ՈՍԿԱՆ ԵՐԵՎԱՆՑԻՆ ՈՐՊԵՍ ՏՊԱԳՐԻՉ

ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ  Ս. Մ.

Հայ գրատպության և մշակույթի պատմության մեջ Ոսկան Երևանցին (Ղլիճենցը) անջնջելի հետք թողած մեծություններից  է: Նա տպագրիչ է, լեզվաբան (օտար լեզուների գիտակ), Հայ առաքելական  եկեղեցու  վարդապետ  և  արքեպիսկոպոս[1]: Ծնվել է Նոր Ջուղայում (Սպահան) 1614 թ. հունվարին[2]: Շահ Աբասի տեղահանության զոհերից էին նրա ծնողները՝ հայր Թորոսը և մայր Գոհարազիզը, որոնք, ամուսնանալով Նոր Ջուղայում, ունեցան չորս երեխա[3]: Սկզբում սովորել է ծխական քահանայի մոտ, այնուհետև Նոր Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքի դպրոցում, որն իրավամբ համարվում էր հայկական համալսարան: Դրա հիմնադիրն էր Խաչատուր Կեսարացի վարդապետը՝ հայ տպագրության նշանավոր դեմքերից ևս մեկը[4]:

Եվ գաղտնիք չէ, որ Ոսկանը Խաչատուր Կեսարացու լավագույն սաներից մեկն էր գրեթե բոլոր առումներով: Երբ Կեսարացին  1628 թ. վերադառնում է Լվովից, ուր մեկնել էր կարգավորելու Նիկոլ Թորոսովիչի անօրինական գործերը[5], Երևանում իր կրթական լայն գործունեությունն էր սկսել Մելքիսեթ վարդապետը (Լիմ կղզուց): Այդ ժամանակ նա կանչվել էր Էջմիածին, իսկ Ոսկանը պիտի մնար Երևանում՝ ծառայելու Խաչատուր վարդապետին: Սակայն Սիմոն Ջուղայեցին և Ոսկանը՝ Խաչատուրի աշակերտները, քիչ ուշ վերադառնում են Նոր Ջուղա՝ շարունակելու իրենց ուսումը: Մովսես կաթողիկոսի օրոք Ոսկանը կրկին կանչվում է Էջմիածին ու այստեղ մնում 1629-33 թթ.: Էջմիածնում էր նաև Պողոս Սիդերնացին կամ Պիրոմալին, որը դոմինիկյան կաթոլիկ միաբանության քարոզիչ էր: Պիրոմալին (նաև՝ Փիրոմալի) մտերմանում է Ոսկանի հետ և նրան ուսուցանում փիլիսոփայություն, երկրաչափություն, մաթեմատիկա, աստղաբաշխություն և լատիներեն: Ոսկանը, իր հերթին, նրան ուսուցանում է հայերեն (գրաբար): Ոսկանը 1633 թ. մի կարճ ժամանակով վերադառնում է Նոր Ջուղա, որից հետո նշանակվում Ուշիի Ս. Սարգիս եկեղեցու վանահայր՝ մնալով այնտեղ մինչև 1662 թվականը: Այդ ժամանակահատվածում նա հիմնովին բարեկարգում է նշանավոր սրբավայրը՝ կառուցումներ անելով ինչպես ներսում, այնպես էլ պարսպապատելով  այն հուսալի շրջապարսպով: Այստեղ, ըստ ավանդության, պահպանվում էին Մեսրոպ Մաշտոցի ձեռքով բերված՝ Ս. Սարգիս զորավարի մասունքները[6]: Այս տարիներին հայոց կաթողիկոսները մտահոգ էին ինչպես եկեղեցական-կրթամշակութային, այնպես էլ դավանաբանական ու կրոնաքաղաքական լուրջ խնդիրներով, և այդ ամենի մեջ տպագրական գործը, մշակութային-կրթական նշանակու-թյունից բացի, ձեռք էր բերել նաև քաղաքական նշանակություն: Միայն այն, որ Աբգար Թոխաթեցին (կամ Սաֆար Աբգարը) 1562 թ.՝ տակավին 100 տարի առաջ, Միքայել Սեբաստացի կաթողիկոսի (1567-1576) նամակով մեկնում է Հռոմ՝ պապի մոտ Հայաստանի ազատագրության խնդիրը բարձրացնելու[7], կարևոր քաղաքական քայլ պետք է համարել: Այստեղ նա գրում է դավանանքի թուղթ[8]՝ ներկայացնելով նաև կաթողիկոսի նամակն իր մասին՝ իբրև Ռուբինյան տոհմի ներկայացուցիչ[9]: Հռոմը, խճճված լինելով ինկվիզիցիայի գործերով, չի կարողանում ինչպես հարկն է Տրդատի  ժամանակից գոյություն ունեցող դաշինքը վերականգնել[10] ու  գործնական օգնություն ցուցաբերել հայերին, բայց և փորձում է սկսած նախաձեռնությունը չկորցնել՝ դրան տալով գիտամշակութային ուղղվածություն[11]: Քիչ ավելի ուշ փորձում է սրել հարաբերությունները դավանաբանական հարցերում[12]` դիմելով անօրինակ հարկադրանքների:

Հակոբ Ջուղայեցի կաթողիկոսը (1655-1680) 1656 թ. Եվրոպա է ուղարկում Մատթեոս դպիր Ծարեցուն: Վերջինս սկզբում հանգրվանում է Վենետիկում. տարի երկու ամիս անգործությունից հետո որոշում է բախտը փորձել Հռոմում, որտեղ այդ ժամանակ համաճարակ էր, և ճանապարհները փակ էին: Բայց նա կարողանում է լինել Հռոմում: Այնտեղ վերացել էր բարեհաճությունը հայ տպագրիչների նկատմամբ, և սկսվել էին պատիժներն ու հալածանքները: Կաթոլիկ եկեղեցին հրահանգում էր, որ իր դավանանքի արհեստավորները հանկարծ չհամարձակվեն տպագրական արհեստը տալ հայերի ձեռքը, իսկ ով դա անի, ծածուկ կամ բացահայտ, կարժանանա խիստ պատժի[13]:

Ծարեցին ստիպված մեկնում է Հոլանդիա և հաստատվում Ամստերդամում: Քաղաքը մշակույթի և առևտրի խոշոր կենտրոն էր, լավ հայտնի հայ վաճառականներին: Ազատվելով կաթոլիկական ազդեցությունից՝ փոքրիկ երկիրը հանդես էր գալիս իբրև բողոքական հանրապետություն: Եվրոպայում տպագրության գործում հայտնի Էլզևիրների տոհմական տպարանում Ծարեցին 1658 թ. նոյեմբերին գտնում է Քրիստափոր վան Դիկին և նրա   հետ պայմանագիր կնքում՝ հայերեն Աստվածաշնչի տպագրության համար 3 տեսակի տառեր ձուլելու: Վան Դիկը 1660 թ. միայն մի տեսակի տառերն էր հասցրել ձուլել՝ ուշացնելով պատվերը: Ժամանակ չկորցնելու համար Ծարեցին որոշում է տպագրել Ն. Շնորհալու «Յիսուս Որդին»: Սակայն այդ ընթացքում էլ այս խելացի ու օժտված անձնավորությունը հիվանդանում է: Իր գործը դեռ չավարտած՝ կանխազգալով մոտալուտ մահը, նա որոշում է գոնե փրկել ստեղծած տպարանը: Նա գտնում է առևտրական գործերով Ամստերդամում հայտնված Ավետիս անունով մի  հայվաճառականի, որ եղբայրն էր Ոսկան վարդապետի: Նրան առաջարկում է լինել իր գործընկերը և օգուտները կիսել: Ավետիսը համաձայնում  է և վճարում Ծարեցու կուտակած պարտքերն ու որոշում տպարանը ոչ թե սեփականել, այլ և՛ իր, և՛ Ծարեցու բաժինն ամբողջությամբ կտակել Ս. Էջմիածնին՝ անվանելով այն «Ս. Էջմիածնի և Ս. Սարգսի տպարան»: Բարեգործական այս արարքն արդյունքն էր նորջուղայեցի վաճառական Ավետիսի բարի կամքի: Նա վճարեց տպարանի պարտքերը, ստիպեց վան Դիկին իրեն հանձնել մյուս երկու նոր տառատեսակները: Ծարեցին վախճանվեց 1661 թվականին: Ավետիսը, լինելով կիսագրագետ մարդ, երկար տատանումներից հետո շարունակում է «Յիսուս Որդին», կցում հիշատակարան: Սկիզբը գրված է Ծարեցու ձեռքով. «Ես նուաստ ծառա(յ) Քրիստոսի Մա(տ)թէոս դպիր Ծարեցի՝ նօտար և սպասաւոր տեառն Փիլիպպոսի՝ սրբազան կաթողիկոսի Ա. Հ. կամակցութեամբ Ս. Հոգւոյն և հրամանաւն տեառն Հայոց Յակոբ կաթողիկոսի յԻզմիրու ելեալ դիմեցի յարևմուտս»[14]: Այնուհետև բերում է իր կյանքի ոդիսա-կանը՝  խնդրելով ներել իրեն գործը ինչպես հարկն է չկատարելու, ժամանակ չունենալու պատճառով: Ավետիսն էլ իր հերթին լրացնում է կիսատ հիշատակարանը և խոսում Ծարեցուց հետո իր կրած դժվարությունների մասին. «Ես Էրևանցի Ղլէջենց Ոսկան վարդապետի եղբայր Աւետիս՝ յընկեր ի նորայ դրամով…. Որժամ որ մեռաւ, ես իբրև որբ մնացի Ամէսէրդամ, վասն այն, որ  սրբագրող ոչ գոյր, բայց միայն ես ի կարողացող, որ չի խիստ հէմուտ…. Աղաչեմ ըզձեզ, ով եղբարք, որ իմ վստահութեանն ներէք, որ ոչ եմ ես անունն իմ գրել անջինջ յիշատակարան, բայց տէրն իմ այսպէս դիպեցուց զիս այս գործոյս… որպէս  (յաժմուս) ետ ի ձեռս իմ՝ անարժանիս…»[15]: Ավետիսը շարունակում է իր հրատարակչական գործը՝ թողնելով մնացած անելիքները: Բայց Ծարեցու մահից անմիջապես հետո նա դիմում է Ս.  Էջմիածնին՝ ուղարկել իրեն օգնականներ: Շուտափույթ Ամստերդամ է մեկնում Ոսկանի աշակերտ Կարապետ Անդրիանացին, որը սրբագրիչի պաշտոն է կատարում: Ավետիսն իր ուժերով 1661 թ. տպում է «Տետր ժամու…» (Համառոտ Ժամագիրքը)[16], և Կարապետ Անդրիանացու հետ տպում են  ամբողջական «Սաղմոսարան»[17]: 1662 թ. Կարապետն առանձին տպագրում է իր «Այբբենարանը»[18]: Առաջաբանում գրում է. «Տեառն Ոսկանի  հռետորապետի եւ թարգմանչի սորին աշակերտէ յախմար Կարապետէ Անդրիանացոյ, որդւոյ Յօհաննիսի քահանայի, սահմանեցաւ գիրքս այս վասն վարժման մանկանց տղայոց ու կուսից աղջկանց, այլ և արանց եւ կանանց առ հասարակ»[19] և    այլն: 1662-1663 թթ. Ավետիսն ու Կարապետը տպում են «Ժամագիրքը»[20], (ծիսարան), որը կարգավորում էր հայկական եկեղեցու աղոթքները: 1664 թ. Կարապետի անունով տպագրվում է նոր  «Սաղմոսարան»[21]: Նկատենք, որ տպագրությունները կատարված են զգուշավոր, և այդ 10 տարիների ընթացքում Սաղմոսների չորս հրատարակություններ են իրականացվում, որոնց նյութը ընդհանուր քրիստոնեական բնույթ ուներ և վտանգ չէր ներկայացնում դավանաբանական առումով:

Գալով Եվրոպա՝ Ոսկանը նախ լինում է Լիվոռնոյում, ուր հանդիպում է իր եղբայր Ավետիսին: Նա փորձում է տեղի հայու-                  թյան աջակցությունն ստանալ՝ տպագրելու Աստվածաշունչը: Սակայն իտալական այդ քաղաքում դժվար էր գտնել աջակիցների, քանի որ այդտեղի հայությունը համարվում էր կաթոլիկացած,  թեև իրականում  այդպես չէր. Պրոպագանդայի ազդեցությունը, սակայն, այստեղ շատ մեծ էր: Մեծազդեցիկ Ապրո Չելեպիի դիմումը Պրոպագանդային, որ ինքը երաշխավորում է  բոլոր հայերի հպատակությունը պապին, միայն թե թույլ տրվի մի հայկական եկեղեցի կառուցել, չի հաջողվում:

Ոսկանը Հռոմում մեծ հիասթափություն է առաջացնում կա-թոլիկների շրջանում, որոնք մինչ այդ նրան կաթոլիկ կամ կաթո-լիկամետ էին համարում՝ նկատի ունենալով իր անկեղծ բարեկամությունը Պողոս (Պաոլո) Պիրոմալիի հետ: Բայց շուտով նա  թողնում է Իտալիան և շտապում Ամստերդամ: 1664-1665 թթ. Ամստերդամում   սկսում   է  «Շարակնոցի» տպագրությունը[22],  ավարտում այն[23] և ձեռնարկում «Այբբենարան և քրիստոնեականի»[24] նորացված տարբերակի վերատպությունը 1666 թ.՝ որպես գրագիտության համար անհրաժեշտ ձեռնարկի: Նախապես նա Լիվոռնոյում գտնում է նորջուղայեցի 3 վաճառականների՝ Խանենց պ. Ստեփանոսին, Քրթեշենց պ. Թեոդորոսին և պ. Պետրոսին (Տեր-Ավագյան), որոնք համաձայնում են հոգալ գրքի ծախսերը՝ պայմանով, որ հրա-տարակությունից հետո մայր գումարը վերադարձվի, իսկ հետո            դա նվիրում են Ս. Էջմիածնին, Ուշիի Ս. Սարգիս եկեղեցուն և Երուսաղեմին[25]: Սկսվում է իր Մեծ երազանքի՝ «Աստվածաշնչի» տպագրության իրականացումը (1666-68 թթ.)[26]: Ոսկանը լուծել էր նաև երկի խմբագրման որոշ արդիական հարցեր՝ 1) համեմատել էր հայերեն և լատիներեն Աստվածաշունչերը, 2) տնատել, գլխակար-գել և համարակալել էր երկի մասերը, 3) առանձնակի նյութ էր դարձրել հատուկ անունները և նույնիսկ 4) Սիրաքի գիրքը (Հին Կտակարան) կրկին թարգմանել էր տվել Ստեփանոս Լեհացուն[27] և այլն: Թե որքան դժվարին գործ է եղել դա, այժմ ոչ ոք պատկերացնել չի կարող: Առաջաբանի հեղինակային բացատրությունները հեռու են տալու այն ողջ հակասական և երբեմն անլուծելի թվացող հարցերի պատասխանները, որոնք ծառացել են տպագրիչի առջև, և որոնք, իբրև վարդապետ, պարտավոր էր անսայթաք ու ճշգրիտ ներկայացնել հոգևոր դասին ու հանրությանը:

Գրված Հառաջաբանը պաթետիկ լատինաբան հայերենով է, որով Ոսկանը սկսում է իր խոսքը. «Բանահիւսութիւն առ վեհագոյն հայրապետն հայոց տէր Յակօբ ի նուաստէ ումեմնէ բանի սպասաւորէ Ոսկան վարդապետի՝ յաղագս տպագրութեան տառից աստուածայնոց: Մեծահրամանի իշխողիդ և վեհափառիդ հրամանաւ յանձին կալցուք զգործառնութիւնս, որ ոչ է մեզ ճահ ըմբոն, այլ յաւէտ յայնոցիկ որք վսեմախոհք և հոգիընկալք են»[28]: Կարծես գործ ունենք XI դ. հեղինակ Գր. Մագիստրոսի վերամբարձ ոճի  հետ: Ուշագրավ է հատկապես այն մասը, որտեղ Ոսկանը դիմում է ընթերցողին. «Շնորհիւ և ողորմութեամբ ամենազօրին Աստուծոյ մատեանս Աստուածաշունչ բազմաւ աշխատութեամբ կարգաւորեցաւ՝ գլխադրութեամբ և տնատու[թեամ]բ ըստ դաղմատացւոցն.  նաև ցանգով և համաձայնութեամբ: Քանզի համաձայնութիւն բովանդակից մատենից ըստ սրբոյ աւետարանին առ մեզ ոչ գտանին, այլ առ դաղմատեցիսն միայն…»[29]: Աստվածաշնչի այս հրատարակությունը շատ առումներով նորություն էր, շատ իմաստներով՝ բացառիկ: Գ. Զարպհանալյանը գրում է. «Այսպէս Ոսկանայ և ընդհանրութեան` ազգային փառքն կատարեցաւ պատկերազարդ Աստվածաշունչ գրոց տպագրութեամբ, որ արդարև մեծ ձեռնարկ մ՚էր և մտածողաց ի գլուխ հասցնողաց իրենց դրամական օժանդակութեամբ, մեծ պարծանք մը»[30]: Այս հիրավի հերոսական ձեռնարկումը միանշանակ ընդունելության չարժանացավ: Առանձին հատվածներ ու մասեր, որ նոր թարգմանության ու ճշգրտումների արժանացան, բնագրական առումով կարևոր էին, սակայն արտառոց էին իրենց ընդգծված լատինաբան լեզվով: Իսկ դա լատին գիտունների հետ նրա մտերմության հետ միասին հայոց մեջ ընկալվում էր իբրև նահանջ հայրենական ավանդներից, թեև դա  բնավ էլ այդպես չէր:

Ոսկանն ի մոտո ծանոթ չէր գրավաճառության գործին: Եվ դա, ըստ Լեոյի, պատշաճ ձևով չկազմակերպելու և հայության խոշոր կենտրոններից հեռու լինելու պատճառով Ամստերդամի տպարանին ու նրա եռանդուն կազմակերպչին (տիրոջը) գցեց նյութական ծանր վիճակի մեջ: Գրքերը լավ չվաճառվելու, վաճառվածներից ստանալիք դրամը ժամանակին տեղ չհասնելու հետևանքով  Ոսկանը խրվեց պարտքերի մեջ և մտածում էր տպարանը հարմար ու ապահով վայր տեղափոխել[31]: Սկզբում որոշում է տեղափոխվել Լեհաստան, ուր մեծ հայկական գաղութը կնպաստեր դրամական խնդիրները կարգավորելուն: Սակայն տխրահռչակ Նիկոլ Թորոսովիչին նախապես դիմած լինելուց հետո փոխում է որոշումը,  երբ տեղեկանում է, թե այնտեղ մեծ գործունեություն են ծավալել Ալոլիսիոս Պիդուն և Կղեմես Գալանոսը: Լվովում նույնիսկ բացվել էր պապական դպրոց հայերի համար, իսկ Գալանոսը նշանակվել էր ուսուցչապետ: Վերջիններս կատաղի պայքար էին մղում էջմիածնականների դեմ: Դա վերաբերում էր նաև Ոսկանին և իր տպարանին, որտեղ, ըստ պապականների, իբր, բազում «հերետիկոսական» գրքեր էին տպագրվում: Նախ այս, իսկ հետո նաև պարտատերերից ազատվելու համար հարկավոր էր արագ թողնել Ամստերդամը և ընտրել մի նոր վայր: Ոսկանը ստիպված ընտրում  է Ֆրանսիան: Ճիշտ է, ֆրանսիական եկեղեցին ենթարկվում էր պապին, սակայն, բացի դավանաբանական հարցերից, մյուս հարցերում վարչատնտեսական մեծ անկախություն ուներ, և այդ ինքնավարությունը հայտնի է գալիականություն անունով[32]:  Ոսկանը 1669 թ. մի աղերսագիր է հանձնում Լյուդովիկոս XIV-ին՝ թույլ տալ տպարանը տեղափոխել Մարսել: Լյուդովիկոսը տալիս է իր համաձայնությունը, սակայն կաթոլիկ այդ երկրում տպարանն ընկնում է պապական Պրոպագանդայի ազդեցության ոլորտը[33]: Թույլտվությունը մի պայմանով էր, որ տպագրվելիք գրքերը «հռոմեական ուղղափառ կրոնին և հավատալիքներին հակառակ բան» չպարունակեին[34]:

Ժամանակավորապես Ոսկանը հանգրվանում է Լիվոռնոյում, ուր և տպագրում է ինչպես Ռոբերտոս Բելարմինոսի «Վարդապետութիւն Քրիստոնէական» (Լիվոռնո, 1670)[35], այնպես էլ «Պարտէզ հոգևոր» (Լիվոռնո, 1670)[36] և «Տարեցոյց և տօնացոյց» (Լիվոռնո, 1671) [37] կոչված գրքերը: Այս ընթացքում Ոսկանի տպարանն աստիճանաբար անգործության է մատնվում: Արդեն 1673 թ., վստահելով ֆրանսիական կառավարությանը, Ոսկանը վերակազմավորում է տպարանը` որպես գործընկեր ընդունելով նաև իր հայրենակից Թադեոս Համազասպյանին: Վերջինս, սակայն, դառնում է Ոսկանի մահվան պատճառ[38]:  Տպարանը կրկին կոչվում էր «Ս. Էջմիածին և Ս. Սարգիս» անունով: Յուրաքանչյուր սեփականատեր ներդնում է 1000 դահեկան: Տպագրությունը սրբագրում             էր Ոսկանը և 350 օրինակ գրքերից վերցնում է իրեն, մնացածը կիսում են: Երբ տպարանը տեղափոխվեց Մարսել, Պրոպագանդան այն վերցրեց իր խիստ հսկողության ներքո:

Լիվոռնոյում արդեն Ոսկանը հասկանում է, որ որոշ չափով ազատվելով պարտատերերի ճնշումներից, հայտնվում էր պա- պական Պրոպագանդայի գաղափարական ու դավանաբանական ճնշումների տակ[39]: Մարսելը բաղձալի փրկություն բերել չէր կարող, քանզի Ֆրանսիան ևս կաթոլիկ երկիր էր, և այստեղ նույնպես մեծ էր Պրոպագանդայի ազդեցությունը[40]: Ստեղծված վիճակից դուրս գալու այլ ելք չունենալով` Երևանցին 1671 թ. Լիվոռնոյում ավարտում է «Տարեցոյց և տօնացոյց» Գրիգորյան տոմարի ժողովածուի տպագրությունը[41] և տպարանը տեղափոխում Մարսել: Այստեղ նա կարողանում է տպել ևս նոր հինգ գիրք[42]: Դրանց մեջ է Գր. Նարեկացու Մատյանի անավարտ օրինակը[43]: Հրատարակված վերջին «Սաղմոսարանի» (Գիրք աղօթից) հիշատա-կարանի փոխարեն դրված ծանուցումից տեղեկանում ենք, որ «Տէր Ոսկան Աստուծաբան վարդապետն և զերկրորդ թարգմանիչն, որ յսկզբան առաջին տետրն Սաղմոսիս հանգեաւ ի Քրիստոս, ի հազար հարիւր քսան եւ երեք թուին յամսեանն փետրվարի դ (այն է` 1674 թ. փետրվարի 4-ին), որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի»[44]: Դեռ շատ կարևոր ծրագրեր չիրականացրած` 60 տարեկանում կյան-քից հեռանում է ևս մեկ տաղանդավոր հայ գործիչ:

Ոսկանյան տպարանում լույս տեսան 40-ից ավելի գրքեր, իսկ  միայն Ոսկանին հաջողվեց տպագրել 28-ը[45]: Այս մեծաքանակ գրքերով նա գերազանցեց իր բոլոր երախտավոր նախորդներին: Եթե դրան էլ ավելացնելու լինենք դրանցից մի քանիսի առանձնա-կի կարևորությունը, ապա 10-12 տարիների ընթացքում կատար-վածը, այն էլ նպաստավոր պայմանների բացակայությամբ,  հիրավի, հերոսություն կարելի է անվանել: Նախ «Աստվածաշնչի» բացառիկ հրատարակությունն[46] ու մեծ տպաքանակը ժամանակի սուղ պայմաններում գրեթե անիրագործելի մի բան էին: Նախորդ բոլոր տպագրիչները չէին կարողացել այդ որակի «Աստվածա-շունչ» տպագրել, իսկ մեկինը` Հովհ. Ջուղայեցունը (1650 թ.), մնացել էր անավարտ[47]: Գլխակարգման, տողաբաժանման, տեքստի համեմատության փորձեր տպագրիչները դեռևս չէին կատարել մինչև Ոսկանը: Շքեղ էին տիտղոսաթերթը, զանազան նկարապատ-կերները, զարդանախշերը, գլխագրերը, լուսանցքազարդերը: Իսկ հետո տպագրիչը կարողացավ հրատարակել կարևոր այլ երկեր ևս` Մ. Խորենացու «Գիրք աշխարհացը» (Աշխարհացոյցը) Վարդանի առակների հետ, Առ. Դավրիժեցու «Գիրք պատմութեանցը», Տոմարի  գիրքը («Տարեցոյց և տօնացոյց») իր մի քանի հրատարակություններով, Այբբենարանը, իր հեղինակած «Քերականութիւնը»[48], որ  մասամբ փոխադրություն էր իտալերենից, և այլն: Վերջին գրքերը աշխարհիկ բովանդակություն ունեցող երկեր էին, որոնք նաև վկայում էին Ոսկանի ազատախոհության ու լայնախոհության մասին:

Ցավալի էր եռանդուն վարդապետի ու տպագրիչի մահը, քանզի ժամանակի ամենաբեղուն հայ տպագրիչի անժամանակ վախճանով լույս աշխարհ չեկան շատ ու շատ կարևոր գրքեր: Ավելին, դեռ նրա կենդանության վերջին մի քանի տարիներին ճիզվիտներին հաջողվեց մի կողմից տպագրության գործը հնա-րավորինս կասեցնել` դրսից իրենց հարուցած արգելքներով, մյուս կողմից էլ Ոսկանի մերձավորների մեջ գտնել ու նրա դեմ օգտա-գործել իր իսկ հայրենակիցներին: Նրա աշակերտ Կարապետ վ. Անդրիանացու, հարազատ քրոջ որդի Սողոմոն Լևոնյանի կողքին կար և նորջուղայեցի Թադեոս Համազասպյանը, քահանա, որ տպա-րանը սեփականացնելու համար գործիք դարձավ պրոպագանդիստների ձեռքում[49]: Նրա առաջին տմարդությունը դրսևորվեց Լիվոռնոյում, երբ հանդիպեց հայ երեք վաճառականներին, որ ստանձնել էին Աստվածաշնչի տպագրության ծախսերը: Նրանց հետ բանակցությունների ժամանակ քահանայի սադրանքով հովանա-վորներն իբր ապօրինաբար բռնագրավեցին Ոսկանի տպագիր  օրի-նակները: Այդ առիթով նա դիմեց դատարան, և ինքը բանտարկվեց: Նա փաստորեն գիտակցաբար ձախողում էր գործը: Ոսկանը նրան ուղարկել էր Լիվոռնո վաճառականների հետ գործը վերջացնելու, բայց ոչ վեճեր հարուցելու: Ըստ Համազասպյանի` նրանք իբր հրաժարվում էին իրենց խոստումից: «Թե այդպես չի եղել գործը,- գրում է Լեոն, - երևում է նրանից, որ… փոխանակ վաճառական-ներին պատժելու` ինքը դատապարտվել է բանտարկության: Բան-տից նա ազատվեց պապի նվիրակի միջնորդությամբ. մի հանգա-մանք է սա, որ ցույց է տալիս, թե Թադեոս Համազասպյանը բավականին գնահատելի մարդ էր կաթոլիկ հոգևորականների համար»[50]: Լեոն չի բացառում և վերջինիս դերակատարությունը տպարանը 1673 թ. Ամստերդամից Մարսել տեղափոխելու գործում, երբ սա «խորհուրդ է տվել» իր հայրենակցին այդպես վարվել:  Մարսելում Պրոպագանդան անմիջապես հրահանգում է տեղի  եպիսկոպոսին հսկողություն սահմանել տպագրվելիք հայերեն գրքերի վրա: Այդ գործին խառնվում է նաև  հայր Պիդուն` Փարիզի Թեաթինյան քարոզիչը, որը «օգնել» էր Լեհաստանի հայերին            1666 թ. Հռոմի եկեղեցու «գիրկն անցնելու»: Նա էլ, ըստ երևույ-թին, Համազասպյանի հովանավորներից մեկն էր, հայ տպագրու-թյան թշնամին, որ պահանջում էր Լեհաստանում ոչնչացնել պրոպագանդայի հսկողությամբ չանցած բոլոր հայերեն գրքերը:

Այսպես, դավանաբանական խնդիրները քաղաքական աստառ էին ստանում, պառակտում մեր ժողովրդին ինչպես գաղութներում, այնպես էլ բուն Հայաստանում, երբ Ամենայն հայոց կաթողիկոսը և Էջմիածինը դիտարկվում էին իբրև Հռոմի գաղափարական հակա-ռակորդ: Այսպիսի անամոթ պահվածքը շատ դեպքերում ողբերգա-կան հետևանք էր ունենում հայերիս համար: Փոխանակ հայ ժո-ղովրդին անհրաժեշտ օգնություն ցույց տալու՝ Հռոմն ու իր ճիզվի-տական կազմակերպությունները դրսևորում էին հարձակողա-              կան պահվածք, հրահրում դավանաբանական անտեղի պառակ-տումներ ու դարավոր անվերջանալի վեճեր: Սակայն մի կողմ թող-նելով այդ ծանրագույն դժվարություններն ու արգելքները` հայ տպագրիչները պատվով էին կատարում իրենց գործը: Նրանցից շատերն ուղղակի հայոց պետականության վերականգնման խնդիր-ներով էին հասել Եվրոպա[51] ու գիտակցում էին, որ հայրենիքը կործանման վտանգի մեջ է: Ուստի նրանց պայքարը Հայոց հայ-         րապետների գլխավորությամբ ու հրահանգներով գլխավորապես  կրում էր նախ քաղաքական և հետո միայն մշակութային-լուսա-վորական բնույթ: Մեր խորին համոզմամբ՝ այդպիսի մեծ մտածող և անկոտրում անձնավորություն էր Ոսկան վ. Երևանցին: Ճիշտ է` դիմադրությունն ու սադրանքները երբեմն անտանելի էին, սակայն պայքարի ելած հայ մտավորականները, վաճառականները, շատ անգամ և հասարակ մարդիկ չէին ընկրկում` քաջ գիտակցելով իրենց պարտավորության չափը գալիք սերունդների առջև:

ВОСКАН ЕРЕВАНЦИ КАК КНИГОПЕЧАТНИК

МХИТАРЯН С. М.

Резюме

В сфере армянского книгопечатания Воскан Ереванци занимает особое место. Родился он в Новой Джуге в 1614 г., учился у Хачатура Кесараци. В 1633-1662 гг. являлся свя-щенником церкви Св. Саргиса в Уши. Армянский католикос О. Джугаеци (1656-1680) отправил в Европу М. Тсареци, ко-торый обосновался в Амстердаме, где опубликовал поэму Н. Шнорали “Иисус сын”. После его смерти типография осталась брату Воскана, Аветису. Вскоре в Европу был от-правлен Воскан, который продолжил дело предшественни-ков. В 1664-1665 гг. он приступил к изданию “Шаракноца” и других неизданных книг. Издание “Библии” им было осуществлено в 1666-1668 гг. Расходы на публикацию взяли на себя трое армян-торговцев, но Воскан Ереванци не смог расплатиться с долгами и вынужден был перебраться в Ли-ворно, а затем–в Марсель. После 1671 г. Воскану Ереванци удалось напечатать всего пять книг и в их числе «Книгу скорбных песнопений» Гр. Нарекаци. Всего им было издано 28 книг, вошедших в историю армянского книгопечатания.

VOSKAN YEREVANTSI AS A TYPOGRAPHER

S. MKHITARYAN

Abstract

Voskan Yerevantsi is a well-known celebrity in the sphere of the Armenian printing. He was born in 1614 in Nor Jugha and was a student of Khachatur Kesaratsi. In 1633-1662 he was appointed abbot of Saint Sargis Church. The Armenian His Holiness, H. Jughaetsi, sent M. Tsaretsi to Europe beforehand, who dicided to stay in Amsterdam. He published “Jesus Son” by N. Shnorhali and died in 1662. Voskan’s brother Avetis inherited the press. Soon Voskan was sent to Europe  and continued the activities of his ancestors. In 1664-1665 he started the “Hymnal of” /”Sharaknots”/ and publishing of not published compositions. The publishing of “The Bible” was fulfilled by him in 1666-1668. Three Armenian merchants covered the costs of the book, but Voskan was not able to pay his debts. Being in unfavourable conditions, he left for Livorno, and later for Marseille. After 1671 Voskan could publish only 5 books, one of which was the “Book of Lamentations” by Gr. Narekatsi. 28 books were published by Voskan Yerevantsi witch are of a great importance in the history of the Armenian typography.

Заметки

[←1]

Տե՛ս Իշխանյան Ռ., Հայ գրքի պատմություն, հ. 1, Ե., 1977, էջ 439: Նաև`          Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հ. 8, Ե., 1982, էջ 623: Նաև՝ Բաբայան Ֆ., Դիտարկումներ Ս. Սարգսի և նրա սրբավայրի մասին, Հայոց սրբերը և սրբավայրերը (հոդվ. ժող.), Ե., 2001, էջ 256: Աճառյան Հր., Հայոց անձնանունների բառարան, Հ. Դ, Ե., 1949, էջ 188-189:

[←2]

Տե՛ս Միրզոյան Հր., Ոսկան Երևանցու դասերը (Գրական թերթ, 5.IX.2014):

[←3]

Լեո, Երկ. ժող., հ. 5, Ե., 1986, էջ 216: Նաև` Ոսկանյան Ն., Կորկոտյան Ք., Սավալյան Ա., Հայ գիրքը 1512-1800 թթ., Ե., 1988, էջ 50 բ, 61 ա. Ոսկանի  եղբայրներն էին՝ Ավետիսը, որ առևտրական լինելով՝ ակամա դարձավ տպագրիչ,  Հովհաննեսը, և քույրը՝ Հռիփսիմեն (վերջին երկուսը՝ վաղամեռիկ):

[←4]

Տե՛ս Մխիթարյան Ս., Նոր Ջուղայի տպարանը, Հայկական տպագրությունը դարերի միջով, Ե., 2014, էջ 47-50:

[←5]

Առաքել Դաւրիժեցի, Գիրք պատմութեանց, Ե., 1990, էջ 293-303, 305-310: Նաև` Չամչեան Մ., Հայոց պատմություն, հ. 3, Ե., 1984, էջ 630-643:

[←6]

Գիրք որ կոչի Այսմաւուրք, Կ. Պոլիս, 1730 (նայել հունվարի 31-ի տակ): Նաև` Բաբայան Ֆ., նշվ. աշխ., էջ 256:

[←7]

Տե՛ս Անասյան Հ., Հայկական մատենագրություն, հ. Ա, Ե., 1959, էջ 18-25:

[←8]

Չամչեան Մ., Հայոց պատմություն, հ. 3, էջ 521-24:

[←9]

Նույն տեղում, էջ 519-521: Այս հարցը արծարծված էր ծածկագիր  նամա-կում, որ տրված էր Աբգարին միայն Պողոս IV պապի ներկայությամբ վերծա-նելու):

[←10]

Բարթիկյան Հր., «Դաշանց թուղթը», կազմը, ստեղծման ժամանակը, հե-ղինակն ու ժամանակը (Պատմա-բանասիրական հանդես, 2004, թ. 2, էջ 78-93):

[←11]

Մխիթարյան Ս., Աբգար դպիր Թոխաթեցին և իր տպագրած գրքերը (Գիրքը պատմամշակութային և տեղեկատվական հաղորդակցությունների համակարգում (հոդվ. ժող.), Ե., 2010, էջ 44-50):

[←12]

Լեո, նշվ. աշխ., էջ 220-226: Նաև՝ Հայ ժողովրդի պատմություն, հ. 4, Ե., 1972, էջ 440-441:

[←13]

Տե՛ս Սմբատեան Արտ. եպ., Ս. Էջմիածնի միաբանութեան գրական-կրթական գործունեութիւնը և Մայր Աթոռի տպարանը,  Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածին, 1973,  էջ 30:

[←14]

Ոսկանյան Ն., Կորկոտյան Ք., Սավալյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 36µ:

[←15]

Նույն տեղում, էջ 36 բ-37ա:

[←16]

Նույն տեղում, էջ 38 բ:

[←17]

Նույն տեղում, էջ 39ա-40ա:

[←18]

Նույն տեղում, էջ 40 ա-բ:

[←19]

Նույն տեղում, էջ 40 ա:

[←20]

Նույն տեղում, էջ 40 բ:

[←21]

Նույն տեղում, էջ 41ա-բ:

[←22]

Նույն տեղում, էջ 41 բ-43 բ:

[←23]

Նույն տեղում, էջ 42 բ:

[←24]

Նույն տեղում, էջ 43 բ-44 ա:

[←25]

Նույն տեղում, էջ 50 ա:

[←26]

Նույն տեղում, էջ 44 բ-50 բ:

[←27]

Տե՛ս Լեո, Երկ. ժող., հ. 5, էջ 231: Նաև՝ Ոսկանյան Ն., Կորկոտյան Ք., Սավալյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 47 ա-48 բ:

[←28]

Նույն տեղում, էջ 47 ա:

[←29]

Նույն տեղում, էջ 48 բ:

[←30]

Զարպհանալեան Գ., Պատմութիւն հայկական տպագրութեան, Վենետիկ, 1895, էջ 109:

[←31]

Լեո, նշվ. աշխ., էջ 235:

[←32]

Նույն տեղում, էջ 237:

[←33]

Պրոպագանդա դելլա ֆիդե-Հռոմի պապին կից վարչական մարմին, որ զբաղվում է հավատքի տարածման գործով. հիմնել է Գրիգոր XIV պապը (1622 թ.):

[←34]

Լեո, նշվ. աշխ., էջ 238:

[←35]

Ոսկանյան Ն., Կորկոտյան Ք., Սավալյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 62ա-63ա:

[←36]

Նույն տեղում, էջ 63ա:

[←37]

Նույն տեղում, էջ 63ա-բ:

[←38]

Լեո, նշվ. աշխ., էջ 238-39: Նաև` Ոսկանյան Ն., Կորկոտյան Ք., Սավալյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 75 ա: Տպագրված մի քանի հիշատակարաններում բանվոր հան-դիսացող ս. հայրերը կա՛մ Ոսկանի անունն են հիշատակում, կա՛մ իրենց խմբի, բայց ոչ Թադեոսի:

[←39]

Լեո, նշվ. աշխ., էջ 236:

[←40]

Նույն տեղում, էջ 238:

[←41]

Ոսկանյան Ն., Կորկոտյան Ք., Սավալյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 63 ա-բ:

[←42]

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 63բ-67բ (NN 79, 81, 82, 83, 84):

[←43]

Նույն տեղում, էջ 65ա-բ:

[←44]

Նույն տեղում, էջ 67 ա:

[←45]

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 41բ-67 բ (NN 55-74, 76-79, 81-84):

[←46]

Տե՛ս Լեո, նշվ. աշխ.,  էջ 231: Նաև` Իշխանյան Ռ., Հայ  գրքի պատմություն, հ. 1, էջ 439: Օգտագործված ձեռագիրը Հեթում Բ արքայի  1295 թ. օրինակն է:

[←47]

Ոսկանյան Ն., Կորկոտյան Ք., Սավալյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 32 բ:

[←48]

Նույն տեղում, էջ 44 ա:

[←49]

Լեո, նշվ. աշխ., էջ 237:

[←50]

Նույն տեղում, էջ 236-237: Նաև՝ Սմբատեան Ա. եպ., Սուրբ Էջմիածնի միաբանութեան գրական-կրթական գործունեութիւնը և Մայր Աթոռի տպարանը, էջ 30: Օրմանեան Մ., Ազգապատում, հ. Բ, Ս. Էջմիածին, 2001, էջ 2954:

[←51]

Տե´ս Մխիթարյան Ս., Աբգար դպիր Թոխաթեցին և իր տպագրած գրքերը, էջ 44-46: