ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ  ԵՎ  ՄԱՏԵՆԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ  ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԻ ՇԱՐՔԻ ՄԱՍԻՆ

Վերջին տարիներին հայ փիլիսոփայական միտքը նշանակալիորեն ակտիվացավ և զարթոնք ապրեց մի շարք անվանի փիլիսոփաների, այդ թվում՝ ավագագույն իրավագետ, քաղաքականագետ և փիլիսոփա Սարգիս Մակարի Խաչատրյանի աշխատությունների շնորհիվ:

Մինչև փիլիսոփայությանը նվիրվելը այդ հանրահայտ գործիչը երկար տարիներ պատասխանատու պաշտոններ է վարել Հրազդանի շրջանում, ապա հանրապետության բարձրագույն վերահսկողություն իրականացնող մարմիններում:

Նրա բացառիկ աշխատասիրությունը, դժվարություններ հաղթահարելու կարողությունը գալիս են ծնողների բազմամարդ ընտանիքից, որի հինգ ավագ որդիները, մեկը մյուսից շնորհալի, Հայրենական պատերազմի ժամանակ բանակ զորակոչվելով, իրենց հայրենասիրական պարտքը պատվով կատարեցին: Նրանցից ողջ մնաց և տուն վերադարձավ միայն Սարգիս Խաչատրյանը:

Հայաստանի Հանրապետությունում տեղի ունեցած իշխանափոխությունից հետո Ս. Խաչատրյանն աշխատանքի է անցնում հանրապետական «Գիտելիք» գիտալուսավորչական միավորումում, ապա դասախոսական աշխատանք կատարում ուսումնական հաստատություններում: Դա էլ նրան հնարավորություն տվեց վերջապես և անմնացորդ նվիրվելու փիլիսոփայությանն ու իրավագիտությանը:

Ս. Խաչատրյանին մեծապես մտահոգում էր բուհական լիարժեք դասագրքերի պակասը: Շուրջ 20 տարվա ստեղծագործական աշխատանքից հետո նա իր ընթերցողների դատին ներկայացրեց իրավաբանական և փիլիսոփայական բնույթի ութ մեծարժեք գիրք՝ «Պետության և իրավունքի տեսություն» (Երևան, Կաիսա հրատ., 2008), «Քաղաքացիական հասարակություն և իրավական պետություն» (Երևան, Ջի էս էմ ստուդիա, 2011), «Համեմատական իրավունք» (Երևան, Նաիրի, 2013), «Բնական իրավունք» (Երևան,  Էդիթ պրինտ, 2013), «Իրավունքի փիլիսոփայություն» (Երևան, Կաիսա հրատ., 2013), «Քաղաքականության փիլիսոփայություն» (Երևան, Գիտություն, 2014) և «Հռետորական արվեստի հիմունքները» (Երևան, Գիտություն, 2015) դասագրքերն ու մենագրությունները:

Չնայած առաջացած տարիքին՝ Ս. Խաչատրյանի գիտական կորովը չի մեղմացել, և գրիչը չի կորցրել իր աշխույժը. նրան  այժմ   զբաղեցնում են պատմության, փիլիսոփայության և ազգային գաղափարախոսության հարցերը:

Ս. Խաչատրյանի բնորոշ է իր քննարկած թեմաների ու հայեցակարգերի խորությունը և հիմնավորվածությունը, տեսական ու կիրառական հիմնահարցերի պարզ ու մատչելի շարադրանքը՝ մաքուր, անաղարտ հայերենով:

Ս. Խաչատրյանի համար ճշմարտության չափանիշը իրակա-նությունն է, ռեալ իրականությունը: Աշխարհում տեղի ունեցող  բարդ ու կնճռոտ գործընթացները նա հմտորեն կապում է Հայաս-տանի Հանրապետությունում առկա երևույթների, դրանց բազմակողմանի վերլուծության ու զարգացման միտումների հետ:

Ուշագրավ է նաև այն, որ Ս. Խաչատրյանի յուրաքանչյուր գիրք իր ոլորտի համար նորույթ է, կարևոր և արժեքավոր: Մեզանում՝ Հայաստանի Հանրապետությունում, օրինակ, աստվածային, բնական, միակ կատարյալ, միակ ճշմարտացի և անօտարելի   իրավունքի ու նրա էության մասին անգամ անտեսվել է: Յուրաքանչյուր պետության ողջ օրենսդրական գործունեության հիմքում պետք է ընկած լինեն բնական իրավունքի դրույթներն ու արժեքները, այլապես ընդունված իրավական ակտերը կլինեն թերի և անկատար: Բնական իրավունքը կոչված է ազնվացնելու, կատարյալ դարձնելու ողջ իրավական համակարգը, սանձահարելու բռնություններն ու անօրինականությունները: Մարդու ազատությունների և իրավունքների ողջ համակարգը հիմնված է բնական իրավունքի դրույթների վրա: Բնական իրավունքի միջուկը, պսակը կյանքի արժանապատվության, անձի անձեռնմխելիության, սեփա-կանության, աշխատանքի, ապրուստի, խաղաղության և երջան-կության ձգտման իրավունքներն են, որոնք ամրագրված են բոլոր առաջադեմ երկրների սահմանադրություններում, մարդու, ազգերի ու ժողովուրդների իրավունքների պաշտպանության հռչակագրերում և այլ իրավական ակտերում:

Հետխորհրդային տարածքի «անցումային շրջանի» երկրնե- րում, նշում է Ս. Խաչատրյանը, բոլորի շուրթերին «ազատություն» հայեցակարգն է, բոլորը ազատության նվիրյալներ են, բոլորը կամենում են խորտակել ազատության դեմ ստեղծված պատնեշներն ու արգելքները: Դա շատ ուրախալի է և շատ տխուր: Ուրախալի է, քանզի ազատությունը մարդու ամենաառաջնային բնական իրավունքն է: Տխուր է, որ այդ իրավունքը կարող են հանել իր բնականոն սահմաններից՝ այն վերածելով իր հակադրությանը՝ բռնության: Ազատությունը բացարձակ արժեք է, երջանկության անսպառ աղբյուր՝ բոլոր մարդկանց և բոլոր ժամանակների համար: Դա անվիճելի է: Սակայն անվիճելի է նաև այն, որ ազատությունը հանդես է գալիս ոչ առանձին, այլ սերտորեն շաղկապված և ինտեգրված հավասարությանը և արդարությանը: Ահա թե ինչու, ընդգծում է Ս. Խաչատրյանը, անսահմանափակ ազատությունը դեպի ստրկություն տանող ամենակարճ ճանապարհն է: Այդ մասին քաջ գիտեին հին հունական մտածողները, ֆրանսիացի քաղաքագետ ու փիլիսոփա Ալեքսիս դը Թոքվիլը և ուրիշներ:

Ս. Խաչատրյանը վկայակոչում է նաև Ռուսաստանի Դաշնու-թյան ակադեմիկոս, իրավունքի փիլիսոփա Վլ. Ներսեսյանցին, ըստ որի՝ իրավունքի էությունը ազատության, հավասարության և արդարության եռամիասնությունն է: Դրանցից որևէ մեկի բացակայությունը խիստ վնասակար է և անցանկալի:

Մեկ այլ կարևոր հարցադրույթ: Իրավունքի, օրենքի որևէ իրավական ակտի ուժն ու արժեքը դրանց իրացման, կիրառման  իրողության մեջ է: Որևէ իրավական ակտ, եթե մնում է թղթի վրա, չի գործում, «միս ու արյուն» չի դառնում, ուրեմն մեռած է, ան-պտուղ: Վերջերս մեզանում խիստ կրքեր բորբոքվեցին նոր Սահմա-նադրության ընդունման ժամանակ: Խոսվեց հազար ու մի մանրուքի մասին, բայց մոռացության մատնվեց ամենագլխավորը՝ սահմանադրականությունը: Դա  իրավունքի կարևորագույն  ճյուղի՝ «Սահմանադրական իրավունքի» հիմնարար պահանջներից մեկն է: Սահմանադրականությունը պահանջում է օրենքի ընդունումից հետո վերանայել ու վերափոխել բոլոր հին և արժեզրկված պետական կառույցները և հին իրավական համակարգը՝ խստորեն համաձայնեցնելով գործողության մեջ դրված նոր Սահմանադրության դրույթներին: Սա է գլխավորն ու ամենաարժեքավորը, որ մեզանում գրեթե բացակայում է:

Սահմանադրությունը փոխվեց, ընդգծում է Ս. Խաչատրյանը, բայց պետական ապարատում ծվարած տզրուկներն ու գիշատիչ-ները մնացին: Ե՞րբ պետք է մեր բարձրագույն իշխանությունը հրաժարվի կադրերի ընտրության արատավոր ոճից, ե՞րբ պետք է պետական ապարատը հիմնովին մաքրվի անարժաններից, և առաջ քաշվեն նոր ու ազնիվ, իրազեկ ու գործիմաց, առաքինի, տաղանդավոր և հայրենասեր աշխատողներ:

Ս. Խաչատրյանի աշխատություններում առանձնահատուկ  ուշադրություն է դարձվում պատասխանատվության գերխնդրին: Պատասխանատվությունը մեր ժամանակներում իրավաբանական և բարոյագիտական կատեգորիայից վերածվել է հույժ կարևոր փիլիսոփայական կատեգորիայի: Պատճառն այն է, որ անպատասխանատվությունը տիրում է գրեթե ողջ աշխարհում, հասարակական-քաղաքական կյանքի շատ ոլորտներում, նույնիսկ շատ հանրույթներում և ընտանիքներում: Այդ պատճառով է, որ Երկիր մոլորակը հայտնվել է մեծագույն սպառնալիքների և կործանման եզրագծին: Աշխարհակործան ջերմամիջուկային զենքն արգելված չէ, գերտերությունները հսկայական գիտատեխնիկական զարգացման և գերշահույթ ստանալու հետ մեկտեղ անվերականգնելի, վիթխարի վնասներ են հասցնում մայր բնությանը, նրա կենսոլորտին,  հողին ու ջրին: Պատասխանատվությունը ղեկավարման և կառավարման կարևորագույն միջոց է դարձել ամեն մի երկրի, պետության ու կազմակերպության համար: Հայ ժողովրդի ներկա տառապալից ու տագնապալի  վիճակը ևս բացատրվում է նշված անպատասխանատվությամբ: Պատասխանատվությունն անհրաժեշտ է նաև յուրաքանչյուր անձի ու քաղաքացու: Ո՞ւմ առջև: Առաջին հերթին՝  իր արարչի՝ իր ծնողների, իր հայրենիքի ու ժողովրդի, իր պետու-թյան և իշխանությունների առջև:

Օրինավոր և օրինապահ մարդն իր ողջ կյանքում պետք է պատասխանատու լինի խղճի ու դավանանքի առջև: Նրա համար ամենախստապահանջ ու արդարամիտ դատավորն իր սեփական խիղճն է, իր ողջ կյանքի ուղեկիցը, մշտական խորհրդատուն,  բարին ու չարը սահմանազատողը:

Ըստ քրիստոնեական կրոնի և ըստ Պլատոնի ու Դավիթ Անհաղթի փիլիսոփայական ուսմունքների՝ մարդն աստվածակերպ  է և պետք է մշտապես ձգտի մնալ այդպիսին: Մարդն աստվածա-կերտ է, երբ Աստծո նման հզոր է և արարչագործ, բարի է ու գթառատ, ճշմարտացի է և արդարամիտ, ներողամիտ և կարեկից: Նման մարդը հեռու է ստից ու կեղծիքից, դավադրություններից               ու բանսարկություններից, ինքնասիրահարվածությունից և փառամոլությունից: Նա պարկեշտ է և ժուժկալ:

Հայտնի է, որ քաղաքական գիտությունն սկզբնավորվել է հին Հունաստանում, և նրա հայրերն են Սոկրատեսը, Պլատոնը և Արիստոտելը: Մարդկային հարաբերությունների մեջ ազատու-   թյան, հավասարության և օրինականության սկզբունքներն առա-ջինը զարգացրեց Սոկրատեսը: Պլատոնը, հետևողականորեն պաշտպանելով իր ուուցչի՝ Սոկրատեսի նշված դրույթները, միաժամանակ առաջ քաշեց իր հռչակավոր` «իդեալական պետության» գաղափարը և արդարացի օրենքի գերակայության պահանջը: Նա գրել է. «Ես տեսնում եմ այն պետության մոտալուտ կործանումը, որտեղ օրենքն անզոր է և ինչ-որ մեկի իշխանության ներքո է: Այնտեղ, որտեղ օրենքը կառավարողների տիրակալն է, իսկ նրանք՝ օրենքների ստրուկները, ես տեսնում եմ պետության փրկությունը և բոլոր այն բարիքները, որ աստվածները կարող են շնորհել պետություններին»:

Արիստոտելի կարծիքով՝ «Քաղաքականությունը գիտություն է պետության կառավարման մասին: Այն բոլոր գիտությունների և արվեստների ստեղծած բարիքներից առավելագույնն է՝ բարձրագույն բարիքը: Քաղաքականությունը ամենագլխավորն է բոլոր գիտությունների և արվեստների մեջ: Քաղաքականությունը հանճարեղ արվեստագետի ստեղծագործություն է»:

Հին հույն մտածողների կարծիքով՝ պետությունը պետք է ղեկավարեն ու կառավարեն արժանավորները, փիլիսոփաները և իմաստունները: Նրանց կարծիքով՝ պետությունը ստեղծվում է ոչ միայն նրա համար, որ մարդիկ ապրեն, այլ ապրեն երջանիկ և արժանապատիվ: Նրանք պետությունները բաժանում էին երկու խմբի՝ արդարացի և ոչ արդարացի: Արդարացի պետությունները հին հույների պոլիսներն են, քաղաք-պետությունները, որոնց գործունեության հիմնական սկզբունքներն էին ընդհանուր բա-րիքի ստեղծումը, ժողովրդավարությունը, արդարությունը և այլ առաքինությունները: Անարդարացի պետություններ էին համարվում «բարբարոսների» (ոչ հույների) պետությունները, որոնք բռնատիրական էին, զավթողական, թալանչիական: Դրանց վատթար տեսակներն են օլիգարխիան, տիմոկրատիան (պետական կառուցվածքի առաջին բացասական պատմական ձևը)  և  պլուտո-կրատիան (մարդկանց նեղ շրջանակների՝ իրենց իշխանությունը չարաշահող մեծահարուստ ռազմական խմբերի գերիշխանությունը):

Գրեթե ողջ միջնադարի և նոր ժամանակների մեծ մտածողները, այդ թվում նաև Ի. Կանտը և Գ. Հեգելը, խիստ հարգալից վերաբերմունք են ունեցել հնաշխարհի մեծ մտածողների ուսմունքների նկատմամբ, իրենց հերթին՝ խորացրել ու բազմակողմանիորեն հարստացրել են նրանց հայեցակարգերը՝ մարդկանց բնական իրավունքների, ազատության և հավասարության հաստատման, պետությունների ազնիվ ու արդարացի ներքին ու արտաքին քաղաքականության իրականացման վերաբերյալ: Բացառություն են  կազմել միջնադարի մտածողներ իտալացի Նիկոլո Մաքիավելին և ֆրանսիացի կարդինալ Ռիշելյեն: Սրանց կարծիքով՝ պետությունները իրենց գործունեության մեջ առաջնորդվում են ոչ թե առաքինություններով, իրավական և բարոյագիտական նորմերով, այլ ազգային շահով: Շատերն այդ ուսմունքը սվիններով ընդունեցին: Պրուսիայի արքա Ֆրիդրիխ Երկրորդը նույնիսկ գիրք գրեց՝  «Անտի-Մաքիավելի», որը խմբագրեց ֆրանսիացի մեծ փիլիսոփա և լուսավորիչ՝ Դ. Դիդրոն: Այդ ուսմունքը, սակայն, մեծ տարածում ստացավ և ունեցավ շատ հետևորդներ: Ն. Մաքիավելու «Միա-պետը» աշխատությունը օսմանյան սուլթան Մեհամեդ III-ի, իտալական ֆաշիզմի առաջնորդ՝ Բ. Մուսոլինիի, գերմանական նացիո-նալսոցիալիստների (ֆաշիստների) առաջնորդ Հիտլերի, ԽՍՀՄ-ի առաջնորդ Ի. Ստալինի և Լ. Տրոցկու սեղանի գիրքն էր: Այժմ այդ ուսմունքով են առաջնորդվում աշխարհի գրեթե բոլոր պետությունները և հատկապես համաշխարհային և տարածքային գեր-տերությունները: Որքանո՞վ է արդարացված այդ «պետական շահի» պաշտամունքը:

Ըստ «Քաղաքականության փիլիսոփայություն» գրքի հեղինակ Ս. Խաչատրյանի՝ աշխարհում ոչ միայն պետությունները, այլև բոլոր մարդիկ, մեծ թե փոքր, կյանքում  պետք է առաջնորդվեն իրենց սեփական շահերով: Դա միանգամայն արդարացի է  և հիմնավորված: Բայց սեփական շահը մարդկանց վարքի միակ շարժիչ ուժն ու կարգավորիչը չէ: Մարդկանց վարքը կարգավորվում է  նաև իրավական, բարոյական, բարոյագիտական, կրոնական, սովո-րութային, ավանդութային, արարողակարգային և այլ նորմերով: Առանց դրանց պահանջների կարգավորման՝ մարդկային կյանքը քաոսի ու դժոխքի կվերածվի:

Պետությունները ևս անհրաժեշտաբար առաջնորդվում են  իրենց պետական շահերով, և դա բնական է ու բանական: Սակայն բնական ու բանական է նաև այն, որ պետությունները, դրա հետ մեկտեղ, պետք է հաշվի նստեն նաև այլ պետությունների սեփական շահերի հետ, ինչպես նաև նրանց միջև կնքված պայմանագրերի, համամարդկային բարոյականության, ավանդույթների և սովորությունների և հատկապես միջազգային իրավունքի սկզբունքների և նորմերի հետ, այլապես քաոսն ու անիշխանությունը, բռնություններն ու վայրագություններն անխուսափելի են: Մենք, ցավոք, XX դարում և XXI դարի սկզբին նման երևույթներ տեսել  ու տեսնում ենք լիուլի:

Ո՞րն է դրա ելքը: Ելքը աշխարհի նոր քաղաքական կարգի ստեղծումն ու հաստատումն է, քանզի գոյություն ունեցող աշխարհակարգը հնացել է ու դարձել անզոր: Դա տեղի ունեցավ այն բանից հետո, երբ կոպտորեն խախտվեցին Միավորված ազգերի  կազմակերպության հիմնական սկզբունքներն ու հայեցակարգերը, և դրանցից ամենակարևորը՝ կոլեկտիվ անվտանգության սկզբունքը, որը մշակել էին ԱՄՆ-ի նախագահներ Վուդրո Վիլսոնը և Ֆրանկլին Ռուզվելտը, ինչպես նաև ԽՍՀՄ-ի առաջնորդ Ի. Ստալինը, Անգլիայի վարչապետ Ու. Չերչիլը, որոնք էլ ընկան Ազգերի լիգայի, ՄԱԿ-ի Կանոնադրության և նրա Անվտանգության խորհրդի գործունեության հիմքում:

Այժմ ՄԱԿ-ի թուլացման և ԱՄՆ-ի ու նրա կողմից ստեղծված ՆԱՏՕ-ի գերիշխանության պայմաններում ամերիկյան շատ մտածողների կարծիքով (Ֆ. Ֆուկույամա, Ս. Հանտինգոն, Զ. Բժեզինսկի և այլք) վրա է հասել ԱՄՆ-ի՝ աշխարհի միակ գերտերության դարաշրջանը: Դա նաև աշխարհի համաշխարհայնացման (գլոբալիզացիայի) ժամանակաշրջանն է, որի պայմաններում իբր թե                          աշխարհում պետք է իշխի մեկ գերտերություն, մեկ իրավունք, մեկ քաղաքակրթություն, մեկ լեզու (բոլորն էլ ամերիկյան): Մնացած ամեն ինչ՝ մերժվում է և արժեզրկվում՝ վերածվելով պատմական աղբակույտի:

Սակայն պատմությունը և ռեալ իրականությունը, ըստ Ս. Խաչատրյանի՝ մերժում է այդ մտացածին աշխարհը: Այսօր շատերն են համոզված, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի իրատեսորեն մտածող քաղաքագետները, որ ոչ մի հզոր երկիր միայնակ չի կարող կառավարել ու ղեկավարել աշխարհը, դա ուժից վեր խնդիր է: Բացի այդ, ԱՄՆ-ի գերիշխող դերակատարումն աշխարհում նվազում է, մի քանի  տարի անց նա իր դիրքերը անխուսափելիորեն կզիջի այլ, արդեն զորացած պետությունների: Բացի այդ, ԱՄՆ-ն ևս, իբրև կայսրություն, անտարակույս ենթակա է փլուզման ու մասնատման  (դրանից ոչ մի խոշոր կայսրություն չի կարողացել խուսափել): ԱՄՆ-ին կփրկի միայն վերակառուցումը, վերանորոգումը, ողջ աշխարհի հոգսերից բեռնաթափվելը և իր ջանքերի կենտրոնացումը ամերիկյան կիսագնդում:

Ս. Խաչատրյանի կարծիքով՝ աշխարհի նոր քաղաքական կարգը ևս պետք է կառուցվի կոլեկտիվ անվտանգության և աշխարհի  բոլոր ժողովուրդների ու պետությունների խաղաղ գոյակցման սկզբունքի հիման վրա բոլոր քաղաքակրթությունների, կրոնների, հանդուրժողականության և մերձեցման հիման վրա:

Երկիր մոլորակին սպառնացող աղետները վիթխարի են: Դրանցից ամենագլխավոր ջերմամիջուկային զենքը Երկիր մոլորակի կենսոլորտին ու գիտոլորտին հասցվող մեծագույն վնասներն ու աղտոտումներն են, որոնք կործանարար են ողջ մարդկության համար:

Խաղաղ գոյակցություն պետք է հաստատվի նաև տարբեր հասարակական-քաղաքական կարգերի միջև: Բովանդակ աշխարհում չի կարող հաստատվել լոկ միատեսակ հասարակական-քաղաքական կարգ՝ կապիտալիստական կամ սոցիալիստական: Դրանց երկուսի դրական և բացասական կողմերը մարդկությանը քաջ հայտնի են, հայտնի են նաև դրանց բերած չարիքները: Փրկությունը, թերևս, նոր հասարակարգի՝ կոնվերգենցիայի հաստատումն է, որն այլ բան չէ, քան կապիտալիզմի ու սոցիալիզմի արատավոր կողմերի բացա-սումը և դրանց արդարացի, մարդասիրական, դրական կողմերի միավորումն ու ինտեգրումը:

Քաղաքագետներից ոմանք մարդկության փրկության գեր-խնդիրը կապում են քրիստոնեական սոցիալիզմի գաղափարի հետ:

Բոլոր պարագաներում չի կարելի անտեսել մարդու կողմից մարդու շահագործման, սոցիալական անարդարության վերացման գերխնդիրը, առանց որի կարգավորման ու մեղմացման աշխարհում լիակատար խաղաղություն և համերաշխություն չի հաստատվի:

Աշխարհում ազատություն, հավասարություն և արդարություն չի կարող հաստատվել նաև առանց կրոնի ու հավատի, առանց դավանանքի ու խղճի:

Ս. Խաչատրյանն իր բոլոր աշխատություններում առանձնա-հատուկ տեղ է հատկացնում Հայաստանին, նրա ներկային ու ապագային, ազգային իղձերին ու տենչանքներին:

Հայոց ազգային ոգու զարթոնքը, Ս. Խաչատրյանի համոզ-մամբ, երբեք չպետք է մարի: Ընդհակառակը, այն պետք է մշտա-պես սնուցվի ու բորբոքվի և ապահովի ազգային երջանկության կայացումը:

ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ   Վ. Բ.

ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս

ԽԱՌԱՏՅԱՆ  Ա. Ա.

ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ