ԻՄՊՐԵՍԻՈՆԻԶՄԻ  ԱՐՁԱԳԱՆՔՆԵՐԸ  ՖՐԱՆՍԱՀԱՅ  ԾՈՎԱՆԿԱՐԻՉՆԵՐԻ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

ՀԱԿՈԲՅԱՆ  Ա. Հ.

1920 թ. Հայաստանը ընդգրկվում է Խորհրդային Միության    կազմի մեջ, և քաղաքական-տնտեսական խառնակ տարիներից  հետո հնարավորություն է ստեղծվում ձեռնարկել աշխարհով մեկ ցրված ազգային արժեքները հավաքելու և ուսումնասիրելու գործին: Սակայն բարենպաստ համարվող այդ տարիներին անգամ, պետական-կուսակցական գաղափարախոսության պատճառով, կողմնակալ վերաբերմունք է դրսևորվում ազգային արժեքների նկատմամբ: Մշակույթի ոլորտում առաջին հերթին կարևորվում  էր նախկին Ռուսական կայսրության, հետագայում՝ Խորհրդային Միության տարածքում ապրած և ապրող արվեստագետների գործերի ուսումնասիրությունը: Փաստորեն, Եվրոպայում կամ Ամերիկայում գտնվողների նկատմամբ, անկախ նրանց տաղանդից ու քաղաքական կողմնորոշումից, ձևավորվում էր գրեթե անտարբեր վերաբերմունք: «Տուժածների» շարքում էին XIX դ. վերջին և XX դ. սկզբներին Ֆրանսիայում ստեղծագործող մեծանուն ծովանկարիչներ Արսեն Շաբանյանը, Վարդան Մախոխյանը և Կարապետ (Շառլ) Ադամյանը:

Արսեն Շաբանյանի (1864-1949) բեղուն կյանքն անցել է օտար ափերում, որտեղ նշանավոր վարպետների մոտ նա ստացել է մասնագիտական հիմնավոր կրթություն, հետագայում՝ ցուցադրվել սալոններում ու պատկերասրահներում:

Ապագա ծովանկարիչը ծնվել է Արևմտյան Հայաստանի Կարին (Էրզրում) գավառի Սունինց գյուղում: Նախնական կրթությունն ստանում է տեղի Արծնյան վարժարանում: Ապա մեկնում է Վենետիկ՝ ուսանելու Մուրադ-Ռաֆայելյան վարժարանում, որտեղ  այդ տարիներին նկարչություն էին դասավանդում ճանաչված գեղանկարիչներ Անտոնիո Էրմոլաո Պաոլետտին և Լուիջի Քուերենան: Ավարտելով ուսումը՝ Ա. Շաբանյանը վերադառնում է Կարին, ապա գործերի բերումով տեղափոխվում է Բաթում՝ ծառայելով Թիֆլիսի առևտրական բանկի մասնաճյուղում:

1890 թ. օգոստոսին Ա. Շաբանյանը մեկնում է Թեոդոսիա, հյուրընկալվում ծովանկարիչ Հովհաննես Այվազովսկուն, որի օրհնությունն է ստանում որպես գեղանկարիչ: Մեծն Այվազովսկու հետ հանդիպումը վճռական նշանակություն է ունենում Շաբանյանի համար՝ իր մասնագիտական ուղին վերջնականապես որոշելու հարցում:

Ծնողների կամքին հակառակ, որոնք ցանկանում էին Արսենին տեսնել որպես բժիշկ, Շաբանյանը որոշում է մեկնել աշխարհի արվեստների մայրաքաղաք Փարիզ՝ նկարչության ասպարեզում կատարելագործվելու: Այստեղ ընդունվում է Գեղարվեստի ազգային բարձրագույն դպրոց՝ դասեր առնելով ֆրանսիացի գեղանկարիչ, սիմվոլիզմի ներկայացուցիչ Գուստավ Մորոյի արվեստանոցում: Այնուհետև տեղափոխվում է Ժուլիանի ակադեմիա՝ ուսանելով ֆրանսիացի երևելի մանկավարժ-նկարիչներ Ժան Պոլ Լորանի և Բենժամեն Կոնստանի դասարաններում:

Փարիզում կազմակերպած անհատական ցուցահանդեսները նկարչին մեծ ճանաչում են բերում: Շաբանյանը շուտով դառնում է «Փարիզի ծովային նկարիչների ընկերության» հիմնադիրներից մեկը: Որոշ ժամանակ անց արժանանում է Ֆրանսիայի ամենա-բարձր պարգևին՝ «Պատվո Լեգեոն» շքանշանի:

Շաբանյանը փորագրանկարչության մեծ վարպետ էր: Գունավոր օֆորտով նրա գործերը իրենց կատարման բարձր վարպետությամբ գերազանցում են ժամանակի ճանաչված շատ նկարիչների ստեղծագործությունները: Ֆրանսիական հեղինակավոր «L’Iliustration» հանդեսը գրում է. «Շաբանյանը ամենաինքնատիպ նկարիչներից է… որին վերագրվում է գունավոր փորագրության վերածնության գործը»[1]: Եվ դա էլ հիմք է դարձել, որ 1918 թ. Փարիզում ստեղծվի «Գունավոր փորագրության ընկերությունը», որի հիմնադիրներից էր Արսեն Շաբանյանը[2]:

1926-1930 թթ. նկարիչը պարբերաբար մասնակցում է հայ արվեստագետների «Անի» միության Փարիզյան ցուցահանդեսներին: Շաբանյանի յուղանկար և կավճանկար ստեղծագործություններում դրսևորվում է բացօթյա աշխատանքի (plein air) մեթոդը: Զերծ մնալով մանրամասնություններ պատկերելուց՝ արվեստագետն իր արևաշատ աշխատանքներում բնությունը վերարտադրում է իմպրեսիոնիստական ոճապատկերային ձևերով. ջրի թափանցիկ      ու աշխույժ գունացոլքերը, ժայռերի ու ծառերի անդրադարձը ջրի հայելապատ մակերեսին, անցողիկ պահեր… Իհարկե, դրանց մեջ ներմուծում է իրենը՝ հարազատ մնալով սեփական ոճին: Շաբանյանի բացօթյա աշխատանքի փորձը՝ մանավանդ ծովի և երկնքի կապի՝ գունային փոխադարձ արտացոլումների միջոցով, առաջին պլանում ալիքների թրթռուն գունացոլքերը, լուսային խաղերի    շահեկանությունը, անտարակույս, գալիս են իմպրեսիոնիստական ընկալումներից: Շաբանյանի նմանատիպ ստեղծագործություններից  է «Ծովի հաճույքը» (1900-ական թթ.): Հատկանշական է, որ կանաց հագուստների պայծառ գույները, մարգարիտների պես  փայլատակող ալիքների փրփուրներն իրենց պայծառ գունաշխարհով նկարին տալիս են իմպրեսիոնիստական զվարթ տրամադրություն:

Նույն մոտեցմամբ է արված վենետիկյան շարքը (1900-ականի սկզբներ)՝ «Վենետիկ», «Վենետիկ. Տեսարան Մեծ ջրանցքից», «Ձկնորսական նավակները իրիկնամուտին», «Վենետիկը մայրամուտին»: Արվեստագետը, հարազատ մնալով վենետիկյան ներդաշնակ կոլորիտին, սրանցում օգտագործում է լույսի բազմապիսի խաղեր՝ արտահայտիչ դարձնելով ջրանցքների վրա ընկած գույնզգույն շենքերի արտացոլանքները և սև գոնդոլների ուրվագծերը: Այդ տպավորությունն առավել ցայտուն է դրսևորվում  «Ծովափնյա բնանկար», «Ձկնորսական տնակներ», «Նավակներ», «Կարմրած ժայռեր», «Տեսարան Մարթիկից» (1910-ական թթ.) կավճամատիտով կատարված աշխատանքներում: Յուրաքանչյուր նկարում առկա են շրջակա միջավայրի բոլոր երանգներն ու գույները, որոնք բեկվելով մեկը մյուսի մեջ՝ մեղեդային գողտրիկ տրամադրություն են ստեղծում:

Արսեն Շաբանյան, Լվացարարուհիները գետափին. 1930-ական թթ.,  կտավ, յուղաներկ, 46x61 սմ., Հայաստանի ազգային պատկերասրահ

Վարդան Մախոխյանը  (1869-1937)  XX դ.  առաջին տասնամյակներին Եվրոպայի ամենահայտնի ծովանկարիչն էր. նրան համեմատել են Կ. Լորենի, Ջ. Կոնստեբլի, Վ. Թյորների,  Է. Դելակրուայի, Գ. Կուրբեի, Կ. Մոնեի հետ: Նա արժանացել է Ֆրանսիայի ու Գերմանիայի կառավարությունների  և մշակութային հաստատությունների ամենաբարձր տիտղոսներին ու պարգևներին: Ֆրանսիացի արվեստաբան Լուի Բլենը գրում է. «Եթե նույնիսկ չսիրենք ծովը, Մախոխյանի նկարները մեզ պիտի սիրել տային: Մախոխյանը պատկերում է ծովը այնպիսի զորեղ բանաստեղծականությամբ, որ ստիպում է կանգ առնել նրա կտավների առջև»[3]: «Հզոր արվեստագետ մըն է, որ իր ցուցադրած նկարներով ինքն իր փառքին պարծանքը կըլլայ»[4], - գրում է կերպարվեստի տեսաբան     Ա. Սքարսելլին: Մախոխյանի մահից հետո Եվրոպան, ցավոք, մոռացավ իր գովերգած հանճարին:

Վարդան Մախոխյանը ծնվել է Տրապիզոն ծովափնյա քաղաքում: Սովորել է  տեղի ազգային դպրոցում, ապա՝ Կարինի  նորաբաց վարժարանում: 1891  թ. քսաներկուամյա Մախոխյանը մեկնում է Գերմանիա և ընդունվում Բեռլինի գեղարվեստի ակադեմիա: Այստեղ նա երեք տարի շարունակ աշակերտում է պրոֆեսոր Եվգենի Բրախտին և նորվեգացի ծովանկարիչ Հանս Ֆրեդերիկ Գադեին: Բեռլինյան միջավայրում ձեռք բերած համբավը, ակադեմիայի դասախոսների և ուսանողության ջերմ հարաբերություններն առիթ են դառնում, որ երիտասարդ նկարիչը մնա Բեռլինում:

1890-ականի  վերջին Մախոխյանը ճանապարհորդում է Ռուսաստանում, Ղրիմում, ապա մեկնում է հայրենի Տրապիզոն: Այդ ճանապարհորդության ընթացքում իրականություն է դառնում երիտասարդ նկարչի վաղեմի իղձը՝ հանդիպել ծովային պատկերների հանճարեղ վարպետի՝ Հովհաննես Այվազովսկու հետ: Թեոդոսիայում նա հյուրընկալվում է Հ. Այվազովսկուն, որը հայրական ջերմ վերաբերմունք է ցուցաբերում Մախոխյանի  նկատմամբ:

Որոշ ժամանակ անց վերադառնալով Բեռլին՝ Վ. Մախոխյանը մասնակցում է բազմաթիվ ցուցահանդեսների՝ օրեցօր ավելի մեծ ճանաչում ձեռք բերելով եվրոպական միջավայրում: Նա դառնում է Բեռլինի արվեստագետների միության գործուն անդամ[5]: 12   հոգուց բաղկացած այդ խորհրդի անդամ լինելը նրա տաղանդը բարձր գնահատելու ապացույց էր: Խորհրդի պատվավոր նախագահը կայսր Վիլհելմ II-ն էր՝ քմահաճ և խստաբարո մի անձնավորություն, որը, սակայն, հիացած էր հայ երիտասարդ ու տաղանդավոր նկարչի արվեստով:

Կռահելով մոտալուտ պատերազմում Գերմանիայի գործուն դերակատարությունը՝ Մախոխյանը մեկնում է Լոնդոն և  այնտեղ մասնակցում Լոնդոնի մշակութային կյանքին: 1918 թ. մշտական բնակություն հաստատում Ֆրանսիայի հարավում գտնվող Նիցցա գեղատեսիլ քաղաքում:

Ֆրանսիայում Մախոխյանի ստեղծագործական ակտիվ գործունեության, մասնավորապես անհատական և խմբային ցուցահանդեսների շնորհիվ 1925 թ. ֆրանսիական կառավարությունը նրան   արժանացնում է բարձր գնահատականի՝ «Պատվո լեգեոն» շքանշանի:

Նշենք, որ Վարդան Մախոխյանի տաղանդը դրսևորել է նաև երաժշտության ասպարեզում: Դեռևս Սանասարյանում սովորելու տարիներին նա ստացել է երաժշտական  կրթություն: Վարժարանն ավարտելուց հետո, վերադառնալով Տրապիզոն, երբեմն հանդես է եկել համերգներով՝ որպես ջութակահար: Հայ ժողովրդի ողբերգության՝ Մեծ եղեռնի թեման փայլուն արտահայտություն է գտել նրա երաժշտության մեջ: Անհամար կորուստների, այդ թվում նաև իր հարազատների  եղերական վախճանի տպավորության տակ Մախոխյանը 1919 թ. ստեղծում է երաժշտական լայնածավալ մի  բողոք-պատկեր, որն առաջին անգամ կատարվում է Մոնտե Կառլոյում: Պահպանված է այդ՝ «Հայաստանի հեծեծանքը» ստեղծագործության հայտագիրը, որտեղ գրված է. «Հայաստանին, իմ հայրենիքին.  իմ  հայրենակիցների  տառապանքի  արձագանքը. կոչ համաշխարհային արդարությանը»[6]:

Վարդան Մախոխյան, Ծովափնյա տեսարան. Նորվեգիա, 1900-ական թթ., կտավ, յուղաներկ, 39x59 սմ, ՀԱՊ

Վ. Մախոխյանը XX դ. սկզբի անհանգիստ ու փոթորկոտ ժամանակաշրջանի, ազգային ողբերգությունների  ու պայքարի,  խառնակ  տրամադրությունների արտահայտիչն էր: Սակայն նա նաև բնության երգիչ է: Եվ նրա տաղանդը առավել ցայտուն է դրսևորվում կերպարվեստում: Մախոխյանի ծովը նկարված է անմիջական տպավորությամբ, ասես պլեներային արտահայտությամբ: Նրա աշխատանքները աչքի են ընկնում գունաշարի որոշակի զսպվածությամբ, ներկերի  հյութեղ քսվածքով ու հաստատուն վրձնահարվածներով: Ստեղծված պատկերների ամուր մակերեսն առիթ է տվել Մախոխյանի նկարները բնութագրել որպես ջրային քանդակներ, որի վրա կարելի է «քայլել»: Ասես մի պահ վրձնի հրաշագործ               ուժով գունագեղ ու հարափոփոխ ջրերը կանգ են  առել ու քարացել: Ծովի հեղաբեկումների գլխավոր պահը Մախոխյանը որսում                  է անսովոր  ճշգրտությամբ:

Վարդան Մախոխյանի մերձիմպրեսիոնիստական գործերից առանձնացնենք 1910-ական թ. ստեղծված՝ «Ծովային տեսարան. վերջալույս», «Անհանգիստ ծով», «Ծովը վերջալույսին», «Կապրի կղզու ափերը», «Կապրի կղզու ժայռերը», «Կապրի կղզին։ Զա-                   ռիթափ ժայռեր», «Ծովանկար», «Արևամուտը ծովում», 1920-                  ական թթ.՝  «Մոնտե-Կառլոյի մոտ» աշխատանքները: «Կապրի    կղզու ժայռերում», առաջին հերթին, աչքի են զարնում ծովից դուրս ցցված հսկա ժայռաբեկորները: Դրանց պղնձադարչնագույնի ու կարմրի երանգները հիանալիորեն արտացոլվել են մուգ  կապույտ ջրի  վետվետումների մեջ:

Էջմիածնի Վեհարանի թանգարանում ցուցադրվող «Ծովանկարում» տպավորիչ է ամպերի միջից երևացող արևը, որի շողերի անդրադարձը ջրի վրա տրված է ծիածանի բոլոր տաք գույներով: Նույն գունեղությամբ է ներկայացված «Ծովը վերջալույսին»  նկարը, միայն թե այստեղ թանձր ամպերի անդրադարձումն է, որն ասես պղնձագույնի ամուր շերտով ծածկել  է ջրի մակերեսը. դա ներդաշնակվում է թավշյա կանաչով և թեժ շագանակագույնով նկարված ժայռուտ ափերին: Տեղին է Հ. Ղազիկյանի բնորոշումը. «Իր գծագրութեանց հատկացուցեր է ճիշտ գոյները, որոնք ոչ թե ջուրին յատուկ են, այլ երկնքի ազդեցութեան արդիունք: … որոնք իրապէս կը յիշեցնեն զանգուածային խտութիւնը, որոնց վրայ բարդուելով լոյսի ծիածանումները մեր տեսողութեան կու տան   ջրոյ կենդանի շարժման տպավորութիւն - Ցիմի, Մոնէի,  Ուիսթլէրի նման արուստագետներն իսկ միշտ չեն կրցած յաջողիլ ասոր մէջ»[7]:

Վ. Մախոխյանի էպիկական արվեստի հենքին իրենց պայծա-ռությամբ առանձնանում են Կարապետ (Շառլ)  Ադամյանի (1872-1947) լուսավոր կյանքով լեցուն կտավները: Նա ուսումը ստացել է Պոլսի Սբ. Բենուայի  դպրոցում, ապա Վենետիկի Մուրադ Ռաֆայելյան վարժարանում: Այստեղ սովորելու տարիներին ի հայտ է գալիս Ադամյանի նկարչական բացառիկ շնորհը, որն անմիջապես նկատում են ուսումնական հաստատության ղեկավարները, որոնք  և Կարապետին թույլատրում են պարտադիր առարկաներին զուգահեռ հետևել անվանի նկարիչներ Անտոնիո Պաոլետտիի և Տրանքիլ Տալիպիետրայի մասնավոր նկարչական դասընթացներին: Վարժարանն ավարտելով՝ Կարապետն ընդունվում է Վենետիկի գեղարվեստի ակադեմիա, որտեղ սովորում է մոտ երկու տարի: Սակայն ծնողների չքավորության պատճառով նա կիսատ է թողնում ակադեմիայի  դասընթացները և մեկնում է Պոլիս: Որոշ ժամանակ  աշխատում է հախճապակու արտադրության արվեստանոցում:  Բայց որոշում է կրկին վերադառնալ Եվրոպա և արվեստի բարձունքներին հասնելու նպատակով գնում է Փարիզ:

Փարիզում եղած առաջին իսկ տարիներին կատարում է բազ-մաթիվ աշխատանքներ՝ գումար հայթայթելու համար նկարազարդում է փաթեթներ, միաժամանակ զբաղվում ձևավորման զանազան աշխատանքներով: Այս շրջանի նրա գործունեության մեջ հատուկ տեղ են գրավում գրքերի պատկերազարդումները: Դրանք մասնագետների կողմից մեծ արձագանքների և գնահատականների են արժանանում, և նա դառնում է ճանաչված անձնավորություն գրքերի պատկերազարդման գործում: Նշենք, որ փարիզյան միջա-վայրում նկարիչը որոշ չափով ճանաչման էր հասել նաև իր դի-մանկարներով, որոնք  պարբերաբար  ցուցադրվում  էին սալոններում և տարբեր ցուցասրահներում:

Արվեստագետը առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձնում ծովի  պատկերմանը: Լողափնյա տեսարաններով նրա ստեղծագործությունները սովորաբար աչքի են ընկնում գույնի հնչեղ մաքրությամբ: Այդ նկարներն իրենց հորինվածքով, կատարման ձևով և տրամադրությամբ միահյուսվում են պատկերվող կերպարներին՝ աշխատանքը դարձնելով մեկը մյուսին լրացնող ամբողջական կոմպոզիցիա:

Իմպրեսիոնիստական պատկերներով ծովափնյա տեսարանները Ադամյանը մեծ մասամբ նկարել է Ֆրանսիայի Սեն-Ժիլ-Կրուա-դե-Վիյ գեղատեսիլ վայրում[8]: Համարձակ վրձնահարվածներով են ստեղծված «Տղայի դիմանկարը» (1925), «Ժանետը» (1926), «Արևին» (1929), «Պիեռը» (1929) նկարները: Արևով լեցուն «Սպասում» կտավում, օրինակ, կենսուրախ ժպիտով դիտողին է նայում ճերմակ հագուստով աղջնակը. այստեղ շատ արտահայտիչ են իմպրեսիոնիստական տարրերը:

Բավական առօրեական պատկեր է ներկայացված Սեն-Ժիլ-Կրուա-դե-Վիյում ստեղծված «Ալիք» (1923) թեմատիկ աշխա-տանքում: Ծովի ալիքների եզրին կանգնած մայրը, որը բռնել է երեխայի հագուստից, նրան զգուշորեն մղում է դեպի ավագ աղջիկը, որը ձեռքի շարժումով իր մոտ է կանչում եղբորը: Ծովափնյա՝ այս լուսավոր, իմպրեսիոնիստական նկարը բարձր արվեստի շնորհիվ դիտողին մտովի տեղափոխում է պատկերված միջավայրը:

«Միասին» նկարում (1923) ալեկոծ ծովին դեմ դիմաց կանգնած են մայրը և երեխան: Ահռելի ալիքների վազքով կլանված և  կարծես քարացած մայրը ամուր բռնել է երեխայի ձեռքը, իսկ փոքրիկը հետևում է իրեն մոտեցող փրփուրներին: Ահասարսուռ բնության և մահկանացու մարդու առնչությունը Ադամյանը փորձել է արտացոլել քամու միջոցով, որն ասես համահունչ ռիթմի  մեջ է դնում ալիքների և մոր հագուստի ծածանումները: Նկարիչը կարողացել է որսալ իրար վրա կուտակվող ալիքների շարժը, որոնք իրենց թափով ու գունագեղ արտացոլումներով իմպրեսիոնիստական շունչ են հաղորդում  պատկերին:

Կարապետ Ադամյան, Երեխաները ծովափին. կտավ,

յուղաներկ, 73x92.5 սմ, մասնավոր հավաքածու

Փաստորեն, մեր արվեստագետների գործունեության ժամանակահատվածը համընկնում էր եվրոպական նորագույն արվեստի ոճերի՝ կուբիզմի, ֆովիզմի, ֆուտուրիզմի և նորարարական այլ հոսանքների առաջացման շրջանի հետ: Սակայն թե՛ Շաբանյանը,  Մախոխյանը և թե՛ Ադամյանը, ապրելով, նույն ժամանակաշրջանում, իրենց մի շարք ստեղծագործություններով հարազատ մնացին իմպրեսիոնիստական ոճապատկերային ձևերին՝ դրանցով եվրոպական միջավայրում հասնելով լայն ճանաչման:

ОТРАЖЕНИЕ ИМПРЕССИОНИЗМА В ТВОРЧЕСТВЕ ФРАНЦУЗСКИХ ХУДОЖНИКОВ-МАРИНИСТОВ АРМЯНСКОГО ПРОИСХОЖДЕНИЯ

АКОПЯН А. Г.

Резюме

Творившие во Франции известные маринисты армян-ского происхождения Арсен Шабанян, Вардан Махохян и Карапет Адамян, оставаясь верными реалистическому на-правлению, создали прекрасные работы в импрессиони-стической манере, которые получили высокую оценку в европейской среде. В частности, французские искусствове-ды Камиль Моклер, Жорж Аврил, Теопол Сиссо и другие утверждали, что армянские маринисты, оставившие для будущих поколений блестящие образцы декоративно-прикладного искусства, являются признанными художниками не только прошедшей эпохи, но и всех времен.

THE REFLECTION OF IMPRESSIONISM IN THE CREATION BY FRENCH MARITIME ARTISTS OF ARMENIAN ORIGIN

A. HAKOBYAN

Abstract

The renowned maritime artists of Armenian origin Arsen Shabanian, Vardan Mahokhian and Karapet Adamian – who developed their creative activities in France – stayed loyal to the movement of Realism creating wonderful pieces of art in impressionistic style that earned high evaluation within the European artistic realm. In particular, the famous French art experts Camille Mauclair, Georges Avril, Theopold Sisson and others indicated           with certainty that the above-mentioned Armenian maritime artists, who left brilliant samples of decorative-applied art for future generations, were famous artists not only of the previous epoch but also of all time.

Заметки

[←1]

L’Iliustration, Paris, 1907, N 3366. հոդվածը վերատպությունը տե՛ս Ազգային գեղարուեստը եվրոպական մամուլին  մեջ (Բազմավէպ, 1907,  N 11, էջ 520):

[←2]

Այդ մասին տե՛ս Macler F. La France et L’ Armռnie, à Travers l’Art  et  l’Histoire, Paris, 1917, p. 37:

[←3]

Տե՛ս Տեր-Սարգսյան Գ., Հայ հանճարեղ ծովանկարիչ Վարդան Մախոխյան (Վերածնունդ, Թեհրան, 17.VI.1933):

[←4]

Սքարսելլի Ա., Կարծիքներ Վարդան Մախոխեանի մասին (Շանթ, Կ. Պոլիս, 1912, Ա տարի, մայիս, N 22, էջ 353):

[←5]

Այդ մասին մանրամասն տե՛ս Նկարիչ Վարդան Մախոխեան (Գեղարվեստ, 1908, N 1, էջ 42):

[←6]

Հայաստանի ազգային պատկերասրահի արխիվային բաժին, Վ. Մախոխյանի ֆոնդ, N 16512:

[←7]

Ղազիկեան Հ., Վարդան Մախոխեան և ծովանկարչութիւնը (Գեղունի, Վենետիկ, 1927, էջ 76:

[←8]

1992 թ. Սեն-Ժիլ-Կրուա-դե-Վիյի քաղաքապետարանը Ադամյանին պատվա-վոր քաղաքացու կոչում է շնորհել: 1993 թ. սեպտեմբերի 3-ին քաղաքի պողոտա-ներից մեկը, որտեղ նկարիչը հաճախ էր աշխատում, կոչվել է նրա անունով: Հիշենք, որ Սեն-Ժիլ-Կրուա-դե-Վիյի ծովափին կանգնեցված հուշատախտակին նշվում է նկարչի՝ այս վայրերում ստեղծած շուրջ 200 աշխատանքների մասին: