ՀՀ ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԱՅԻՆ ՌԱԶՄԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄՆԵՐԻ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄ

ՍԱՐԳՍՅԱՆ Ա. Հ.

Վերջին ժամանակաշրջանում միջազգային անվտանգության քաղաքականությունը շարունակում է լուրջ փոփոխությունների ենթարկվել` բախվելով նորանոր մարտահրավերների: Դրանց շարքում կարելի է առանձնացնել համաշխարհային շուկայում նավթի գների կտրուկ անկումը, Արևմուտքի կողմից Իրանի նկատմամբ սահմանված պատժամիջոցների մեծ մասի չեղարկումը, Արևմուտք–ՌԴ հարաբերությունների շարունակական վատթարացումը և  ռուս-թուրքական հարաբերությունների  ընթացքը, Մերձավոր Արևելքում (Սիրիայում) ռազմավարական իրավիճակի փոփոխությունը, ինչպես նաև դեպի ԵՄ փախստականների հոսքի ավելացումը: Ընդհանուր առմամբ, վերոնշյալ մարտահրավերներն ունեն ինչպես քաղաքական ու տնտեսական, այնպես էլ ռազմական բնագավառներում մրցակցությունն ու հակասությունները խորացնելու միտում: Նման պայմաններում ռազմական  (հատկապես` արտաքին բաղադրիչով) քաղաքականության հետևողական զարգացող համակարգի առկայությունը Հայաստանի Հանրապետության համար օրակարգային նշանակություն է ստանում:

Միանշանակ կարելի է համաձայնել Հայաստանի գիտահետազոտական շրջանակներում կիրառության մեջ դրված` ռազմական քաղաքականության հետևյալ բնորոշման հետ, այն է` պետության և հաստատությունների քաղաքականությունը, որն անմիջականորեն կապված է ռազմական կազմակերպվածքի (կազմավորման) ստեղծման, զինված բռնության միջոցների պատրաստման ու քաղաքական նպատակներով կիրառման հետ[1]: Համակարգային առումով ռազմական քաղաքականությունը ներառում է դրա սուբյեկտները, նպատակները, օբյեկտները, ռազմաքաղաքական նպատակներին հասնելու միջոցները և այն պայմանները, որոնցում իրագործվում է ռազմաքաղաքական գործունեությունը: Այս համատեքստում հարկ է նշել, որ ռազմաքաղաքական իրադրությունը, որպես այդպիսին, չհանդիսանալով ռազմական քաղաքականության կառուցվածքային բաղադրիչ, այդուհանդերձ, անմիջականորեն ազդում է վերջինիս իրականացման գործընթացի և ուղղությունների կանխորոշման վրա[2]:

Հայաստանում իրագործվող սահմանադրական բարեփոխումները, փոփոխվող տնտեսական հնարավորությունները, նյութական, ժողովրդագրական և այլ պաշարների առկա մակարդակները պահանջում են պետության կողմից որդեգրել ռազմական քաղաքականության նոր սկզբունքներ ու մեթոդներ, հետևողականորեն կիրառել ու կատարելագործման դրանք: Ռազմաքաղաքական հարաբերությունների համակարգում, ելնելով ազգային անվտանգության երաշխավորման ընդունված սկզբունքներից ու հիմնական մոտեցումներից, առանձնացվում են ներքին և արտաքին (միջազգային) ուղղությունները: Ներքին ռազմաքաղաքական հարաբերությունները բնորոշում են քաղաքականության սոցիալ-իրավական էությունը, իսկ միջազգային հարաբերությունները պայմանավորում են զինված միջոցներով քաղաքական նպատակներին հասնելու այս կամ այն ձևի ու մեթոդի կիրառելիության որոշակի սահմանները:

Հարավկովկասյան տարածաշրջանում ռազմաքաղաքական գործընթացները շարունակում են բնորոշվել անվտանգության միջավայրի փոփոխման միտումներով և չլուծված զինված հակամարտությունների առկայությամբ: Իրավիճակն է՛լ ավելի է բարդացրել ՌԴ–Արևմուտք հակասությունների շարունակական խորացումը, որը, պայմանավորված ուժային կենտրոններին ու դաշինքներին «հավատարիմ մնալու» ուղեգծով, լրացուցիչ լարվածություն է հաղորդում Հարավային Կովկասին: Բացի այդ, Իրան–Արևմուտք հարաբերությունների կարգավորումը մեծացրել է նաև տարածաշրջանում Իրանի քաղաքականության ճկունության հնարավորությունները:

Վերջին տարիները նշանավորվեցին Իրանի Իսլամական Հանրապետության և Արևմուտքի միջև հարաբերությունների բարելավմամբ և միջազգային պատժամիջոցների մեծ մասի չեղարկմամբ: Պատժամիջոցների վերացումից հետո Իրանն արագորեն ձեռնամուխ եղավ տնտեսական ոլորտում կորսված դիրքերը հետ բերելուն: Իրանը Արևմուտքի կողմից դիտարկվում է որպես Եվրոպա էներգակիրների մատակարարման այլընտրանքային աղբյուր: Մերձավոր Արևելքում և մասնավորապես Իսլամական պետության դեմ պայքարում նույնպես ԱՄՆ-ի և Իրանի շահերը որոշակիորեն համընկնում են. դա է պատճառը, որ ԱՄՆ-ն չի հակազդում Իրանի բացահայտ և ակտիվ ներգրավվածությանն այդ հարցում: Այս ամենը վկայում է, որ մոտ ապագայում Մերձավոր Արևելքում աստիճանաբար աճելու է Իրանի դերն ու ազդեցությունը: Տարածաշրջանում ԱՄՆ-ի առանցքային դաշնակից Իսրայելը, չկարողանալով կասեցնել ԱՄՆ–Իրան մերձեցումը, ամեն կերպ փորձում է  վարկաբեկել Իրանի հետ համաձայնությունը` այն ներկայացնելով  որպես Արևմուտքի վարած քաղաքականության ամենավտանգավոր արկածախնդրություն:

Արևմուտքի հետ Իրանի հարաբերությունների կարգավորումը միանշանակորեն բխում է ՀՀ ազգային անվտանգության շահերից: Առհասարակ, Իրանի հետ հարաբերությունները, անկախ այդ երկրում առկա վարչակարգից և իշխանության ձևերից, պայմանավորված են Հայաստանի համար կենսական նշանակություն ունեցող մի շարք գործոններով` փոխադարձ տնտեսական շահերով, երկուստեք աշխարհաքաղաքական դիրքի առանձնահատկություններով, Իրանի տարածաշրջանային հեղինակությամբ, տարածաշրջանային մի շարք խնդիրների նկատմամբ ընդհանուր մոտեցումներով և պատմամշակութային ընդհանրություններով:

Աշխարհաքաղաքական առումով Իրանը Հարավային Կովկասում օբյեկտիվորեն իրականացնում է թուրքական էքսպանսիան զսպող քաղաքականություն և կառուցողական հավասարակշռված մոտեցում ունի Արցախյան հիմնահարցի նկատմամբ[3]: Իրանի տարածաշրջանային շահերին հակասում է թուրք-ադրբեջանական դաշինքի ձևավորումը, որը նպատակ ունի թուլացնել Իրանի դերը Հարավային Կովկասում և Մեծ Մերձավոր Արևելքում: Իրանի համար աշխարհաքաղաքական այս խճանկարում Հայաստանը տարածաշրջանում դիտարկվում է որպես վստահելի ու կանխատեսելի գործընկեր:

Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ Իրանի նկատմամբ միջազգային պատժամիջոցների վերացման գործընթացն արդեն սկսված է, Հայաստանը պետք է  առավել ակտիվ աշխատի այդ երկրի հետ հարաբերությունները մի շարք բնագավառներում (այդ թվում՝ ռազմական) զարգացնելու համար:

Ներքին կյանքում Թուրքիայի իշխանությունների ուշադրությունը շարունակում է սևեռված մնալ աշխարհիկ և կրոնական թևերի միջև առկա հակասությունների վրա: Թուրքական իշխանական վերնախավի մտավախությունները, որ քրդական զինյալ պայքարը միջնաժամկետ հեռանկարում կրկին կարող է գլուխ բարձրացնել, փաստորեն որոշակիորեն իրականանում են: Վերջին շրջանում միմյանց հաջորդող ծավալուն ահաբեկչական գործողությունները դրանց ապացույցն են: Թուրքիան հստակ գիտակցում    է, որ քրդերի հաջողությունները ԻՊ դեմ ճակատում անխուսափելիորեն հանգեցնելու են վերջիններիս է՛լ ավելի ակտիվացմանը Թուրքիայի տարածքում, որը կարող է վերածվել լայնածավալ զինված հակամարտության ու համաքրդական ապստամբության:

Ընդհանուր առմամբ, արդի շրջանում Միջին Արևելքում ընթացող զարգացումները հստակորեն ցույց են տալիս, որ Քրդական անկախ պետության ստեղծումն արդեն ժամանակի հարց է[4]: Այս հանգամանքը բնականաբար չի կարող անտարբեր թողնել Թուրքիային[5]: Պատահական չէ, որ ամերիկյան, ռուսական ու իսրայելական հատուկ ծառայությունները սկսել կամ վերսկսել են ակտիվորեն աշխատել տարատեսակ քրդական խմբավորումների հետ: Ընդհանուր առմամբ, թե՛ Արևմուտքը և թե՛ Ռուսաստանը բավական հմտորեն խաղարկում են քրդական գործոնը` Անկարայի վրա ճնշումներ բանեցնելու համար: Հատկանշական է, որ մոտ ապագայում քրդական հարցը մնալու է տարածաշրջանային քաղաքականության օրակարգի կարևորագույն բաղադրիչներից մեկը: Հայտնի պատճառներով ՀՀ-ն նույնպես պետք է ուշադրությամբ հետևի այս հարցի հետ կապված բոլոր զարգացումներին:

Թուրքիայի զգալիորեն ագրեսիվ և հակասական արտաքին և ներքին քաղաքականությունը լուրջ դժգոհություններ է առաջացնում նաև Վաշինգտոնում: Ամերիկա-թուրքական հարաբերություններում առկա են լուրջ հակասություններ` պայմանավորված թուրքական քաղաքականությամբ Մերձավոր Արևելքի, Հարավային Կովկասի և Կենտրոնական Ասիայի նկատմամբ: Ակնհայտ է, որ ԱՄՆ-ի դիրքորոշումը իր կարևորագույն դաշնակիցներից մեկի նկատմամբ ենթարկվել է փոփոխության: Իր հերթին Թուրքիան նույնպես սուր քննադատության է ենթարկում Մերձավոր Արևելքում ԱՄՆ-ի վարած քաղաքականությունը` վերջինիս մեղադրելով քաղաքական ուղեգծի անհետևողականության և քուրդ անջատողականներին աջակցելու մեջ:

Սակայն պետք է նշել, որ ինչպես Թուրքիայի համար ՆԱՏՕ-ն ունի բավական լուրջ անվտանգային պատվարի նշանակություն (հաշվի առնելով նաև ռուս-թուրքական հարաբերությունների վերջին զարգացումները), այնպես էլ ՆԱՏՕ-ի և, մասնավորապես, ԱՄՆ-ի համար Թուրքիան դեռևս տարածաշրջանում կարևորագույն դաշնակից է, որը շարունակում է իրականացնել Դաշինքի հարավային դեսպանի դեր[6]: ՆԱՏՕ-ից Թուրքիայի դուրս գալը լրջագույն ազդեցություն կթողնի նաև Դաշինքի քաղաքականության և            ընդհանուր մոտեցումների վրա՝ անխուսափելիորեն հանգեցնելով          վերջիններիս փոփոխության: Թուրքիան շարունակում է հստակ գիտակցել, որ արդի ռազմաքաղաքական բարդ իրավիճակում, առանց ՆԱՏՕ-ի նման թիկունքի, տարածաշրջանում բախվելու է Ռուսաստանի և Իրանի տարատեսակ շահերին, որը կարող է լուրջ հարված հասցնել Թուրքիային` սպառնալով վերջինիս տարածքային ամբողջականությանը:

Անդրադառնալով Վրաստանին՝ նշենք, որ այդ երկիրը կարևորվում է որպես տարածաշրջանում Հայաստանի հետ բարձր մակարդակի հարաբերություններ ունեցող պետություն, իսկ տարբեր ոլորտներում համագործակցության զարգացումը բխում է երկուստեք ռազմավարական շահերից:

Տարածաշրջանային անվտանգության համատեքստում Հայաստանի համար խիստ կարևոր է Վրաստանի հետ կառուցողական հարաբերությունների պահպանումը: Վրացիները, լինելով շահեկան դիրքերում, հաճախ վարում են ՀՀ շահերի «անտեսման» քաղաքականություն` հստակ համագործակցության ծրագրեր ունենալով ադրբեջանաթուրքական տանդեմի հետ: Ձգտելով թուլացնել հայկական գործոնը Վրաստանում՝ այդ երկիրը հընթացս ավելի է հայտնվում թուրքական ճնշման ներքո` շատ անգամներ ի զորու չլինելով հակազդել նման գործընթացներին: Ուստի ՀՀ ռազմական անվտանգության երաշխավորման համար խիստ անհրաժեշտ է նաև հայ-վրացական ռազմաքաղաքական հարաբերությունների օրակարգ ներառել ու քննարկման առարկա դարձնել Վրաստանի հետ բարիդրացիական կապերի (ներառյալ՝ ռազմաքաղաքական հարցերի շուրջ) հետևողական զարգացումն ու ամրապնդումը:

Նախորդ տարիներին Վրաստանը շարունակեց եվրաինտեգրման գործընթացը, Եվրամիության հետ ստորագրեց Ասոցացման համաձայնագիր[7] և համաձայնություն ստացավ սկսելու Շենգենյան գոտու երկրներ իր քաղաքացիների համար առանց վիզաների ռեժիմի հաստատմանն ուղղված քայլերը: Գլոբալ առումով, պաշտոնական Թբիլիսին Արևելքի և Արևմուտքի միջև իրականացնում է բավական հավասարակշռված քաղաքականություն: Ռուսաստանն իր հերթին Վրաստանի հետ վարում է նախկին կապերի վերականգնմանն ուղղված քաղաքականություն: Վրաստանը նաև  զուսպ է գործում ուկրաինական ճգնաժամի հետևանքով առաջ եկած՝ Արևմուտք–ՌԴ հակասությունների դաշտում: Վրաստանը շարունակում է Եվրամիությանն ու ՆԱՏՕ-ին անդամագրվելու իր քաղաքականությունը, միաժամանակ ունենալով իր այս ուղեգիծը խաթարելու հարցում Ռուսաստանին ևս մեկ պատրվակ չտալու նպատակ: Ինչպես և նախկինում, եվրատլանտյան համայնքը Վրաստանը շարունակում է դիտարկել որպես Հարավային Կովկասում իր արժեհամակարգի կրման «առաջամարտիկ»: Թեև ՆԱՏՕ-ին Վրաստանի արագացված անդամագրումը թվում է քիչ հավանական, այնուամենայնիվ, Վրաստանը դանդաղ, սակայն հետևողականորեն շարժվում է այդ ուղղությամբ:

Ադրբեջանի մասով ՀՀ անվտանգ միջավայրին ու ռազմաքաղաքական իրավիճակին անդրադառնալուց առաջ հարկ է ընդգծել, որ պետությունն իր ռազմական անվտանգությունը երաշխավորելու համար պետք է սպառնալիք ներկայացնող երկրի նկատմամբ ստեղծի ռազմական հզորության հավասարակշռություն: Ռազմական ծրագրեր մշակելիս ելակետային է այն սկզբունքը, որ զինված ուժերի հզորության նվազագույն չափը պետք է ապահովի հավասարակշռություն հավանական հակառակորդի հզորության նկատմամբ: Եթե դա խախտվում է հօգուտ հակառակորդի, ապա  թե՛ մարտավարական, թե՛ ռազմավարական առումով առաջադրված խնդիրներին հասնելու խնդիրը դաոնում է անլուծելի:

«Ռազմական հզորության հավասարակշռություն» հասկացության մեջ կարելի է ներառել հետևյալ տարրերը.

- քանակական տարրը` զենքի, մարտական տեխնիկայի, ԶՈՒ-ի անձնակազմի քանակը.

- տեխնոլոգիական տարրը` զենքի ու մարտական տեխնիկայի որակական հատկանիշները.

- «մարդկային գործոնը»` մարտական գործողություններ պլանավորելու, որոշումներ ընդունելու հրամանատարության կարողությունը, կառավարման համակարգը, անձնակազմի մարտական պատրաստվածության որակը, զինծառայողների բարոյահոգեբանական վիճակը.

- ժողովրդագրական և տնտեսական տարրերը` երկրի ազգային կազմը, մարդկային պաշարները, տնտեսական կարողություններն ու պաշարները[8]:

Այս տարրերն էլ հիմնականում որոշում են զինված ուժերի  մարտական կարողություններն ու դերը ռազմական անվտանգության ապահովման համակարգում: Դրանք, համեմատելով հավանական հակառակորդի համապատասխան ցուցանիշների հետ, ստանում ենք երկու երկրների ռազմական կարողությունների հարաբերակցությունը: Սակայն առանձին դեպքերում ռազմատնտեսական ցուցանիշների պարզ համեմատությունը չի բացահայտում ուժերի իրական հարաբերակցությունը: Դրա դասական օրինակ կարող է ծառայել Արցախյան հերոսամարտը, երբ մարդկային ու նյութական պաշարներով բազմակի գերազանցող, արտաքին զգալի ռազմական աջակցություն ստացող երկիրը «մարդկային գործոնի» սխալ կիրառման հետևանքով ջախջախիչ պարտություն է կրում լիակատար շրջափակման և տնտեսական կաթվածահար վիճակում գտնվող փոքր հանրապետությունից:

Ադրբեջանի մասին վերլուծություն կատարելիս պետք է նշել,  որ թեև Թուրքիայի և Իսրայելի օրհնությամբ Ադրբեջանը շարունակում է համաշխարհային ուժային կենտրոնների նկատմամբ         վարվող «հավասարակշռված» արտաքին քաղաքականությունը,  սակայն արդեն ներկայիս համաշխարհային և տարածաշրջանային զարգացումները ստիպում են այդ երկրին կողմնորոշվելու արտաքին քաղաքական առաջնահերթությունների հարցում: Արևմտյան հանրությունը շարունակում է աչք փակել Ադրբեջանի կողմից ԼՂ հակամարտության գոտում հրահրվող սադրանքների վրա՝ սակայն սաստկացնելով քննադատությունը երկրում մարդու իրավունքների կոպտագույն խախտումների հարցում:

Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության հարցում Ադրբեջանը շարունակում է ապավինել «ուժի ցուցադրման» քաղաքականությանը և հնարավոր ուժային հանգուցալուծման հնարավորությանը: Առաջին անգամ 1994 թ. հրադադարի կնքումից ի վեր Ադրբեջանը շփման գոտում սկսել է կիրառել ծանր հրետանի և տանկեր[9]: Նմանատիպ գործելաոճը անկասկած լուրջ վտանգում է բանակցային գործընթացը և կարող է անդառնալի հետևանքներ ունենալ ողջ տարածաշրջանի համար:

Նավթի համաշխարհային գների կտրուկ անկումը արդեն իսկ ստիպել է Ադրբեջանին լրջորեն վերանայել մի շարք լայնամասշտաբ ծրագրերի հետ կապված բյուջետային ծախսերը, այդ թվում՝ սպառազինության ու ռազմական տեխնիկայի ձեռքբերումների ոլորտում: 2015-2016 թթ. ընդհանուր ռազմական ու ռազմարդյունաբերական ծախսերը նախատեսվում է կրճատել մոտ 40 տոկոսով[10]:

Այս ամենով հանդերձ՝ Հայաստանի ռազմաքաղաքական ղեկավարությունը չպետք է թերագնահատի միջնաժամկետ հեռանկարում քանակը որակի վերածելու հակառակորդի ջանքերը: Այս                 ուղղությամբ Ադրբեջանը մի շարք երկրներից ստանում է թե՛                   խորհրդատվական և թե՛ ռազմատեխնիկական աջակցություն:                Չպետք է նաև մոռանալ, որ Ռուսաստանը ռազմատեխնիկական  համագործակցության ծավալներով եղել և շարունակում է մնալ Ադրբեջանի թիվ մեկ գործընկերը:

Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունը շարունակում է մնալ որպես Հայաստանի ազգային անվտանգության առջև ծառացած գլխավոր մարտահրավերը: Այն նաև տարածաշրջանային ռազմաքաղաքական իրադրության վրա ազդող ամենալուրջ խնդիրն է: Ադրբեջանը զգալի լուրջ աշխատանքներ է իրականացնում ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի միջնորդական ձևաչափը փոփոխելու ուղղությամբ: Այնուամենայնիվ, պետք է փաստել, որ Մինսկի խմբի ձևաչափը ներկայումս ՌԴ–ԱՄՆ–Եվրամիություն լարված հարաբերությունների համատեքստում ՌԴ-ի, ԱՄՆ-ի և Եվրամիության (Ֆրանսիայի միջոցով) համար շարունակում է մնալ համագործակցության հարթակներից մեկը:

Արդեն անդրադարձ եղավ, որ տարածաշրջանային առումով Հայաստանի համար մտահոգության հիմնական աղբյուր է նաև Թարքիա-Ադրբեջան ռազմավարական դաշինքը: Ռուսական ինքնաթիռի խոցումից հետո Թուրքիան մտադրված էր առավել լայն շրջանակներում հակազդել տարածաշրջանում Ռուսաստանի ազդեցությանը և շահերին, ինչը հետագայում արմատապես փոփոխվեց, և այդ կապերը շարունակվեցին գրեթե նույն տրամաբանությամբ: Բացի այդ, որպես նպատակային գործողության փաստարկ, պետք         է նշել, որ թուրք բնակչության շրջանում անցկացված հարցման տվյալներով՝ թուրքական իշխանությունների նման քայլը որոշակի  սատարում է գտել նաև հասարակական շրջանակներում[11]: Ռազմավարական տեսանկյունից նշված զարգացումները կարելի էր համարել բեկումնային, քանզի ռուս-թուրքական հարաբերությունների՝ շարունակական բնույթ կրող լարվածությունը կարող էր հանգեցնել Հարավկովկասյան տարածաշրջանում իրավիճակի առավել ապակայունացմանը և ռուսական ազդեցության հնարավորությունների ամրապնդմանը: Սակայն հետագա զարգացումները ցույց տվեցին, որ ռուս-թուրքական կապերը, պարբերական սրացումներով հանդերձ, չունեն կտրուկ սրվելու հավանականություն՝ պայմանավորված բազմաթիվ ու բազմապիսի թե՛ տնտեսական, թե՛ աշխարհաքաղաքական գործոններով[12]: Նույնիսկ Թուրքիայում Ռուսաստանի դեսպանի սպանությունը ՌԴ ղեկավարության կողմից գնահատվեց որպես սադրանք և միայն կոչ արվեց ուժեղացնել պայքարը ահաբեկչության դեմ[13]:

2016 թվականը և դրան նախորդող տարիները աչքի ընկան Ղարաբաղյան հակամարտության շփման գծում և հայ-ադրբեջանական սահմանին լարվածությամբ՝ Ադրբեջանի կողմից աննախադեպ էսկալացիայով: Հակառակորդը մարտական գործողությունների ժամանակ օգտագործում է հաուբիցներ՝ հրետակոծության ենթարկելով խաղաղ բնակավայրերը՝ ներգրավելով նաև հրասայլեր: ՀՀ ռազմաքաղաքական ղեկավարությունը ստեղծված իրավիճակը արդեն բնորոշում է ոչ թե որպես հրադադար, այլ՝ հակամարտող կողմերի միջև ռազմական դիմակայություն, երբ հայկական կողմը, ի պատասխան ախոյանի բոլոր նախահարձակ գործողությունների, ստիպված էր պարբերաբար պատժիչ և կանխարգելիչ գործողությունների միջոցով նրան պատճառել զգալի կորուստներ՝ հարաբերական խաղաղություն պարտադրելու և լայնածավալ ռազմական գործողությունների բռնկումը թույլ չտալու համար, ինչը, սակայն, տեղի ունեցավ 2016 թ. ապրիլյան քառօրյա պատերազմի ընթացքում (մի շարք լրատվամիջոցներ, պաշտոնյաներ և վերլուծաբաններ այն որակում են որպես «ապրիլյան պատերազմ» կամ «քառօրյա պատերազմ»[14]):

Հայկական ուժերի կողմից ադրբեջանական տարածքներն  «օկուպացնելու» մասին ադրբեջանցիների հաճախակի հնչեցրած հայտարարությունները ապրիլյան պատերազմի ընթացքում շահարկվում էին նաև միջազգային մամուլում, թեև որոշ դեպքերում այդ ձևակերպումը դրվում էր չակերտների մեջ[15]: Մինչդեռ հայ-կական  կողմը բազմիցս խոսել է Լեռնային Ղարաբաղը շրջապատող տարածքների բուֆերային նշանակության մասին:

Ադրբեջանի համար ամենաէական զսպող գործոնը շարունակում է մնալ հայկական զինված ուժերի մարտունակությունը: ՀՀ զինված ուժերի ընթացիկ և հեռանկարային զարգացման պլաններն ուղղված են բանակի մարտական կարողությունների զգալի ավելացմանը՝ միտված լինելով հավանական հակառակորդին ցանկացած պահի արժանի հակահարված տալու պատրաստականությանը:

Ակնհայտ է, որ Լեռնային Ղարաբաղի այս կամ այն քաղաքական կարգավիճակի ամրագրումը հղի է առանց այն էլ դանդաղ բանակցային գործընթացի դադարեցման սպառնալիքով, քանի որ դա այն հարցն է, որի շուրջ հակամարտող կողմերը ընդհանուր հայտարարի չեն գալիս: Հենց այդ պատճառով էլ ավելի են հաճախանում գնահատականները Ադրբեջանի կողմից ակտիվ ռազմական գործողությունները վերսկսելու հեռանկարի մասին, ինչը դրսևորվեց 2016 թ. ապրիլյան պատերազմի արձանագրմամբ:

Լեռնային Ղարաբաղում իրավիճակի սրմանն արձագանքեցին աշխարհի բազմաթիվ երկրների, մասնավորապես՝ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի միջնորդ պետությունների ղեկավարները (Ռուսաստանի և Ֆրանսիայի նախագահներ Վլադիմիր Պուտինն ու Ֆրանսուա Օլանդը, ԱՄՆ պետքարտուղար Ջոն Քերին, ԵԱՀԿ գործող նախագահ, Գերմանիայի արտգործնախարար Ֆրանկ-Վալտեր Շթայնմայերը, Մինսկի խմբի համանախագահների եռյակը), որոնք ափսոսանք են հայտնել լայնամասշտաբ ռազմական գործողությունների կապակցությամբ և հակամարտության կողմերին կոչ արել անհապաղ դադարեցնել կրակն ու զսպվածություն ցուցաբերել[16]:

Ապրիլյան պատերազմի ընթացքում հաճախ կարելի էր հանդիպել նաև Հայաստանը Ռուսաստանի հովանավորության տակ գտնվող պետություն որակելու ձևակերպումներին, որը, կարծում ենք, բացասաբար է անդրադառնում Հայաստանի միջազգային իմիջի վրա: Մասնավորապես, միջազգային մամուլը լայնորեն գրեց Ռուսաստանի կողմից Հայաստանին տրվող ռազմական միջոցների մասին, ինչը ադրբեջանական կողմը հաճախ շահարկում էր[17]:

Տարածաշրջանային վերոնշյալ ռազմաքաղաքական զարգացումների և Հայաստանի անվտանգության միջավայրի վրա դրանց ազդեցությունը գնահատելու, ինչպես նաև դիտարկվող սպառնալիքներն ու մարտահրավերները ըմբռնելու, դիմագրավման մտահղացում մշակելու և գործի դնելու նպատակով մշակվեց ու իրականացվեց պաշտպանության ռազմավարական վերանայման գործընթացը: Դրա առանձին փուլերի ընթացքում գնահատվեցին անվտանգության միջավայրն ու առկա սպառնալիքները, իրագործվեցին զինված ուժերի զարգացմանը վերաբերող մի շարք հայեցակարգային-ռազմավարական մակարդակի ծրագրային միջոցառումներ, որոնք կարելի է գնահատել որպես «զինված դիմակայությունը զսպելու» նոր հայեցակարգ, որն արտացոլում է պաշտպանության նախարարության մոտեցումները տարածաշրջանում ռազմաքաղաքական իրավիճակի և երկրի անվտանգության ապահովմանն ուղղված գործառույթների վերաբերյալ[18]:

ՀՀ անվտանգության միջավայրի ու արտաքին ռազմաքաղաքական իրավիճակի գնահատման շնորհիվ հնարավոր է առանձնացնել հետևյալ հիմնական (անմիջական ռազմական բնույթի) սպառնալիքները.

1.      Ընթացիկ զինված դիմակայությունը հարևանի նկատմամբ, որն  արտահայտվում է կայունացման մեխանիզմների և պարտավորեցնող զինադադարի բացակայությամբ, Ադրբեջանի կողմից ՀՀ պետական սահմանին և ղարաբաղա-ադրբեջանական զորքերի շփման գծում սադրիչ գործողությունների անսանձ իրականացմամբ, այդ համատեքստում օգտագործվող հնարքների և զինատեսակների  ընդարձակումով:

2.      Զինված դիմակայության վերաճումը լայնածավալ ռազմական գործողությունների, որը կարող է տեղի ունենալ և՛ կանխամտածված, և՛ ինքնաբուխ կերպով` տեղային մարտերի աստիճանական թեժացման միջոցով:

Որպես ամփոփում կարելի է ընդհանրացնել, որ աշխարհա-քաղաքական ներկայիս իրադրությունը հարավկովկասյան տարածաշրջանում և դրա մերձատարածքում անկայուն է, ու ամեն պահի կարող են առաջանալ անսպասելի ճգնաժամային իրավիճակներ, որոնք կշոշափեն Հայաստանի շահերը: Այդ իսկ պատճառով անհրաժեշտ է ժամանակին բացահայտել նման սպառնալիքները: Չի բացառվում, որ ճգնաժամային իրավիճակները Հայաստանի շրջակայքում կարող են շարունակվել տևական ժամանակ: Պաշտպանության ոլորտում դրանք, իհարկե, պահանջում են ՀԱՊԿ ռազմական բաղադրիչի, ռազմական ղեկավարման համակարգի և ՀՍՊԿ ուժերի (օպերատիվ արձագանքման համատեղ ուժեր, խաղաղապահ ուժեր և այլն) զարգացում: Սակայն զուգահեռաբար Հայաստանը պետք է հաշվի առնի տարածաշրջանում դիտարկվող աշխարհաքաղաքական բոլոր զարգացումները և շարունակի ակտիվ համագործակցությունը նաև ՆԱՏՕ-ի հետ` մասնակցելով կազմակերպության խաղաղապահ առաքելություններին ու տարբեր ծրագրերին որպես վստահելի գործընկեր:

СИСТЕМА ВОЕННОЙ БЕЗОПАСНОСТИ РЕСПУБЛИКИ АРМЕНИЯ В КОНТЕКСТЕ РЕГИОНАЛЬНЫХ ВОЕННО-ПОЛИТИЧЕСКИХ РАЗВИТИЙ

САРКИСЯН А. О.

Резюме

Оборонная политика любой страны является неотъемлемой частью общей политики государства, целью которой является защита государства, населения, территориальной целостности и суверенитета от угрозы возможной внешней агрессии. Военно-политическая система Республики Армения состоит из политических, экономических, дипломатических, а также из сугубо военных компонентов. Все эти компоненты и их отдельные элементы тесно взаимосвязаны и во многих случаях дополняют друг друга. Исходя именно из этого контекста, Армения численному преимуществу противника до сих пор противопоставляет качественное превосходство. Сегодня нужно стремиться к такому качеству вооруженных сил и в целом системы военной безопасности, которое даст возможность РА в XXI веке обеспечить превосходство этой системы в регионе.

THE MILITARY SECURITY SYSTEM OF THE REPUBLIC

OF ARMENIA IN THE CONTEXT OF REGIONAL                                   MILITARY-POLITICAL DEVELOPMENTS

A. SARGSYAN

Abstract

The defense policy of each country is the component of its general policy, which aims at the protection of the state, population, territorial integrity and sovereignty from the possible external enemy. The military political system of the RA consists of political, economic, diplomatic and pure military components. These entire components and their separate elements are closely correlated and in many cases they complement each other. Deducting from this context Armenia still confronts the qualitative privilege of the opponent with a qualitative advantage. Today a type of the qualitative advantage of army and, in general, such military insurance system should be aspired which, in the 21st century, can enable to provide the priority of the Armenian military policy and military security insurance system within the territory.

Заметки

[←1]

Պաշտպանական-անվտանգային տերմինների բացատրական հայերեն-ռուսերեն-անգլերեն, ռուսերեն-հայերեն, անգլերեն-հայերեն մեծ բառարան, Ե., ՀՀ ՊՆ Դ. Կանայանի անվան ԱՌՀԻ, 2015, էջ 518:

[←2]

Տե՛ս, օրինակ, Քոթանջյան Հ. Ս., Ռազմական քաղաքականություն  (ընդհա-նուր դրույթներ), նույնի՝ Հակամարտության էթնոքաղաքագիտություն:  Հայաս-տանի ռազմական քաղաքականության և ազգային անվտանգության հիմունք-ները, Ե., ՀՀ ՊՆ Դ. Կանայանի անվան ԱՌՀԻ, 2010, էջ 503:

[←3]

Տե՛ս ՀՀ արտաքին անվտանգության ռազմավարության արտաքին ան-վտանգության ապահովման տարածաշրջանային երկկողմ ձևաչափը, ՀՀ նախա-գահի հրամանագիրը «Հայաստանի Հանրապետության ազգային անվտանգու-թյան ռազմավարությունը հաստատելու մասին», ՀՀ ՊՏ 2007.02.15/11, 07.02. 2007:

[←4]

Բարզանի  Մասուդ, «Եկել է քրդական անկախ պետություն ստեղծելու ժա-մանակը», 23.01.2016 // http://www.ankakh.com/article/31990/masud-barzani/yekyel-e-qrdakan-ankakh-pyetuthyun-styeghtsyelu-jamanake/

[←5]

Լրացուցիչ տե՛ս Հովսեփյան Լ., Թուրքիայի` քրդական հիմնախնդրի կար-գավորման նոր «մաստեր պլանը», 05.02.2016, http://www.aysor.am/am/news

/2016/02/05/Լևոն-Հովսեփյան/1046147

[←6]

Թուրքիան մեծ կարևորություն է ներկայացնում ԱՄՆ-ի համար, http://arme-dia.am/arm/news/29142/turqian-mets-karevorutyun-e-nerkayacnum-amn-i-hamar.html, 26.01. 2016:

[←7]

Ուկրաինան, Վրաստանն ու Մոլդովան ստորագրել են ասոցացման մասին համաձայնագիրը Եվրամիության հետ, http://www.panarmenian.net/arm/news/180 268/, 27.06.2014:

[←8]

Кудашкин А. В. Проблемы законности применения Вооруженных Сил Российской Федерации в современных условиях (Российский военно-правовой сборник 14: проблемы укрепления законности в военной организации государства, М., 2010, с. 27-28).

[←9]

ԼՂՀ ՊԲ հրամանատար Մնացականյան Լ., Ադրբեջանն իրավիճակը տանում է դեպի պատերազմ, http://www.verelq.am/hy/node/5292, 21.12.2015:

[←10]

Բարսեղյան Ա., Ադրբեջանի իշխանությունները կրճատում են ռազմական ծախսերը. Ադրբեջանը 2016 թ. փետրվարին (ներքին իրավիճակ), http://nt.am/am/ news/218192/

[←11]

Տե՛ս, օրինակ, Թուրքիայի բնակչության կեսը ճիշտ քայլ է համարել ռու-սական ինքնաթիռի խոցումը թուրքական զինուժի կողմից, 20.05.2016թ., http://www.tert.am/am/news/2016/05/20/jet/2026315

[←12]

Ավելի մանրամասն տե՛ս Հովսեփյան Լ., Ռուս-թուրքական հարաբերու-թյունների բարելավման գործընթացը կոմպրոմիսային տարբերակ էր, 01.07. 2016թ., http://vesti.am/archives/45130?lang=am

[←13]

Ի՞նչ կտա Թուրքիայում Ռուսաստանի դեսպանի սպանությունը, 21.12.  2016 թ., http://www.a1plus.am/1509769.html

[←14]

Օրինակ, Հովհաննիսյան Արծրուն, Ապրիլյան քառօրյա պատերազմի                  վերլուծություն, 14.04.2016 թ., News.am, http://news.am/arm/news/322349.html                      կամ Secrets pf Four-Day Karabakh War, The National Interest, 13.04.2016, http://nationalinterest.org/blog/secrets-the-four-da-karabakh-war-15772

[←15]

Azerbaijan tells Armenia to free occupied territories, sends letters to UN, NATO, EU, 04.04.2016, RT, http://www.rt.com/news/338408-azerbaijan-karabakh-ceasefire-conditions/

[←16]

Փաշայան Հ., Արցախի Հանրապետությունը և քառօրյա պատերազմը (ապրիլ, 2016 թ.), 31.05.2016 թ., http://www.noravank.am/arm/articles/detail.php? ELEMENT_ID=14725

[←17]

Putin just sent Armenia MiG-29 fighters and military aid. Here are three key reasons why, The Washington Post, 14.04.2016, http://www.washingtonpost.apm/new s/monkey-cage/wp/2016/04/14/putin-just-sent-armenia-mig-29-fighters-and-military-aid-here-are-the-3-key-reasons-why/

[←18]

ՀՀ նախագահ Ս. Սարգսյանի հանդիպումը ՀՀ պաշտպանության նախարա-րության վարչական համալիրում` կապված ՀՀ ԶՈՒ ղեկավար կազմի օպերատիվ հավաքների մեկնարկի հետ, // http://www.mil.am/hy/news/3924, 21.03.2016: