7]:

Նա հայ ազգին հորդորում ու պատգամում էր ունենալ օրինակելի ազգային դաստիարակություն, որի բաղադրամասերն էին՝

1. Ընտանեկան կրթութիւն,

2. Քաղաքական կամ ընկերական կրթութիւն՝ որոյ անբաժանելի օժանդակներն են՝

ա) Վարժանք

բ) Գրագէտք

գ) Լրագիրք[8]:

Ե. Մուրատյանը բացատրում է, թե որքան կարևոր է ընտանեկան ճիշտ դաստիարակությունը:

Նա հիշեցնում է, որ վայրի բույսերը պատվաստելու միջոցով առավել պիտանի են դառնում, նույն կերպ էլ ամեն ազգ իր դաստիարակության մեջ առաջընթաց ունենալու համար պետք է հետևի առավել զարգացած ազգերի դաստիարակչական մեթոդներին: Տվյալ դեպքում նա առաջարկում է հետևել ամերիկյան, անգլիական և գերմանական դաստիարակչական ու կրթական համակարգին:

Նշանավոր մանկավարժի կարծիքով ամեն ազգ օտարից փոխ պետք է առնի առաջադիմականը, այն, ինչ բռնել է ժամանակի քննությունը, ինչը կնպաստի ազգի բարգավաճմանը: Եվ իր ընդդիմախոսներին ուղղում է հետևյալ խիստ խոսքերը. «Այդ տեսակ տխմարներն կրնան ըսել նաեւ, լաւ է մեր ազգային կոյանոցը, քան օտարին դրախտը, բուրաստանը: Թող այդ կոյանոցն եւ փուշն իրենցն ըլլայ, ես այդ տեսակ ազգասէրներէն չեմ»[9]:

Մշակույթի, գիտության, գրականության մեջ առաջադեմ ու հետադեմ ուժերի պայքարը Ե. Մուրատյանը տեսնում է տակավին  հինգերորդ դարում, երբ հալածանքի ենթարկվեցին մեր առաջին թարգմանիչները: Նա, անշուշտ, նկատի ունի Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» վերջում զետեղված «Ողբը», որում պատմահայրը ակնարկում է Մեսրոպ Մաշտոցի ու Սահակ Պարթևի մահից հետո գերազանց կրթություն ստացած հոգևորականների նկատմամբ Հայաստանում եղած դաժան վերաբերմունքը: Նույն դժգոհությունն առավել փաստահարուստ տեսնում ենք Ղազար Փարպեցու «Թղթում»՝ ուղղված ժամանակի մարզպան Վահան Մամիկոնյանին: Օտարից առաջադիմականը վերցնելու պատգամի կողքին, տողատակում Ե. Մուրատյանն ավելացնում է հետևյալը. «Մեր ազգն կարծես դիտմամբ կ’ընտրէ եւ կ’առնու օտարին միայն մոլութիւնները, իսկ առաքինութիւններէն կը խրչտի…»[10]:

Ե. Մուրատյանի մանկավարժական դիտարկումները բազմաբնույթ են ու խիստ տարողունակ, դրանք այսօր էլ պահպանել են իրենց արժեքը:

Այս մանկավարժ գրողը նաև առաջնակարգ գրականագետ է: Նրա գրականագիտական ու գրաքննադատական դիտարկումներն իրենց հիմքում ունեն և՛ հայ միջնադարի ձեռքբերումները, և՛  Մխիթարյան հայրերի կլասիցիստական սահմանումները, սակայն դրանք շարադրված են աշխարհաբարով և չափազանց հստակ ձևակերպումներ ունեն մանկավարժական դիտակետից: Ե. Մուրատյանի գրականագիտական հայացքների հանրագումարը տեսնում ենք «Նոր ճաշակ դպրութեան կամ համառօտ ճարտասանութիւն» ուսումնական ձեռնարկում:

Գրականության դերը հեղինակը կարևորում է հետևյալ կերպ. «Դպրութիւնը (Litterature) կը կրթէ մարդուն ճաշակը, կ’ազնվացնէ բարքը, կը բարձրացնէ միտքը, կը վառէ երեւակայութիւնը, եւ աշխարհիս լոկ շահադիտական ու ծառայական գաղափարներէն ազատելով իր բուն նպատակին՝ այսինքն անմահութեան հասնելու անարգել թռիչ մը կուտայ անոր»[11]: Այս դասագրքի ստեղծման վրա անշուշտ ազդել է նույն ժամանակահատվածի ֆրանսիական գրականագիտական միտքը: Որպես բանաստեղծ՝ նա ներկայացնում  է գեղարվեստական խոսքի հետ կապված տեսական դրույթներ,  որոնք ընկալելի են ու տպավորիչ:

Գրքի չորրորդ հատվածում տարբեր գլուխներ նվիրված են                               բանաստեղծության հետ կապված հետևյալ գրականագիտական դրույթներին՝ ա) յաղագս տաղաչափութեան, բ) յաղագս բանաստեղծութեան ընդհանրապէս, գ) քնարական բանաստեղծութիւն,       դ) դիւցազներգութիւն, ե) թատերական մասն, զ) վարդապետական կամ խրատական մասն, է) հովուերգութիւն, ը) եղերերգութիւն,  թ) թռուցիկ բանաստեղծութիւնք:

Ուշագրավ է ,Պատմական ճարտարախօսութիւնե հատվածը, որից հրաշալի ձևով երևում է ձեռնարկի հեղինակի  ծանոթությունը հայ միջնադարյան պատմագրությանը և ոչ միայն հայկական. «Պատմութիւնը իրաց եւ դիպուածոց վաւերական եւ հարազատ նկարագիրն է: Ըստ Կիկերոնի, պատմութիւնը ժամանակաց վկայն, ճշմարտութեան լոյսը, յիշողութեան կեանքը, կենաց վարժոցը, հնութեան սուրհանդակն է»[12]:

Նա տիեզերական պատմությունը, որը վերաբերում է բոլոր               ազգերին, նրանց զարգացման ընթացքին, հզորանալու և թուլանալու ժամանակահատվածներին, տարբեր ազգերի փոխկապերին,  նույնպես գիտականորեն ճիշտ է սահմանում: Հեղինակը համաշխարհային պատմությունը պարբերացնում է երեք մեծ շրջանի՝ հին, միջին և նոր: Հին պատմությունը սկսվում է անհիշելի ժամանակներից մինչև Քրիստոսի ծնունդից հետո 476 թվականը: Միջին պատմությունը հասնում է մինչև 1453 թվականը, այսինքն՝ մինչև բյուզանդական կայսրության կործանումը թուրքերի կողմից: Դրանցից հետո, նրա կարծիքով, սկսվում է մարդկության նոր պատմությունը՝ «նոր ազգաց պատմութիւնը վերոգրեալ թուականէն մինչեւ մեր օրերը կը հասնի»[13]:

Ուսումնական ձեռնարկում կան նաև գործնական ուսուցողական ցուցումներ այն մասին, թե ինչպես պետք է նամակ գրել: Նրա կարծիքով՝ արևմտահայ կյանքում նամակ գրելու «ճիւղը շատ ետ մնացած է»[14]: Ե. Մուրատյանը ներկայացնում է նամակագրության ժանրի շատ կարևոր պահանջներ, որոնց կիրառման դեպքում այն կդառնա կիրթ, անկեղծ և բնական: Որպես հետաքրքիր նամակագրության օրինակներ՝ մատնացույց են արվում Վոլտերի նամակները:

Այսօր էլ արդիական են թարգմանիչներին առաջադրված պահանջները, որոնք հատկապես փորձում են թարգմանել նշանավոր հեղինակներին: Որպես ընտիր թարգմանիչ՝ նա ճանաչում է հայր Արսեն Բագրատունուն, որը 1864-ին Վենետիկում հրատարակեց Հոմերոսի «Իլիականի» գրաբար թարգմանությունը[15]: Ըստ նրա՝ թարգմանիչներին անհրաժեշտ է նախապատրաստել պատանեկան տարիքից: Տրվում են տարբեր խորհուրդներ, որոնցից նաև պարզ է դառնում, որ Ե. Մուրատյանն ինքն ունի թարգմանական աշխատանքի հարուստ փորձ: Թարգմանության հետ կապված կարևոր պահանջներից է թարգմանվող բնագրին հարազատ մնալը: Թարգմանիչն իրավունք չունի փոփոխության ենթարկելու հեղինակային բնագիրը, «վասնզի այն ատեն թարգմանութիւն եղած չըլլար՝ այլ մեկնութիւն»[16]:

Ե. Մուրատյանի գրական, հրապարակախոսական, գիտական, մանկավարժական ժառանգության մեջ առանձնանում է «Քննական պատմութիւն Արշակ Երկրորդի և անոր Պապ որդւոյն» հետազոտությունը: Այն, իրավամբ, նոր մոտեցում է հայ Արշակունի թագավորների՝ Արշակ Երկրորդի (350-368) և Պապ թագավորի  (370-374) գնահատման խնդրում: Նրա կարծիքով՝ այս երկու թագավորները կարևոր դերակատարում են ունեցել ոչ միայն  Հայաստանի, այլև այն ժամանակների երկու հզոր պետությունների՝  Բյուզանդիայի և Պարսկաստանի քաղաքական կյանքում:

Ե. Մուրատյանի հարցադրումներում կան վիճելի խնդիրներ, սակայն կարևորը նրա պատմագիտական ինտուիցիան է, որն այսօր հաստատում է գիտական պատմագրությունը:

Ե. Մուրատյանի կարծիքով Արշակ Երկրորդի իմաստուն քաղաքականության մասին վկայում է հենց Բուզանդը, երբ նկարագրում է, թե վերջինս կամեցավ իր երկիրը կառավարել նախարարական  ու կղերական ազդեցությունից անկախ[17]: Նա նույնիսկ փորձում է թեթևացնել Արշակ Երկրորդի մեղքը Գնել Արշակունու սպանության պատմության մեջ: Գնելը խախտել էր Արշակունիների պապենական կարգը և, օրենքին ընդդեմ, եկել ապրում էր Արարատյան նահանգում: Բացի այդ, Արշակին շարունակ թունավորում էր Տիրիթը՝ ասելով, թե Գնելն ուզում է վերցնել գահը: Կա մի նուրբ խնդիր. Գնել Արշակունին ամուսնացած էր Սյունյաց Անդոկ իշխանի միակ դստեր՝ Փառանձեմի հետ: Իսկ Սյունյաց Անդոկ իշխանն այդ ժամանակ թագավորից ավելի մեծ զորք ուներ, և նրա միակ ժառանգորդը Գնելի կինն էր: Եվ ահա Ե. Մուրատյանը գրում է. «Եւ սակայն ո՞ր մեծ արքայն ազատ մնացեր է չարերու լարած որոգայթէն: Ո՞ր իշխան իւր գլխուն եւ թագին թշնամիներուն կամ այնպէս կարծուածներուն ներած է»[18]:

«Քննական պատմութեան» հեղինակն իրավացի է, երբ նկատում է, թե Բուզանդի երկից ավելորդությունները զտելուց հետո այն «կէտ առ կէտ կմիաբանին տիեզերական պատմութեան հետ»[19]:

Ե. Մուրատյանը փաստերով հիմնավորում է, թե ինչու երկու արքաները՝ հայր և որդի, ջանքեր չէին խնայում Հայաստանյայց եկեղեցին արտաքին ազդեցությունից զերծ պահելու համար:

Ե. Մուրատյանի կարծիքով Պապ թագավորին Բուզանդի  վերագրած ախտաբանական հատկանիշները նախապես չեն եղել նրա «Հայոց պատմության» բնագրում, դրանք գրիչների երևակայության արդյունք են: Չմոռանանք, թե Պապը որքան հեռատեսորեն սահմանափակեց եկեղեցու իրավունքները և պետությունն ուժեղացնելու  նպատակով  կրճատեց  վերջինիս  հողատիրական  իրավունքների մի մասը: Ե. Մուրատյանը ճշգրիտ փաստարկներով Պապի վրայից վերցնում է նաև Ներսես Մեծին խնջույքի ժամանակ թունավորել տալու մեղադրանքը:

Պետք է խոստովանել, որ այս հարցում էլ Ե. Մուրատյանը կուռ տրամաբանությամբ պաշտպանում է Պապ թագավորին: Բարեբախտաբար, Բուզանդը մանրամասն նկարագրում է Ներսես Մեծի մահվան տեսարանը, որից պարզորոշ երևում է, թե նա չի վախճանվել թունավորումից: Ե. Մուրատյանը շատ դիպուկ ու սրամիտ հարց է տալիս. «Եթէ մէկն ուզէ ուրիշ մը գաղտնի թունաւորել՝ խնջոյքի՞ կը հրաւիրէ զնա բազմութեամբ եւ ինքն իւր ձեռո՞ք կուտայ մահացու բաժակը: Կը հարցունեմք. այս ընո՞ղն է յիմար՝ թէ հաւատացողը դարձեալ»[20]:

Ե. Մուրատյանի «Քննական պատմութիւն Արշակ Երկրորդի                  եւ անոր Պապ որդւոյն» հետազոտությունն արժանացել է Մ.                           Օրմանյանի քննադատությանը, որին հեղինակը պատասխանել է «Քննադատութիւն քննադատութեան Առ Գեր. Օրմանեան» հոդվածով: Այն ավարտվում է ռուս նշանավոր առակագիր Ի. Կռիլովի հետևյալ խոսքով. «Վա՜յ այն խորտկին, որ կօշկակարն է եփեր,  վա՜յ այն կօշկին, որ խոհարարն է կարեր»[21]:

Ժամանակն ապացուցեց, թե որքան ճշգրիտ պատմաքննական հայացք ուներ Ե. Մուրատյանը Արշակ Երկրորդի և Պապ թագավորի պատմական դերի խնդիրներում:

Արթուր Անդրանիկյանը, որին պարտական ենք Ե. Մուրատյանի երկերի երեք հատորներն այսօր մեր ձեռքին ունենալու համար, երկերի ժողովածուի III հատորի վերջում (էջ 273-338) տեղադրել է արևմտահայերի Ազգային սահմանադրության բնագիրը:

Ե. Մուրատյանը, որպես իսկական հայրենասեր, արձագանքել է այդ սահմանադրությանը և ցավ հայտնել թուրքական կառավարության կողմից այն կոպիտ փոփոխությունների ենթարկելու առիթով (նկատի ունի 1860 թ. սահմանադրության փոփոխված տեքստը, որ 1863 թ. հաստատեց Բ դուռը):

Որպես բանաստեղծ՝ Ե. Մուրատյանն ինչ-որ չափով հիշեցնում է Մկրտիչ Պեշիկթաշլյանին և Պետրոս Դուրյանին, բնականաբար, արվեստի առումով զիջելով վերջիններիս: Սակայն նա թողել է  ուշագրավ չափածո քերթվածներ, որոնցում արտացոլված է իր  անհատականությունը, մարդկային հետաքրքիր էությունը: Նա բանաստեղծություններ է ձոնել իր դստերն ու որդուն, որոնցում երևում է անսահման սեր ու կապվածություն առ իր զավակները, նաև տագնապ՝ նրանց ապագայի համար: «Առ որդեակն իմ» քերթվածում կարդում ենք.

Բիւր երազոցս եւ ցնորիցս արգասիք

Ով իմ որդեակ, դու ես յուսոյս երաշխիք,

Որ քնարիս իմ յարաժամ ես սիրող

Եւ զիս երգել տրտում, զուարթ յորդորող[22]:

Եղիազար Մուրատյանի հոգևոր ժառանգության ուսումնասիրությունը օրախնդիր է մնում մեր պատմագիտության, մանկավարժության պատմության և առհասարակ, մշակութաբանության համար:

ЗАБЫТОЕ, НО ДОСТОЙНОЕ УПОМИНАНИЯ ИМЯ

ДОЛУХАНЯН А. Г.

Резюме

Недавно вышли в свет три объемистых тома произведений педагога, писателя, публициста и национального деятеля, константинопольского армянина Егиазара Мурадяна. Автором этой благородной инициативы является поэт и литературовед Артур Андраникян. Школьные учебники Е. Мурадяна посвящены армянской литературе, литературо-ведению, педагогике и французскому языку. Он явился первым среди тех наших исследователей, которые представили деятельность Аршака Второго и царя Папа в историко-критическом свете. Труды Е. Мурадяна актуальны по сей день.

A FORGOTTEN NAME, BUT WORTHY OF BEING HIGHLIGHTED

A. DOLUKHANYAN

Abstract

Recently three massive volumes of pedagogue, writer, journalist and national figure Eghizar Muradian, an Armenian from Constantinople, were published. The author of this noble initiative is Arthur Andranikian, poet and literary critic. Textbooks of E. Muradian are devoted to Armenian literature, literary criticism, pedagogy and French language. He is our first author who defended the cause of Arshak II and King Pap, presenting them under the light of critical history. Works by E. Muradian have not lost their value up to the present.

Заметки

[←1]

Ծաղիկ արդի հայ մատենագրութեան, Հաւաքածոյ յաշխարհիկ լեզուէ հանդերձ գրական բացատրութեամբք եւ դիցաբանական, պատմական, աշխարհագրական եւ այլն ծանօթութեամբք, երկասիրեաց Եղիազար Մուրատեան ի պէտս վարժարանաց, մասն Բ, Կ. Պոլիս, 1885, էջ 101:

[←2]

Մուրատյան Ե., Երկերի ժողովածու երեք հատորով, հ. I, Ե., 2016, էջ 135:

[←3]

Տեսական եւ գործնական քերականութիւն ֆռանսերէնի հայերէն բացատրութեամբ, երկասիրեաց Եղիազար Մուրատեան, երկրորդ տպագրութիւն, Քննուած եւ խիստ ճոխացած Լարուսի ընթացքին վրայ, Կ. Պօլիս, 1875:

[←4]

,,Je sème à tout vent’’.

[←5]

Մուրատյան Ե., նշվ. աշխ., հ. I, էջ 136:

[←6]

Նույն տեղում, էջ 142: Écoles Normales-ը Փարիզում հասարակական լայն խավերի համար բարձրագույն մանկավարժական դպրոց է եղել, որտեղ ընդունվում էին մրցույթով: Հիմնվել է Նապոլեոն Բոնապարտի ժամանակ՝ 1794 թվականին – Ա. Դ.:

[←7]

Նույն տեղում, էջ 207:

[←8]

Նույն տեղում, էջ 208:

[←9]

Նույն տեղում, էջ 221:

[←10]

Նույն տեղում, էջ 225:

[←11]

Մուրատյան Ե., հ. II, Ե., 2016, էջ 21:

[←12]

Նույն տեղում, էջ 353:

[←13]

Նույն տեղում, էջ 356:

[←14]

Նույն տեղում, էջ 251:

[←15]

Տե՛ս Հոմերոսի Իլիական, հան ի հայ հ. Արսէն Կոմիտաս Բագրատունի ի Մխիթարեանց, Վենետիկ, 1864:

[←16]

Մուրատյան Ե., հ. II, էջ 220:

[←17]

Մուրատյան Ե., Քննական պատմութիւն Արշակ Երկրորդի եւ անոր Պապ որդւոյն, էջ 44:

[←18]

Նույն տեղում, էջ 64:

[←19]

Նույն տեղում, էջ 73:

[←20]

Մուրատյան Ե., Քննական պատմութիւն Արշակ Երկրորդի եւ անոր Պապ որդւոյն, էջ 146:

[←21]

Նույն տեղում, էջ 201:

[←22]

Մուրատյան Ե., հ. I, էջ 195: